
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="10178" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="https://archives.nrct.go.th/histdept/items/show/10178?output=omeka-xml" accessDate="2026-11-18T21:30:09+07:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="15127" order="1">
      <src>https://archives.nrct.go.th/histdept/files/original/f154695ce0459ffef3e0004e096d715e.jpg</src>
      <authentication>ac653841c12a089bc63ab49e0dfcc3b3</authentication>
    </file>
    <file fileId="15123" order="2">
      <src>https://archives.nrct.go.th/histdept/files/original/485b23ab81081aec474a13b9ae040f04.pdf</src>
      <authentication>2f631ac2eb383c9a89b555e089b15c7d</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="4">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="135">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="227863">
                  <text>สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘

��สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พิมพ์ครั้งที่ ๑ พ.ศ. ๒๕๖๑
จ�ำนวนพิมพ์ ๑,๕๐๐ เล่ม
จัดพิมพ์โดยโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ข้อมูลทางบรรณานุกรมของส�ำนักหอสมุดแห่งชาติ
National Library of Thailand Cataloging in Publication Data
เทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ, ๒๔๙๘- .
สายธารแห่งประวัติวิทยา รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี.-นครนายก : โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า, ๒๕๖๑.
๕๘๘ หน้า.
๑. รวมเรื่อง. ๒. เทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ, ๒๔๙๘-. I. ชื่อเรื่อง.
089.95911
ISBN 978-616-8035-24-5

พิมพ์ที่ หจก. อรุณการพิมพ์
๔๕๗/๖-๗ ถนนพระสุเมรุ แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพฯ ๑๐๒๐๐
โทร. ๐-๒๒๘๒-๖๐๓๓-๔ โทรสาร ๐-๒๒๘๐-๒๑๘๗-๘
www.aroonkarnpim.co.th

��สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

4

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

5

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

6

�สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงรับราชการ ในต�ำแหน่ง
อาจารย์ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๕๘
พระยศทางทหารสุดท้ายก่อนทรงเกษียณอายุราชการคือ พลเอกหญิง (อัตราจอมพล) ต�ำแหน่งทาง
วชิ าการคอื ศาสตราจารย์ ตำ� แหนง่ ทางบรหิ ารคอื ผอู้ ำ� นวยการกองวชิ าประวตั ศิ าสตร์ สว่ นการศกึ ษา
และทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า (พ.ศ. ๒๕๕๓ - ปัจจุบัน)
เนื่องในโอกาสที่ทรงเกษียณอายุราชการ พ.ศ. ๒๕๕๘ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงขอ
พระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ส�ำคัญเพื่อเฉลิมพระเกียรติรวม ๒ บท
พระราชนิพนธ์ ได้แก่ สายธารแห่งประวัตวิ ทิ ยา : รวมบทพระราชนิพนธ์คำ� สอน ณ โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้า และ รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ : รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย
ในการทรงงานวิชาการและงานบริหาร ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงประกอบพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์
อันมีผลให้โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้ามีความเจริญก้าวหน้าทัดเทียมสถาบันอุดมศึกษาอื่น
เช่น พระองค์ทรงน�ำวิทยาการและเทคโนโลยีใหม่มาใช้ประโยชน์เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและ
ประสิทธิผลในการเรียนการสอน หรือทรงริเริ่มในการก่อตั้งกองทุนเพื่อการวิจัยและพัฒนาโรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า เป็นต้น
ในฐานะศาสตราจารย์และผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมี
แนวทางและขั้นตอนในการจัดการศึกษาอย่างเป็นระบบระเบียบ เริ่มจากทรงเป็นประธานในการ
ประชุมเพื่อจัดท�ำก�ำหนดการสอนทุกครั้ง ทรงเปิดโอกาสให้อาจารย์หัวหน้าวิชาและอาจารย์ทุกนาย
มีความริเริ่มในการก�ำหนดประเด็นที่จะท�ำการสอนเสมอ อีกทั้งยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรด
กระหมอ่ มพระราชทานแนวพระราชดำ� รเิ พมิ่ เตมิ ในประเดน็ ทจี่ ะทำ� การสอน การเลอื กเฟน้ ผเู้ ชยี่ วชาญ
ทีจ่ ะมาให้ความรูเ้ พิม่ เติมแก่นกั เรียนนายร้อย รวมทัง้ ทรงด�ำริให้จดั กิจกรรมต่าง ๆ เช่น การเปิดโอกาส
ให้นักเรียนนายร้อยได้แสดงความคิดเห็นและฝึกหัดให้น�ำเสนอ การจัดสัมมนาทางวิชาการ การจัด
นิทรรศการในห้องเรียน และการทัศนศึกษา เป็นต้น กิจกรรมเหล่านี้ล้วนเสริมสร้างความรู้
ประสบการณ์ และวิสัยทัศน์แก่นักเรียนนายร้อย อาจารย์ รวมถึงผู้บังคับบัญชา ในคราวเดียวกัน

�ตลอด ๓๕ ปีที่ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงงาน
ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พระองค์ทรงพระราชนิพนธ์ค�ำสอน (Lecture Note) เพื่อ
พระราชทานนักเรียนนายร้อยอย่างต่อเนื่องในทุกวิชาและทุกหัวข้อที่ทรงสอน อาจกล่าวได้ว่า
บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนของพระองค์ทุกบทนี้ ล้วนเป็นเครื่องแสดง “หัวใจ” ของการทรงงาน
พระปรีชาสามารถแห่งความเป็น “ครู” และ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ของนักเรียนนายร้อย ยิ่งไป
กวา่ นนั้ บทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอนยงั สะทอ้ นใหเ้ หน็ ถงึ ความตอ่ เนอื่ งในการทรงงาน วธิ กี ารทที่ รงศกึ ษา
ค้นคว้า ความชัดเจน ความละเอียดในการอธิบาย และการตอบปัญหาในประเด็นที่ศึกษา รวมไปถึง
การตกผลึกทางความคิด อันเนื่องมาจากประสบการณ์ที่ทรงสั่งสมมาจากการทรงเป็นนักอ่าน
นักเดินทาง นักจดบันทึก นักประวัติศาสตร์ รวมถึงการทรงถวายงานพระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙
บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนใน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารี จึงทรงคุณค่าทางวิชาการยิ่ง เพราะนอกจากเป็นเอกสารประกอบการสอนวิชาประวัติศาสตร์
ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าแล้ว อาจยังมีประโยชน์อย่างกว้างขวางแก่นักศึกษา อาจารย์
บุคลากร ข้าราชการและประชาชนโดยทั่วไปอีกด้วย
ด ้ ว ยส� ำ นึ ก ในพระมหากรุ ณ าธิ คุ ณ อย ่ า งหาที่ สุ ด มิ ไ ด ้ ที่ ท รงพระกรุ ณ าโปรดเกล ้ า
โปรดกระหม่อมพระราชทานการสอนแก่นักเรียนนายร้อยอย่างทุ่มเท เสียสละ และต่อเนื่อง ตั้งแต่
พ.ศ. ๒๕๒๓ จนถงึ ปจั จบุ นั ในวาระทพี่ ลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
ทรงพระชนมายุ ๖๐ พรรษา และทรงเกษียณอายุราชการใน พ.ศ. ๒๕๕๘ โรงเรียนนายร้อย
พระจลุ จอมเกลา้ จงึ กราบบงั คมทลู ขอพระราชทานพระราชานญ
ุ าตอญ
ั เชญ
ิ บทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอน
บทส�ำคัญจ�ำนวนหนึ่ง ที่พระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๒ - ๒๕๕๘ รวมทั้ง
บทพระราชนิพนธ์ค�ำน�ำในคู่มือทัศนศึกษาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๓๒ - ๒๕๕๘ มาจัดพิมพ์ เพื่อเป็นการ
เฉลิมพระเกียรติและเผยแพร่พระราชกิจด้านการสอนและบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนของพระองค์
โรงเรยี นนายรอ้ ยพระจลุ จอมเกลา้ หวงั เปน็ อยา่ งยงิ่ วา่ รวมบทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอนฉบบั นี้
อาจเป็นแรงบันดาลใจและเป็นแนวทางแก่ท่านผู้อ่าน ให้ด�ำเนินตามครรลองแห่งความเป็นครูที่ดี
ตามแบบอย่างของ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ต่อไป
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

สารบัญ
สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พระราชประวัติ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

๗
๑๕

ประวัติศาสตร์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน “Lecture Note” ใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
(พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)

๑๙

ภาคที่ ๑
“วิชาไทยศึกษา : จากพื้นฐานอารยธรรมไทยสู่ไทยศึกษา”
๑. วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย (HI 2001) : จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
		 ๑๔ กันยายน ๒๕๔๔
๒. วิชาไทยศึกษา (HI 2011) : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
		 ๔ กันยายน ๒๕๕๘
ภาคที่ ๒
“วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย : เปิดโลกกว้างกับวิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย”
๑. โลก ๓ ยุค : อาณานิคม สงครามเย็น และหลังสงครามเย็น,
		 เหตุการณ์วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
		 ๑ พฤษภาคม ๒๕๔๕
๒. จีน : ความเปลี่ยนแปลงและความโดดเด่น
		 ๒๒ มิถุนายน ๒๕๔๘
๓. จีน : คู่แข่งหรือหุ้นส่วนของตะวันตก
		 ๓๐ พฤษภาคม ๒๕๔๙
๔. จีน : บนเส้นทางการขยายอ�ำนาจและอิทธิพลแนวสันติ
		 ๓๐ พฤษภาคม ๒๕๕๐
๕. จีนและอินเดีย : มหาอ�ำนาจทางเศรษฐกิจใหม่กับบทบาทในวิกฤตเศรษฐกิจโลก
		 ๑๕ มิถุนายน ๒๕๕๔
๖. จีนเป็นหมายเลขสองของโลกแล้ว : ชาวโลกและชาวจีนคิดเรื่องนี้อย่างไร
		 ๓๐ พฤษภาคม ๒๕๕๕
๗. จีน : รู้จักจีนและนโยบายใหม่ภายใต้ผู้น�ำ 5th G
		 ๒๙ พฤษภาคม ๒๕๕๖
๘. จีน : ผู้สร้างสรรค์นวัตกรรมใหม่ของโลกอนาคต
		 ๒๕ มิถุนายน ๒๕๕๗

9

๔๕
๕๓
๕๙

๗๑
๗๙
๙๐
๑๐๓
๑๒๓
๑๔๓
๑๕๙
๑๗๑
๑๘๓

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๙.
		
๑๐.
		

ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย : บทน�ำ
๒๙ เมษายน ๒๕๕๘
จีน : ผู้น�ำรุ่นที่ ๕ กับปัญหาที่ท้าทาย
๒๗ พฤษภาคม ๒๕๕๘

๒๐๑
๒๑๗

ภาคที่ ๓
“วิชาเลือกเสรี : หลากหลายประสบการณ์กับวิชาเลือกเสรี”
๑. วัฒนธรรมโลก : Métissage culturel หรือ Americanization?
		 ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๒
๒. การศึกษาประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น : ท�ำไม และอย่างไร
		 ๑๒ กันยายน ๒๕๔๖
๓. ความมั่นคงของมนุษย์ : พื้นฐานส�ำคัญในการสร้างความมั่นคงทางสังคม
		 ๔ ตุลาคม ๒๕๕๐
๔. ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น : บทน�ำ
		 ๖ พฤษภาคม ๒๕๕๑
๕. สังคมและวัฒนธรรมไทย : ความหลากหลาย
		 ๒๓ มิถุนายน ๒๕๕๒
๖. บทน�ำ : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปริบทกระแสโลก
		 ๑๐ กันยายน ๒๕๕๒
๗. ความเป็นเอกภาพบนเส้นทางประชาคมเอเชียตะวันออก : บทน�ำ
		 ๔ พฤษภาคม ๒๕๕๓
๘. การศึกษาเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ
		 พระจุลจอมเกล้าศึกษา (King Chulachomklao Studies) ท�ำไมและอย่างไร
		 ๙ กันยายน ๒๕๕๓
๙. การศึกษาความมั่นคงของไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
		 ผ่านมุมมองปัจจุบนั ความส�ำคัญของเวทีโลกกับความมัน่ คงของไทย :
		 บทบาทมหาอ�ำนาจไม่ใช่เรือ่ งใหม่
		 ๗ มิถุนายน ๒๕๕๔
๑๐. เรียนรู้และรู้จักเพื่อนบ้านอาเซียนผ่านผู้น�ำ นักธุรกิจ ข้าราชการ และชาวบ้าน :
		 เรื่องเล่าจากประสบการณ์จริง
		 ๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๔

10

๒๒๙
๒๓๗
๒๕๐
๒๕๖
๒๗๓
๒๘๐
๒๙๑
๓๐๐
๓๐๔
๓๑๔

๓๒๗

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๑๑.
		
๑๒.
		
๑๓.
		
๑๔.
		
๑๕.
		
๑๖.
		
๑๗.
		
๑๘.
		

มุสลิมศึกษา : ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร
๑ พฤษภาคม ๒๕๕๕
ไทยกับเพื่อนบ้าน : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา และวิธีการทางประวัติศาสตร์
๓๐ เมษายน ๒๕๕๖
บูรพาภิวัตน์ศึกษา : บทน�ำ
๕ กันยายน ๒๕๕๖
จีน : โอกาสและยุทธศาสตร์การสร้างตะวันออกใหม่
๑๐ ตุลาคม ๒๕๕๖
ภารตาภิวัตน์ : การพัฒนาอินเดียภายหลังได้รับเอกราช
๓ มิถุนายน ๒๕๕๗
โลกตะวันตกในสายตานักเดินทาง
๔ ธันวาคม ๒๕๕๗
ไทยกับเพื่อนบ้านในอาเซียน : ความร่วมมือในการพัฒนา	
๒๓ มิถุนายน ๒๕๕๘
ยุโรปในความทรงจ�ำ
๑๗ กันยายน ๒๕๕๘

ภาคที่ ๔
“พระราชนิพนธ์ค�ำน�ำ คู่มือทัศนศึกษา : อ่านหนังสือ ๑๐๐ เล่ม ไม่เท่าการเดินทาง ๑ ลี้”
๑. ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน “อีสานเหนือ” ชัยภูมิ มหาสารคาม กาฬสินธุ์
		 สกลนคร อุดรธานี หนองคาย ขอนแก่น
		 ๒๙ - ๓๐ พฤษภาคม ๒๕๓๒
๒. ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนบน “ล้านนา” เชียงราย พะเยา เชียงใหม่ ล�ำปาง ล�ำพูน
		 ๒๕ - ๒๘ พฤศจิกายน ๒๕๓๒
๓. ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง “อีสานใต้” อุบลราชธานี ศรีสะเกษ
		 สุรินทร์ ร้อยเอ็ด ยโสธร บุรีรัมย์ ปราจีนบุรี
		 ๒๕ - ๒๗ พฤษภาคม ๒๕๓๓
๔. ทัศนศึกษาภาคเหนือ “สามนคร” น่าน แพร่ อุตรดิตถ์
		 ๓ - ๖ พฤศจิกายน ๒๕๓๓
๕. ทัศนศึกษา “ทักษิณฝัง่ ทะเลตะวันออก” สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช สงขลา
		 ปัตตานี นราธิวาส
		 ๒๓ - ๒๖ พฤษภาคม ๒๕๓๔

11

๓๔๙
๓๕๗
๓๖๗
๓๗๐
๓๘๗
๔๑๑
๔๖๔
๔๘๑

๕๒๓
๕๓๑
๕๓๓
๕๓๖
๕๓๘
๕๔๐

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๖.
		
		
๗.
		
๘.
		
๙.
		
๑๐.
		
๑๑.
		
๑๒.
		
๑๓.
		
		
๑๔.
		
๑๕.
		
๑๖.
		
๑๗.
		
๑๘.
		
		
๑๙.
		

ทัศนศึกษาภาคกลาง “อู่อารยธรรม” พระนครศรีอยุธยา สระบุรี ลพบุรี สิงห์บุรี
สุพรรณบุรี กาญจนบุรี ราชบุรี
๙ - ๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๔
ทัศนศึกษาภาคตะวันออก “บูรพาทิตย์” ฉะเชิงเทรา ชลบุรี จันทบุรี ตราด ปราจีนบุรี
๑๑ - ๑๔ มิถุนายน ๒๕๓๕
ทัศนศึกษา “ภาคกลางตอนบน” นครสวรรค์ ชัยนาท อุทัยธานี
๓๐ ตุลาคม - ๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๕
ทัศนศึกษาภาคใต้ฝั่งตะวันตก“หัวเมืองริมฝั่งอันดามัน” ระนอง พังงา ภูเก็ต กระบี่ ตรัง
๒๑ - ๒๔ พฤษภาคม ๒๕๓๖
ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนล่าง “ประตูสู่พายัพ” พิจิตร พิษณุโลก เพชรบูรณ์
๒๓ - ๒๖ มิถุนายน ๒๕๓๗
“คู่มือทัศนศึกษาจังหวัดน่าน”
๑๐ - ๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๘
ทัศนศึกษาสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม “ตามเสด็จเยือนฮานอย ศึกษาร่องรอยแห่งอดีต”
๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๒
ทัศนศึกษามาเลเซียและสาธารณรัฐสิงคโปร์ “Les voyages forment la jeunesse
ตามเสด็จเยือนสองนครามาเลย์-สิงคโปร์”
๒๔ - ๒๕ กรกฎาคม ๒๕๕๕
“มิงกะลาบา เที่ยวเมืองพม่ายุคใหม่” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมาร์
๒ กรกฎาคม ๒๕๕๖
“บูรพาภิวัตน์จากประเทศจีน” ตามเสด็จทัศนศึกษานครกว่างโจว สาธารณรัฐประชาชนจีน
๓๑ ตุลาคม ๒๕๕๖
“ท่องอนุทวีปเอเชียใต้ใน ๒๔ ชั่วโมง” ตามเสด็จทัศนศึกษาเมืองกัลกัตตา สาธารณรัฐอินเดีย
๒๒ กรกฎาคม ๒๕๕๗
“สิงคโปร์ : ประตูสู่ตะวันตกในอดีต” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐสิงคโปร์
๓๐ ตุลาคม ๒๕๕๗
“เยือนลาว : เพื่อนใกล้บ้าน” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว
ณ นครเวียงจันทน์ และเมืองหลวงพระบาง
๓๐ มิถุนายน ๒๕๕๘
“จากมะละกาสู่ปีนัง” ตามเสด็จทัศนศึกษารัฐมะละกาและเมืองปีนัง ประเทศมาเลเซีย
๑ ตุลาคม ๒๕๕๘

ดัชนี			

๕๔๒
๕๔๔
๕๔๖
๕๔๘
๕๕๐
๕๕๒
๕๕๔
๕๕๖
๕๕๙
๕๖๑
๕๖๓
๕๖๕
๕๖๗
๕๖๙
๕๗๔

12

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

13

��พระราชประวัต๑ิ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ
สยามบรมราชกุมารี เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ที่ ๓ ในพระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙ ทรง
พระราชสมภพเมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๘
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงสำ� เรจ็ การศกึ ษาขนั้
พืน้ ฐานจากโรงเรียนจิตรลดา ทรงสอบไล่ได้อนั ดับที่ ๑ ในการสอบทัว่ ประเทศ ทัง้ ในระดับประถมศึกษา
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ และระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย (สายศิลป์) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ ทรงศึกษาต่อระดับ
อุดมศึกษาในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วิชาเอกประวัติศาสตร์ วิชาโทภาษาไทย
และภาษาบาลี–สันสกฤต จนทรงส�ำเร็จการศึกษาได้รับพระราชทานปริญญาอักษรศาสตรบัณฑิต
เกียรตินิยมอันดับ ๑ และทรงรับพระราชทานรางวัลเหรียญทองสาขาประวัติศาสตร์พร้อมครุย
กิตติมศักดิ์ในฐานะที่ทรงได้คะแนนสูงสุดในชั้น
ในระดับบัณฑิตศึกษา พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงรับพระราชทานปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัย
ศิลปากร เมือ่ พ.ศ. ๒๕๒๒ และปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาบาลี–สันสกฤต จุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ต่อมาทรงศึกษาต่อระดับปริญญาเอก ทรงรับพระราชทานปริญญา
การศกึ ษาดษุ ฎบี ณ
ั ฑติ สาขาวชิ าพฒ
ั นศกึ ษาศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ศรนี ครนิ ทรวโิ รฒ เมอื่ พ.ศ. ๒๕๒๙
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ใฝ่พระราชหฤทัยยิ่ง
ในด้านการศึกษา แม้ทรงส�ำเร็จการศึกษาแล้วยังทรงเรียนรู้ตลอดเวลา ทรงใฝ่เรียนรู้ศาสตร์ใหม่ ๆ
อยู่เสมอ พระราชปณิธานที่จะทรงช่วยเหลือประชาชนเป็นแรงบันดาลพระทัยให้ทรงค้นหาแนวทาง
และวิธีการใหม่อยู่เป็นนิจ
เรียบเรียงและปรับปรุงจาก Connect The World : Empowering People using ICT, Ministry of Information and
Communication Technology, 2008.
๑

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ด้วยความสนพระราชหฤทัยในศิลปะและวัฒนธรรมไทย จึงทรงศึกษาดนตรีไทยและ
นาฏศิลป์ไทย รวมทั้งศิลปะและหัตถกรรมไทยเกือบทุกแขนง ทรงเป็นเลิศทางวรรณคดีไทยและ
วรรณคดีต่างประเทศ และมีพระอัจฉริยภาพด้านการประพันธ์อย่างยอดเยี่ยมทั้งร้อยแก้วและ
ร้อยกรอง ทรงศึกษาภาษาต่างประเทศหลายภาษา ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน จีน เขมร บาลี
สนั สกฤต และละตนิ และเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ เยอื นประเทศตา่ ง ๆ มากมาย นอกจากนี้ ทรงสรา้ งสรรค์
ผลงานจิตรกรรมฝีพระหัตถ์ทั้งที่เป็นศิลปะดั้งเดิมและศิลปะร่วมสมัย
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเป็นเจ้าฟ้าที่ทรงงาน
หนักเพื่อความอยู่ดีกินดีของประชาชนมาโดยตลอด เมื่อทรงพระเยาว์ได้เสด็จตามพระบาทสมเด็จ
พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชและสมเด็จพระบรมราชินีนาถไปยังถิ่นทุรกันดารในชนบท จึงทรง
เข้าพระทัยในความต้องการของประชาชน ทรงทราบดีว่าการที่จะยกระดับมาตรฐานความเป็นอยู่
ของประชาชน ต้องอาศัยความรู้ด้านภูมิศาสตร์ พฤกษศาสตร์ การปรับปรุงพันธุ์พืช การจัดการ
แหล่งน�ำ้ แผนที่ และอืน่ ๆ ทรงเชีย่ วชาญการใช้เทคโนโลยีและทรัพยากรธรรมชาติอย่างเหมาะสมเพือ่
การพัฒนาที่ยั่งยืน ทรงเน้นเรื่องสุขอนามัยและโภชนาการด้วยมีบทบาทส�ำคัญต่อการพัฒนาคุณภาพ
ชีวิต รวมทั้งทรงส่งเสริมงานศิลปะและหัตถกรรมเพื่อให้ประชาชนมีรายได้เสริม
ด้วยเหตุที่ทรงตระหนักถึงความส�ำคัญของศาสตร์ต่าง ๆ ในการพัฒนา จึงทรงศึกษาค้นคว้า
วิทยาการ ทั้งด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รวมทั้งด้านสังคมศาสตร์และมานุษยวิทยา และน�ำไป
ประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติพระราชกรณียกิจเพื่อประโยชน์สุขของประชาชนดังเป็นที่ประจักษ์แจ้งชัด
โดยทั่วไป โครงการตามพระราชด�ำริมีทั้งโครงการพัฒนาเด็กและเยาวชนในถิ่นทุรกันดาร ซึ่งเน้นด้าน
การศึกษาและโภชนาการในโรงเรียนกันดารห่างไกล โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช และโครงการ
ธนาคารพืชพรรณอันเนื่องมาจากพระราชด�ำริ เป็นต้น ด้านการช่วยเหลือผู้พิการ ทรงน�ำเทคโนโลยี
สารสนเทศและการสื่อสาร (ICT) มาช่วยพัฒนาทักษะการเรียนรู้ของผู้พิการ รวมทั้งช่วยให้พวกเขา
ช่วยเหลือตนเองได้มากขึ้นด้วย
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงงานในองค์กรการกุศล
และมูลนิธิมากมาย ทรงเป็นอุปนายิกาสภากาชาดไทยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๐ และทรงเป็นประธานใน
หลากหลายมูลนิธิ อาทิ มูลนิธชิ ยั พัฒนา ซึง่ ดูแลโครงการพัฒนาและโครงการอนุรกั ษ์สงิ่ แวดล้อม มูลนิธิ
อานันทมหิดลเพื่อส่งเสริมการศึกษาระดับอุดมศึกษา มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จ
พระพุทธเลิศหล้านภาลัยเพื่ออนุรักษ์และส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมไทย มูลนิธิสายใจไทยเพื่อช่วยเหลือ
ทหารที่ได้รับบาดเจ็บหรือพิการจากภารกิจเพื่อความมั่นคงของประเทศ และมูลนิธิรางวัลสมเด็จ
16

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เจ้าฟ้ามหิดลเพื่อมอบรางวัลระดับนานาชาติแก่ผู้มีผลงานดีเด่นสาขาการแพทย์และสาธารณสุข
ทรงเป็นที่ปรึกษาของคณะกรรมการสารานุกรมไทยส�ำหรับเยาวชนตามพระราชประสงค์ในพระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว อีกทั้งทรงเป็นประธานกิตติมศักดิ์ของมูลนิธิรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหาจักรี
เพื่อพระราชทานรางวัลระดับนานาชาติ Princess Maha Chakri Award ครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๕๕๘
แก่ครูผู้เป็นแบบอย่างที่ดีเยี่ยมแก่ครูทุกชาติทุกภาษา

ในระดับนานาชาติ ทรงเป็นที่ปรึกษาพิเศษด้านสุขภาพของประชากรกลุ่มชายขอบ
ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และแปซิฟิกตะวันตกขององค์การอนามัยโลก (World Health
Organization) กรรมการกิตติมศักดิ์ของคณะกรรมการที่ปรึกษาสาขาสุขภาพของ Bloomberg
School of Public Health, Johns Hopkins University มนตรีของ Refugee Education Trust
ทูตพิเศษด้านอาหารในโรงเรียนของ World Food Program แห่งสหประชาชาติ สมาชิกสภา
กิตติมศักดิ์ (Honorary Senate) ของที่ประชุมนักวิทยาศาสตร์รางวัลโนเบล (Lindau Nobel
Laureate Meetings) อปุ ถมั ภกกติ ตมิ ศกั ดิ์ (Honorary Patron) ในโครงการ Connect the World
ของสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (International Telecommunication Union : ITU)
สมาชิ ก รางวั ล ผู ้ น� ำ การจั ด การเทคโนโลยี ข ององค ์ ก รการประชุ ม นานาชาติ ด ้ า นการจั ด การ
วิศวกรรมศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งนครพอร์ตแลนด์ (Portland International Conference on
Management of Engineering and Technology : PICMAT) และสมาชิกกิตติมศักดิ์ของสถาบัน
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา (Institute of Southeast Asian Studies : ISEAS)
เป็นที่ทราบกันดีทั้งภายในประเทศและต่างประเทศว่า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงอุทิศพระวรกายทรงงานอย่างหนักเพื่อช่วยเหลือประชาชน
อย่างต่อเนื่อง จึงได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายรางวัลแมกไซไซ (Ramon Magsaysay Award) ด้านการ
บริการสาธารณะเมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๔ นักโภชนาการดีเด่นจากองค์การอาหารและเกษตรแห่ง
สหประชาชาติ (Food and Agriculture Organization) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๕ ด้วยพระราชกรณียกิจ
โครงการเกษตรเพื่ออาหารกลางวัน โล่เกียรติยศจาก International Council of Iodine
Deficiency Disorders เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗ ในฐานะที่ทรงอุทิศพระองค์เป็นผู้น�ำในการก�ำจัดภาวะ
บกพร่องไอโอดีนให้หมดไปจากประเทศไทยอย่างยั่งยืน รางวัลอินทิราคานธีจากรัฐบาลอินเดีย
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗ ด้วยพระราชกรณียกิจดีเด่นด้านสันติภาพและการพัฒนา ทูตสันถวไมตรี
ด้านการศึกษาของ UNESCO เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๘ รางวัลพิเศษสหพันธ์โภชนาการนานาชาติ
(International Union of Nutritional Sciences, IUNS) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ ในฐานะทรงอุทิศ
17

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

พระองค์เพื่อพัฒนาโภชนาการและคุณภาพชีวิตของผู้ยากไร้ เหรียญและโล่สดุดีพระเกียรติคุณ
๑๐ มิตรชาวต่างชาติที่ดีที่สุดในโลกของจีน จากสภาที่ปรึกษาทางการเมืองของจีน (Chinese
People’s Political Consultative Conference : CPPCC) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ และรางวัล
ดิอาร์แพดบ็อกซ์ เมมโมรี่ เมดัล พร้อมประกาศนียบัตรจากสมาพันธ์นักประดิษฐ์นานาชาติ
(International Federation of Inventor’s Association : IFIA) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๔ ในฐานะที่ทรง
สนับสนุนการสร้างสรรค์นวัตกรรมในประเทศไทยอย่างต่อเนื่องโดยเฉพาะในด้านเทคโนโลยี
สารสนเทศ เป็นต้น
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงเรมิ่ พระราชกรณยี กจิ
ด้านการสอนเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๒ ระยะแรกทรงร่วมสอนในหมวดวิชาศึกษาทั่วไปที่จุฬาลงกรณ์
มหาวทิ ยาลยั ปลายปถี ดั มาทรงเขา้ รบั ราชการสงั กดั กองวชิ ากฎหมายและสงั คมศาสตร์ สว่ นการศกึ ษา
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ซึ่งโปรด
เกล้าฯ ให้มีการปรับปรุงหลักสูตรให้ทันสมัยอยู่เสมอ และทรงส่งเสริมชมรมดนตรีไทยของสถาบัน
การศึกษานี้ด้วย นอกจากนั้นทรงรับเชิญบรรยายในหลายสถาบัน และทรงเข้าร่วมประชุมสัมมนา
วิชาการทั้งในประเทศและต่างประเทศอยู่เป็นนิจ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระปรีชายิ่งด้าน
อักษรศาสตร์และการประพันธ์ พระราชนิพนธ์จ�ำนวนมากที่พิมพ์เผยแพร่ทั้งบทกวี ภาษา วรรณคดี
ประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศาสนา โภชนาการ การพัฒนาชนบท และอื่น ๆ สะท้อนให้เห็นอย่าง
เด่นชัด พระราชนิพนธ์ชุดเสด็จพระราชด�ำเนินเยือนต่างประเทศได้รับความนิยมอย่างมาก รายได้
จากการจ�ำหน่ายพระราชทานเข้ามูลนิธสิ มเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เพือ่ สนับสนุนการศึกษานักเรียน
และนักศึกษาทั้งสายอาชีวะและสายสามัญที่ขาดแคลนทุนทรัพย์
ผูท้ ศี่ กึ ษาพระราชประวัตแิ ละพระราชกรณียกิจในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี จะประทับใจในความสนพระราชหฤทัยใฝ่ศึกษาแสวงหาความรู้และซาบซึ้ง
ในพระมหากรุณาธิคุณหาที่สุดมิได้ ที่ทรงถ่ายทอดและประยุกต์ความรู้ด้วยพระวิริยอุตสาหะ
เพื่อช่วยเหลือประชาชนทุกหมู่เหล่าให้มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น

18

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ประวัติศาสตร์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน “Lecture Note”
ใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
(พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
...วิชาความรู้ต่าง ๆ ล้วนมีประโยชน์ วิชาการมีทั้งที่เน้นความเจริญทาง
วัตถุ และไม่เน้นความเจริญทางวัตถุ วิชาประวัตศิ าสตร์เน้นความรูค้ วาม
เข้าใจเกี่ยวกับพฤติกรรม ประสบการณ์ และการสร้างสรรค์ของมนุษย์
และสภาพสังคมแวดล้อมในแต่ละสมัย วิชาประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับ
วถิ ชี วี ติ ของคนเราอยา่ งมาก ทกุ สงั คมมรี ากฐานทปี่ รบั เปลยี่ นมาจากอดตี
ตอ่ เนอื่ งถงึ ปจั จบุ นั และพฒ
ั นาตอ่ ไปในอนาคต ประวตั ศิ าสตรไ์ มไ่ ดห้ ยดุ
อยู่แค่อดีต หากส่งผลต่อมาถึงปัจจุบันและแฝงเร้นต่อไปในอนาคต
บทเรียนในประวัติศาสตร์ให้ข้อคิดอยู่เสมอ เราสามารถน�ำข้อคิด
เหล่านั้นไปประยุกต์ใช้ในการท�ำงานและด�ำรงชีวิตได้...
		 (พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
“เรี ย นหรื อ รู ้ ป ระวั ติ ศ าสตร ์ ไ ปท� ำ ไม” วิ ช าประวั ติ ศ าสตร ์ ไ ทย
๑๐ กันยายน ๒๕๓๕)

ประวัติศาสตร์บันทึก
ร้อยเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี (พระยศในขณะนั้น)
ทรงเข้ารับราชการสังกัดกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้าเมื่อวันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๒๓ ต่อจากนั้นพระองค์ทรงได้รับพระราชทาน
พระยศสงู ขนึ้ เปน็ ลำ� ดบั ตำ� แหนง่ ทสี่ ำ� คญ
ั ไดแ้ ก่ วนั ที่ ๒ มถิ นุ ายน พ.ศ. ๒๕๒๙ ทรงไดร้ บั พระราชทาน
พระยศพันเอกหญิงและทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ด�ำรงต�ำแหน่งศาสตราจารย์ วันที่ ๕ มีนาคม
พ.ศ. ๒๕๓๐ เมื่อกองทัพบกได้ตั้งกองวิชาประวัติศาสตร์ สังกัดส่วนการศึกษาฯ พระองค์ทรงด�ำรง
ต�ำแหน่งหัวหน้ากองวิชา วันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๒ ทรงได้รับพระราชทานพระยศพลตรีหญิง
และทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ วันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๙ ทรงได้รับ
พระราชทานพระยศพลเอกหญิง วันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ด�ำรง
19

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ต�ำแหน่งศาสตราจารย์ ส่วนการศึกษาฯ ในอัตราจอมพล และในวันที่ ๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ เนื่อง
ในวาระที่ทรงรับราชการที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าครบ ๓๐ ปี ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้
ด�ำรงต�ำแหน่งผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ในห้วงเวลา ๖ ปีแรก (พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๒๙) ของการรับราชการ ณ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้านั้น เนื่องจากพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารีทรงมีพระราชภารกิจส�ำคัญอืน่ ทีต่ อ้ งทรงปฏิบตั มิ ผี ลให้พระองค์เสด็จฯ มาทรงสอน ณ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า ถนนราชด�ำเนินนอก กรุงเทพมหานครเฉพาะวันเวลาที่ทรงสอน ในระยะ
เวลานั้น นักเรียนนายร้อยและข้าราชการโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้ขานพระนามของ
พระองค์แตกต่างกันไป เช่น สมเด็จอาจารย์ สมเด็จครู ฯลฯ จนกระทัง่ ในวโรกาสทีพ่ ระองค์ทรงเจริญ
พระชนมายุ ๓๖ พรรษา พ.ศ. ๒๕๓๔ เมื่อโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้จัดกิจกรรมต่าง ๆ
รวมทั้ ง จั ด พิ ม พ์ ห นั ง สื อ เพื่ อ เทิ ด พระเกี ย รติ ขึ้ น ในโอกาสนั้ น เองพระองค์ จึ ง ได้ ท รงพระกรุ ณ า
โปรดเกล้าฯ พระราชทานนามหนังสือดังกล่าวว่า “ทูลกระหม่อมอาจารย์” พร้อมทั้งพระราชทาน
พระราชานุญาตให้นักเรียนนายร้อยและข้าราชการโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าขานพระนาม
แทนพระองค์ว่า “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
เมื่อโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าย้ายที่ตั้งหน่วยมาอยู่ ณ บริเวณหุบเขาชะโงก
อำ� เภอเมอื งนครนายก จงั หวดั นครนายก เมอื่ พ.ศ. ๒๕๒๙ พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ
สยามบรมราชกุมารี ทรงตระหนักในความเดือดร้อนของข้าราชการและนักเรียนนายร้อยซึ่งต่าง
เสียขวัญและก�ำลังใจเป็นอย่างยิ่งเนื่องจากความไม่คุ้นเคยอันเกิดจากการย้ายที่ตั้งหน่วยที่เคยอยู่
ทา่ มกลางความเจรญ
ิ ของพระนคร มาอยู่ ณ ชนบทอนั เปลา่ เปลยี่ วหา่ งไกล “ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์
จึงทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้โดยตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา (พ.ศ. ๒๕๒๙) จนกระทั่งทรง
เกษี ย ณอายุ ร าชการใน พ.ศ. ๒๕๕๘ พระองค ์ ไ ด ้ เ สด็ จ ฯ มาทรงงาน ณ โรงเรี ย นนายร ้ อ ย
พระจุลจอมเกล้าเป็นประจ�ำสัปดาห์ละ ๒ วัน
“ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์ ทรงเคยมพี ระราชดำ� รสั วา่ ในฐานะทที่ รงเปน็ ขา้ ราชการประจำ�
นัน้ พระองค์โปรดที่จะเสด็จฯ มาทรงงาน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า นครนายก ทุกวัน
แต่พระองค์ไม่ทรงสามารถปฏิบัติเช่นนั้นได้เนื่องจากทรงมีพระราชภารกิจส�ำคัญอื่น ๆ

20

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

บันทึกการทรงงาน
ในฐานะศาสตราจารย์และผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมี
พระราชภารกจิ ในการกำ� กบั ดแู ลและทรงสอนวชิ าตา่ ง ๆ ทกี่ องวชิ าประวตั ศิ าสตรเ์ ปดิ สอนแกน่ กั เรยี น
นายร้อย ได้แก่
วิชาบังคับ คือ วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย ซึ่งต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น วิชาไทยศึกษา
ส� ำ หรั บ นั ก เรี ย นนายร้ อ ยชั้ น ปี ที่ ๒ และวิ ช าประวั ติ ศ าสตร์ โ ลก ซึ่ ง ต่ อ มาเปลี่ ย นชื่ อ เป็ น
วชิ าประวตั ศิ าสตรร์ ว่ มสมยั สำ� หรบั นกั เรยี นนายรอ้ ยชนั้ ปที ี่ ๔ หรอื ๕ (ตามแตท่ กี่ ำ� หนดไวใ้ นหลกั สตู ร
การศึกษาซึ่งมีการปรับปรุงให้ทันสมัยเป็นระยะ)
วิชาเลือกเสรี คือ วิชาซึ่งกองวิชาประวัติศาสตร์ฯ จะพิจารณาเปิดสอนในแต่ละภาค
การศึกษา เพื่อให้สอดคล้องกับบริบททางประวัติศาสตร์ในเวลานั้น อาทิ วิชาประวัติศาสตร์ไทย
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก ประวัติศาสตร์ยุโรป
ประวัติศาสตร์อเมริกา และวิชาหัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์ (จัดการเรียนการสอนเป็นกรณีศึกษา
เช่น วิชาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น การเปลี่ยนแปลงสังคมและวัฒนธรรมโลกในกระแสโลกาภิวัตน์
ประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก ประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น ประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
พระจุลจอมเกล้าศึกษา มุสลิมศึกษาในโลกปัจจุบัน เป็นต้น)
การอ�ำนวยการสอน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
โปรดฯ ให้ดำ� เนินการจัดการเรียนการสอนอย่างเป็นขัน้ ตอน โดยให้อาจารย์ทา่ นอืน่ ร่วมด้วย พระองค์
ทรงเป ็ น ประธานในการประชุ ม ภายในกองวิ ช า เพื่ อ พิ จ ารณาเตรี ย มการเรี ย นการสอน
การก�ำหนดวัตถุประสงค์ เค้าโครงการบรรยาย การปรับปรุงเนื้อหาหลักสูตร การก�ำหนดแผนงาน
หรือรูปแบบการสอนต่าง ๆ การเชิญผู้ทรงคุณวุฒิมาบรรยายพิเศษ การทัศนศึกษา การวิจัย
การสัมมนา ฯลฯ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงให้ความส�ำคัญ
กับการสอนนักเรียนนายร้อยเป็นอย่างยิ่ง ทรงเป็นแบบอย่างของนักวิชาการที่มีความสนใจศึกษา
เรื่องราวต่าง ๆ เพื่อน�ำมาเป็นข้อมูลในการสอน ภาพที่เป็นแรงบันดาลใจลูกศิษย์ของพระองค์
มากที่สุดนั้นคือ ภาพที่ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงบันทึกข้อมูลต่าง ๆ ในสมุดบันทึกและ
กล้องถ่ายภาพ

21

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงสอนลูกศิษย์ว่า การบันทึกนั้นมีผลให้ไม่ลืมเรื่องราว
ที่เรียนรู้ และยังเป็นก�ำลังใจแก่ผู้ให้ความรู้ซึ่งได้เพียรพยายามเตรียมการน�ำเสนอมาเป็นอย่างดี
การที่พระองค์ทรงบันทึกความรู้ต่าง ๆ อยู่เป็นนิจเช่นนี้เป็นทั้งเหตุและผล ท�ำให้พระองค์ได้ทรงน�ำ
ความรู้ดังกล่าวมาทรงสอนลูกศิษย์ ในหัวข้อที่ทรงสอนให้ได้ข้อมูลในมิติที่ลึกซึ้งและกว้างขวางยิ่ง
การเตรียมการสอน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงให้เวลาอย่างมากที่จะทรงเตรียมการทั้งในด้านเนื้อหาที่จะทรงสอน และพระราชนิพนธ์เอกสาร
“Lecture Note” ประกอบการสอนซึ่งจะพระราชทานให้นักเรียนนายร้อย และแม้ว่าพระองค์มี
พระราชกรณียกิจที่ต้องเสด็จพระราชด�ำเนินยังที่ต่าง ๆ แต่พระองค์ก็จะทรงใช้เวลาระหว่างประทับ
พระราชพาหนะเปน็ เวลานาน ๆ (โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ เมอื่ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปตา่ งประเทศ) นนั้ เอง
ในการพระราชนิพนธ์
การทรงพระราชนพิ นธค์ ำ� สอน พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรม
ราชกุมารีทรงค้นคว้ามาอย่างดีเยี่ยมจากแหล่งข้อมูลทุกชนิดที่ทรงเห็นว่าจะเป็นประโยชน์ ไม่ว่า
จะเปน็ เอกสารชนั้ ตน้ จากหอจดหมายเหตุ ตำ� ราวชิ าการ บทความในสงิ่ พมิ พต์ า่ ง ๆ รวมทงั้ จากเวบ็ ไซต์
ในอินเทอร์เน็ต และที่ส�ำคัญ คือ เนื้อหาที่ทรงได้รับจากประสบการณ์ที่พระองค์ได้ทรงมีโอกาส
ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรม
ราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙ ไปทรงงาน ณ สถานที่ต่าง ๆ รวมถึงการเสด็จฯ โดยพระองค์เอง
ในการเยือนและการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับบุคคลจ�ำนวนมากและหลากหลาย ทั้งในประเทศ
และต่างประเทศ จึงท�ำให้พระราชนิพนธ์ค�ำสอนมีความสมบูรณ์และมีคุณค่าอย่างยิ่ง
เมอื่ ทรงสอน เนอื่ งจากการสอนวชิ าประวตั ศิ าสตรใ์ นโรงเรยี นนายรอ้ ยพระจลุ จอมเกลา้
เป็นการสอนซึ่งอาจารย์แต่ละคนในกองวิชาสอนวิชาเดียวกัน แต่แบ่งหัวข้อรับผิดชอบตามที่
มอบหมาย พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารที รงรบั เปน็ พระราชภาระ
ในการสอน “บทน�ำ” และ“บทสรุป”ของทุกวิชา นอกจากนั้นพระองค์ยังทรงสอนในหัวข้อเฉพาะ
อี ก อย่ า งน้ อ ยวิ ชาละหนึ่ ง หั ว ข้ อ เช่ น วิ ช าไทยศึ ก ษาทรงสอนหั ว ข้ อ “ภู มิ ศ าสตร์ กั บ วิ ถี ไ ทย”
วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัยหรือวิชาหัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์ที่เปิดสอนในภาควิชานั้น ๆ
พระองค์ทรงสอนหัวข้อที่เกี่ยวกับประเทศจีน เป็นต้น
ระหวา่ งการทรงสอน “ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์ ทรงใชส้ อื่ การสอนและเทคโนโลยตี า่ ง ๆ
ประกอบ เช่น ภาพถ่าย สไลด์ วีดิทัศน์ ภาพยนตร์ บทเพลง ฯลฯ นอกจากนั้นพระองค์ยังโปรดให้
จัดนิทรรศการขนาดเล็กขึ้นในห้องเรียนเพื่อจัดแสดงภาพ แผนที่ หนังสือ สิ่งของ หรือพระราชทาน
22

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เลี้ยงอาหารแก่นักเรียนนายร้อย เพื่อให้นักเรียนได้สนใจซาบซึ้งและมีความรู้ความเข้าใจในเนื้อหา
และวัฒนธรรมของภูมิภาคที่ก�ำลังศึกษามากยิ่งขึ้น
สิ่งที่ส�ำคัญที่สุดคือ พระองค์ทรงเปิดโอกาสให้นักเรียนได้กราบบังคมทูลถามและแสดง
ความคิดเห็นอย่างเสรีทุกครั้ง นอกจากนั้นในคาบเรียนที่มีอาจารย์คนอื่นสอน พระองค์เสด็จฯ
มาประทับฟังการสอนด้วยเสมอ พร้อมกันนั้นพระองค์ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณทรงอธิบายเสริม
และพระราชทานความคิดเห็นเพื่อให้เนื้อหาในหัวข้อการบรรยายนั้นสมบูรณ์มากขึ้นด้วย
ด้วยเหตุที่พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงตระหนักถึง
ความเปลีย่ นแปลงอย่างรวดเร็วของสังคมโลกยุคไร้พรมแดน ประกอบกับวิธกี ารสอนทีท่ รงน�ำเนือ้ หา
ทางวิชาการมาผนวกกับประสบการณ์ในพระองค์ดังกล่าวแล้ว มีผลให้เนื้อหาและวิธีการเรียนวิชา
ประวัตศิ าสตร์ทสี่ อนในโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าอาจแตกต่างจากทีส่ อนกันในมหาวิทยาลัย
อื่ น บ ้ า ง เนื่ อ งจากมี ก ารเปลี่ ย นแปลงหั ว ข ้ อ การบรรยายทุ ก ภาคการศึ ก ษาเพื่ อ ให ้ ก ้ า วทั น
กับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น จากการเรียนการสอนในลักษณะนี้เอง นักเรียนนายร้อยลูกศิษย์ของ
“ทูลกระหม่อมอาจารย์” จึงได้รับการสอนให้มีความเข้าใจในสังคมไทยและก้าวทันโลก พร้อมกับ
การตระหนักถึงภาระหน้าที่ราชการในการพัฒนาและเสียสละเพื่อสังคม นักเรียนนายร้อยสามารถ
เรียนรู้เรื่องราวในอดีต เพื่อเข้าใจปัจจุบัน และอาจจะเห็นแนวทางในอนาคตได้
บันทึกประวัติศาสตร์ในพระราชนิพนธ์ค�ำสอน
ตลอดระยะเวลา ๓๕ ปีแห่งการรับราชการ ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงพระราชนพิ นธเ์ อกสารประกอบ
การสอนเพื่อพระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยจ�ำนวน ๒๗๑ บท ประกอบด้วย วิชาประวัติศาสตร์
โลก ๘ บท วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย ๕๓ บท วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย ๓๕ บท วิชาไทยศึกษา
๓๕ บท และวิชาเลือกเสรี ๑๔๐ บท
พระราชนิพนธ์ค�ำสอนใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทุกบท นับว่าทรงคุณค่าทาง
วิชาการและแสดงพระปรีชาสามารถ พระราชด�ำริ และความมุ่งมั่นในการสอน เพราะมีเนื้อหา
สอดคล้องกับสถานการณ์และเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ในห้วงเวลาที่ทรงพระราชนิพนธ์
เอกสารค�ำสอนนั้น ซึ่งสามารถใช้เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์และสะท้อนให้เห็นถึงการเรียน
การสอนวิชาประวัติศาสตร์ของโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าในยุคสมัยที่ผ่านมาได้อย่างดี

23

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

พ.ศ. ๒๕๕๘ เนื่องในโอกาสที่พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม
ราชกุ ม ารี ท รงเกษี ย ณอายุ ร าชการ โรงเรี ย นนายร ้ อ ยพระจุ ล จอมเกล ้ า จึ ง ได ้ ข อพระราชทาน
พระราชานญ
ุ าตจดั พมิ พพ์ ระราชนพิ นธค์ ำ� สอนดงั กลา่ ว เนอื่ งจากตระหนกั วา่ พระราชนพิ นธค์ ำ� สอน
ทกุ บททที่ รงพระกรณ
ุ าธคิ ณ
ุ พระราชทานแกน่ กั เรยี นนายรอ้ ยนนั้ มคี วามสำ� คญ
ั อยา่ งยงิ่ ลว้ นเปย่ี มไป
ดว้ ยประโยชนท์ างวชิ าการประวตั ศิ าสตรแ์ ละสงั คมศาสตร์ และอาจจะนำ� ไปศกึ ษาในเชงิ ประวตั ศิ าสตร์
นิพนธ์ได้ สิ่งที่ส�ำคัญที่สุดคือ เป็นการเฉลิมพระเกียรติและเผยแพร่พระราชกรณียกิจทางวิชาการ
ของพระองค์ในขณะทรงรับราชการ ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าให้เป็นที่ประจักษ์ชัด
พระราชนิพนธ์ค�ำสอนในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารีแบ่งได้เป็น ๒ ช่วงหลัก ๆ คือ ๑) พระราชนิพนธ์ช่วงรอยต่อระหว่างการยุติของสงครามเย็น
จนถงึ เหตกุ ารณ์ 9/11 (พ.ศ. ๒๕๓๒ – ๒๕๔๔) พระราชนพิ นธแ์ ตล่ ะวชิ าในชว่ งเวลานี้ เปน็ การอธบิ าย
เหตุการณ์ส�ำคัญในบริบทโลกโดยรวมเป็นหลัก และ ๒) พระราชนิพนธ์ช่วงหลังเหตุการณ์ 9/11
เป็นต้นมา (พ.ศ. ๒๕๔๕ – ๒๕๕๘) ในระยะเวลานี้กองวิชาประวัติศาสตร์ได้ปรับเปลี่ยนการเรียน
การสอนโดยใหม้ เี นอื้ หาในลกั ษณะกรณศี กึ ษา ดงั นนั้ พระราชนพิ นธค์ ำ� สอนในสมยั ที่ ๒ นี้ จงึ มลี กั ษณะ
ที่ทรงอธิบายปรากฏการณ์ทางประวัติศาสตร์ประกอบกับพระราชวินิจฉัยซึ่งน่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง
แม้ว่าเนื้อหาและพระราชนิพนธ์ค�ำสอนทุก ๆ บทในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ต่างล้วนเป็น “บันทึกประวัติศาสตร์” แต่โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้าไม่สามารถตีพิมพ์ได้หมด เพราะความจ�ำกัดของจ�ำนวนหน้ากระดาษ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงได้ขอพระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน
แบ่งตามรายวิชาและล�ำดับเวลาเพียงจ�ำนวน ๓๐ บท และเฉพาะที่พระราชทานแก่นักเรียนนายร้อย
ในช่วงที่ ๒ (พ.ศ. ๒๕๔๕ - ๒๕๕๘) เท่านั้น ด้วยเหตุที่ว่า พระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่พระราชทานแก่
นักเรียนนายร้อยในห้วงเวลานี้เป็นพระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่ไม่เพียงแต่อธิบายประวัติศาสตร์เฉพาะ
เหตุ ก ารณ์ ส� ำ คั ญ ที่ น� ำ ไปสู ่ ก ารเปลี่ ย นแปลงของประวั ติ ศ าสตร์ โ ลกเท่ า นั้ น แต่ ยั ง ทรงอธิ บ าย
ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นพร้อมพระราชวินิจฉัย นอกจากนั้นยังได้จัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ค�ำน�ำ
คู่มือทัศนศึกษาจ�ำนวน ๑๕ บท ซึ่งพระองค์ได้ทรงอธิบายให้เห็นถึงวิธีการเรียนการสอนโดยการ
ลงพื้นที่ไปทัศนศึกษา ณ สถานที่ต่าง ๆ ว่าจะกระท�ำด้วยเหตุผลใด อย่างไร ที่ไหน เพื่อให้นักเรียน
นายร้อยได้รับประโยชน์สูงสุดในการเรียนการสอนด้วย
ในการเตรียมต้นฉบับส�ำหรับจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ “สายธารแห่งประวัติวิทยา”
บทนี้ มีการตรวจแก้ไขแต่น้อยที่สุดเท่าที่จ�ำเป็น เพื่อคงความเป็น “พระราชนิพนธ์ค�ำสอน” หรือ
24

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“Lecture note” ที่ทรงเตรียมส�ำหรับการทรงสอนและพระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยเป็นการ
เฉพาะ ส่วนเอกสารอ่านประกอบอื่น ๆ จ�ำนวน ๒๙ บท ที่ทรงอ้างอิงในเนื้อหา ไม่ได้น�ำมาตีพิมพ์
บทพระราชนิ พ นธ ์ ค� ำ สอนและพระราชนิ พ นธ ์ ค� ำ น� ำ คู ่ มื อ ทั ศ นศึ ก ษาดั ง ปรากฏใน
“สายธารแห่งประวัติวิทยา” นี้ ล้วนสะท้อนบริบททางประวัติศาสตร์ในห้วงเวลาที่ทรงสอนวิชา
นัน้ ๆ พร้อมกับอาจแสดงนัยส�ำคัญของแนวพระราชด�ำริที่ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงสอนนักเรียน
นายร้อย และยังเป็นเครื่องยืนยันความบางตอนในพระราชนิพนธ์ของพระองค์ที่ว่า
“...ประวัติศาสตร์ไม่ได้หยุดอยู่แค่อดีต
หากส่งผลต่อมาถึงปัจจุบันและแฝงเร้นต่อไปในอนาคต...”

25

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

รายการบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน (พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
ก. วิชาบังคับ
๑. ประวัติศาสตร์โลก
ภาคต้น ๒๕๓๓
ภาคต้น ๒๕๓๕

ภาคต้น ๒๕๓๖

ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
ภาคต้น ๒๕๓๗
ภาคต้น ๒๕๓๘
ภาคต้น ๒๕๓๙

ประวัติศาสตร์จีน, มาเลเซีย, สิงคโปร์, อินโดจีน, อินโดนีเซีย
มองโลกร่วมสมัย (บทสไลด์)
จีนกับแนวทางในอนาคต
ปริทัศน์แดนมังกร (บทสไลด์)
เบิกฟ้าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
เหตุการณ์ปัจจุบันของโลก : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
บทน�ำ
มองโลกร่วมสมัย (บทสไลด์ - แก้ไข)
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้, กัมพูชา, บรูไนฯ, พม่า, มาเลเซีย, สิงคโปร์,
เวียดนาม, ลาว, ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย
จีน, ประวัติศาสตร์จีน, ปัญหาความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับประเทศ
มหาอ�ำนาจอื่น, การเมืองจีนสมัยคอมมิวนิสต์ปกครองจีน
ประวัติศาสตร์โลก : สรุป
โลกานุวัตร
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
สมัยหลังสงครามเย็น การท้าทายของระเบียบโลกใหม่
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัยในทศวรรษ ๑๙๙๐
จีน VS อังกฤษ อนาคตทางสองแพร่งของฮ่องกง
ความส�ำคัญทางยุทธศาสตร์ของมหาสมุทรอินเดีย
ความสัมพันธ์ทางการทูตของไทยกับกลุ่มประเทศเกิดใหม่จาก
ยูโกสลาเวีย (เดิม)
26

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคต้น ๒๕๔๐

ภาคต้น ๒๕๔๑

ภาคต้น ๒๕๔๒

ภาคต้น ๒๕๔๓
ภาคต้น ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๕

สรุป
สรุปสอบย่อยประจ�ำภาค
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัย
เอเชียใต้
โลกอนาคตกับความขัดแย้งทางวัฒนธรรม
สรุปการเลือกข่าวต่างประเทศและวิเคราะห์ข่าว
IMF
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัย
ปัญหาอาวุธนิวเคลียร์
วัฒนธรรมโลกในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๑ : Americanization?
สรุปผลงานของนักเรียน
สรุป
บทน�ำ
พินิจโลกร่วมสมัย
การค้นพบโลกใหม่ถึงสงครามเย็น
สรุปเหตุการณ์ปัจจุบันและแนวโน้มในอนาคต
วัฒนธรรมโลก : Métissage culturel หรือ Americanization?
บทน�ำ
จีน : มหาอ�ำนาจในศตวรรษที่ ๒๑?
สรุป : การปรับตัวเข้ากับยุคใหม่
โลก ๓ ยุค : อาณานิคม สงครามเย็น และหลังสงครามเย็น
จีน : อาณาจักรกลาง (Middle Kingdom - Zhong Guo) ยุคใหม่
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ , เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย

27

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคต้น ๒๕๔๗

ภาคต้น ๒๕๔๘

ภาคต้น ๒๕๔๙
ภาคต้น ๒๕๕๐
ภาคต้น ๒๕๕๑
ภาคต้น ๒๕๕๒
ภาคต้น ๒๕๕๓

โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ , เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
จีน : ฝันร้ายของตะวันตก
เอกสารอ่านประกอบ ๑ จีนเป็นฝันร้ายของใคร?
เอกสารอ่านประกอบ ๒ จีนกับการพัฒนาของเอเชีย : ข้อคิดส�ำหรับไทย
เอกสารอ่านประกอบ ๓ China’s Century
เอกสารอ่านประกอบ ๔ กระแสแข่งดุป่วนหนัก ผู้ผลิตชิ้นส่วน
รถยนต์จีน
เอกสารอ่านประกอบ ๕ แบงก์ชาติจีนชี้เศรษฐกิจลดความร้อนแรง
เอกสารอา่ นประกอบ ๖ “ลงั โคม” ผดุ รา้ นคา้ ปลกี แหง่ แรกในเซยี่ งไฮ้
เอกสารประกอบการบรรยาย สหภาพยุโรป
บทน�ำประวัติศาสตร์โลกปัจจุบัน
จีน : มังกรย่อมเป็นมังกรอยู่ดี
จีน : ความเปลี่ยนแปลงและความโดดเด่น
เอกสารอา่ นประกอบ ภมู ทิ ศั นก์ ารเมอื งโลกทเี่ ปลยี่ นไป ประเทศจนี
บทน�ำ ภูมิหลังโลก ๓ ยุค
จีน : คู่แข่งหรือหุ้นส่วนของตะวันตก
ความน�ำ
จีน : บนเส้นทางการขยายอ�ำนาจและอิทธิพลแนวสันติ
บทน�ำ
จีน : ฤๅจะเป็นจักรวรรดินิยมยุคใหม่?
บทน�ำ : ความน�ำอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : ศูนย์กลางทุนนิยมใหม่
บทน�ำ : ประวัติศาสตร์ร่วมสมัยในบริบทกระแสโลก
จีน : ยังคงถูกจับตามองจากทุกมุมโลก

28

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคต้น ๒๕๕๔
ภาคต้น ๒๕๕๕
ภาคต้น ๒๕๕๖
ภาคต้น ๒๕๕๗
ภาคต้น ๒๕๕๘

๒. พื้นฐานอารยธรรมไทย
ภาคสอง ๒๕๓๑
ภาคสอง ๒๕๓๒
ภาคสอง ๒๕๓๔
ภาคสอง ๒๕๓๕
ภาคสอง ๒๕๓๖

บทน�ำ : ประวัติศาสตร์ร่วมสมัยในบริบทกระแสโลก
จีนและอินเดีย : มหาอ�ำนาจทางเศรษฐกิจใหม่กับบทบาทวิกฤติ
เศรษฐกิจโลก
บทน�ำ : ว่าด้วยแนวโน้มและการศึกษาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
จีนเป็นหมายเลขสองของโลกแล้ว : ชาวโลกและชาวจีนคิดเรือ่ งนีอ้ ย่างไร
สรุป
บทน�ำ : ความน�ำและอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : รู้จักจีนและนโยบายใหม่ภายใต้ผู้น�ำ 5th G
สรุป
บทน�ำ : ความน�ำและอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : ผู้สร้างสรรค์นวัตกรรมใหม่ของโลกอนาคต
สรุป
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
จีน : ผู้น�ำรุ่นที่ ๕ กับปัญหาที่ท้าทาย
สรุป
จุดมุ่งหมายของการสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
จุดมุ่งหมายของการสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
ภาษาและวรรณคดีไทย
อารยธรรมไทย
บทน�ำและความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
ภาษาในอารยธรรมไทย
สายธารแห่งอารยธรรมไทย
ข้อคิดเบื้องต้นเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
สรุปการเมืองการปกครองไทย (๑)
สรุปการเมืองการปกครองไทย (๒)

29

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคสอง ๒๕๓๗

ภาคสอง ๒๕๓๘
ภาคสอง ๒๕๓๙
ภาคสอง ๒๕๔๐
ภาคสอง ๒๕๔๑
ภาคสอง ๒๕๔๒
ภาคสอง ๒๕๔๓

ภาคสอง ๒๕๔๔

ภาคสอง ๒๕๔๕

เกริ่นน�ำ
ข้อคิดบางประการเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
วรรณคดีกับอารยธรรมไทย
การปฏิรูปประเทศให้ทันสมัยในสมัยรัชกาลที่ ๕
การกระจายอ�ำนาจและการรวมอ�ำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง
สรุปปิดวิชา
ศาสนาในอารยธรรมไทย
บทน�ำ
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
ศาสนาในสังคมไทย
บทน�ำ
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
ศาสนาในสังคมไทย
บทน�ำ
บทน�ำ
บทน�ำ
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการของสังคม
มนุษย์ในประเทศและลักษณะสังคม
วัฒนธรรมยุคต้นของประเทศ
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการของสังคม
มนุษย์ในประเทศและลักษณะสังคม
วัฒนธรรมยุคต้นของประเทศ
การปฏิสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม : ความเป็นมาและข้อคิดเห็น
สังเขปเส้นทางแพรไหม
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของการศึกษาและเนื้อหาสาระการบรรยาย
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ : ปัจจัยที่ก�ำหนดพัฒนาการของ
สังคมมนุษย์
สรุป
30

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ไทยศึกษา
ภาคต้น ๒๕๔๖

ภาคสอง ๒๕๔๗

ภาคสอง ๒๕๔๘

ภาคสอง ๒๕๔๙

ภาคสอง ๒๕๕๐
ภาคสอง ๒๕๕๑

บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบเรื่องการพัฒนา
สรุปไทยศึกษา
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
สรุปไทยศึกษา
เอกสารอ่านประกอบเรื่องการพัฒนา
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
สรุปไทยศึกษา
สรุปพัฒนาการการศึกษาเรื่องไทย
สรุปหัวข้อการท�ำวิจัย
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบ หัวข้อการประชุมไทยศึกษานานาชาติที่
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ม.ค. ๒๐๐๘ สังคมไทยในโลกที่ก�ำลัง
เปลี่ยนแปลง
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารเพิ่มเติม ดินโคลนถล่มที่อ�ำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา
สรุปไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบ : ดิน น�้ำ ลม ไฟ ส�ำคัญไฉนต่อชีวิต
เอกสารอ่านประกอบ : ดินโคลนถล่มที่อ�ำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
เอกสารอ่านประกอบ : อุทกภัยบ้านน�้ำก้อ ต�ำบลน�้ำก้อ อ�ำเภอ
หล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์
31

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคสอง ๒๕๕๒
ภาคสอง ๒๕๕๓

ภาคสอง ๒๕๕๔

ภาคสอง ๒๕๕๕

ภาคสอง ๒๕๕๖

ภาคสอง ๒๕๕๗

จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย มนุษย์กับความเน่าเสีย
สรุปไทยศึกษา
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมศิ าสตร์กบั วิถชี วี ติ ไทย : ภูมศิ าสตร์การคมนาคมขนส่ง (Transport
Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย : ภูมิศาสตร์การเกษตร (Agricultural
Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์พลังงาน
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
สรุป
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์มหาสมุทรของไทย
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
สรุป

32

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคสอง ๒๕๕๘

ข. วิชาเลือกเสรี
๑. ประวัติศาสตร์ไทย
ภาคสอง ๒๕๓๒

ภาคสอง ๒๕๓๓

ภาคสอง ๒๕๓๔

จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทยและภูมิศาสตร์กับโอลิมปิควิชาการ
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)

บทน�ำ
การก่อตั้งอาณาจักรสุโขทัย
อาณาจักรโบราณ–สมัยอยุธยา
บทน�ำ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ พัฒนาการทางประวัติศาสตร์
บทน�ำ
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก : การสร้างเมือง
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก : การปกครอง
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
ภูมิศาสตร์เบื้องหลังประวัติศาสตร์
พัฒนาการทางประวัติศาสตร์
บทน�ำ
ประวัติศาสตร์ไทย ๑
ประวัติศาสตร์ไทย ๒
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก: การสร้างเมือง
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก: การปกครอง
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (ทบทวน)
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (การปกครองส่วนภูมิภาค)
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (การต่างประเทศกับเอกราช)
33

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคสอง ๒๕๓๕

ภาคต้น ๒๕๓๘

ภาคสอง ๒๕๓๙

บทน�ำ
วิชาประวัติศาสตร์ไทย : บทน�ำ
ภูมิศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์
สมยั กอ่ นประวตั ศิ าสตร์ และพฒ
ั นาการของแควน้ โบราณในดนิ แดน
ประเทศไทย
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
ความน�ำ : หลักฐานเอกสารในการศึกษาค้นคว้าประวัติศาสตร์
สมัยรัชกาลที่ ๕
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจา้ อยหู่ วั
การปฏิรูปในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว :
การต่างประเทศ
การปฏิรูปการปกครองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
ปัญหาบางประการจากการพัฒนาเศรษฐกิจในช่วงสามทศวรรษ
ที่ผ่านมา
บทน�ำ
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การปฏิรูปในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว :
การต่างประเทศ
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับการปฏิรูปบ้านเมือง
บทน�ำ
ภูมิศาสตร์การเมืองไทย
พินิจรัตนโกสินทร์
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การเผชิญกับจักรวรรดินิยม : ยุทธวิธีและผลสืบเนื่อง
การเมืองไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
เศรษฐกจิ และการตา่ งประเทศของไทยในชว่ ง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
เศรษฐกิจไทย’๓๙ : ครึ่งแรกอ่อนล้า...ครึ่งหลังยังมากปัญหา
34

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคต้น ๒๕๔๑

ภาคสอง ๒๕๔๓
ภาคต้น ๒๕๕๒

เอกสารอา่ นประกอบ : เหตกุ ารณท์ างการเมอื งระหวา่ ง ๑๔ ตลุ าคม
พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๙
เอกสารอ่านประกอบ : สภาพแวดล้อมกับการเมืองไทยระหว่าง
ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๕
ความน�ำ
สังเขปสมัยรัชกาลที่ ๑ - รัชกาลที่ ๔ (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๔๑๑)
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การเมืองไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
สรุปเศรษฐกิจไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๐๔ - ๒๕๓๙
โครงการพระราชด�ำริในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๒๕
บทน�ำ : ศึกษาอดีตเพื่อให้มองการณ์ไกล
มองต่างชาติ เหลียวมองไทย
กล่าวน�ำ : ศึกษาประวัติศาสตร์ไทย ท�ำไม และอย่างไร
สังคมและวัฒนธรรมไทย : ความหลากหลาย
กรุงสุโขทัยเป็นราชธานี (พ.ศ. ๑๗๖๒ - ๑๙๘๑)
การโยงอ�ำนาจเข้าสู่องค์พระมหากษัตริย์: จุดเริ่มต้นการปฏิรูป
บ้านเมืองของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ชาวจีนในสมัยอยุธยา : สถานะในประวัติศาสตร์
วิชาประวัติศาสตร์ไทย : สุโขทัย
สงั คมสมยั ประวตั ศิ าสตรย์ คุ ตน้ ในดนิ แดนประเทศไทย
สงั เขปในการศกึ ษา

ประวัติศาสตร์ไทย : ความสัมพันธ์กับโลกตะวันตก
ภาคสอง ๒๕๕๗
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ไก่ไวน์แดง (Coq au vin rouge)
โลกตะวันตกในสายตานักเดินทาง
Sugee Cake
สรุป

35

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๒. ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก
ภาคต้น ๒๕๓๔
มองโลกเอเชียตะวันออก
ข้อคิดเบื้องต้นเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก
เอเชียตะวันออก
ภาคต้น ๒๕๓๕
จีนจะเดินทางไปตามแนวทางใด
จีนกับแนวทางในอนาคต
ปัญหาความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับประเทศมหาอ�ำนาจ
ภาคต้น ๒๕๔๐
บทน�ำ
เรื่องของเอเชียตะวันออกในช่วงนี้
ฮ่องกง, ฮ่องกงภาคผนวก
ทิเบต
ไต้หวัน
ภาคต้น ๒๕๔๓
บทน�ำ
ชาติจีนชาติไทยมิใช่อื่นไกลพี่น้องกัน
จีน, พุทธศาสนาในจีน
ญี่ปุ่น
เกาหลี
ภาคต้น ๒๕๔๙
บทน�ำ ภูมิหลังเอเชียตะวันออก
“ปัญหาความยากจน” ภาพซ้อนในการพัฒนาแบบ “อัศจรรย์จีน”
บทน�ำ สารสนเทศเอเชียตะวันออก
เกาหลี
จีน
ญี่ปุ่น
ไต้หวัน
เอกสารอ่านประกอบ พุทธศาสนาในจีน
ฉากประวัติศาสตร์เกาหลีในเรื่อง “แดจังกึม”
ภาคต้น ๒๕๕๓
บทน�ำ
ชนกลุ่มน้อยในจีน
เอกสารประกอบหมายเลข ๑ รายชือ่ ชนกลุม่ น้อยของจีนทัง้ ๕๕ ชนชาติ
36

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก : บูรพาภิวัตน์ศึกษา
ภาคสอง ๒๕๕๖
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
จีน : โอกาสและยุทธศาสตร์การสร้างตะวันออกใหม่
สรุป
๓. ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๑
บทน�ำ
ภาคต้น ๒๕๓๓
พม่าหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
ภาคต้น ๒๕๓๔
พม่า
อินโดนีเซียในปัจจุบัน
บรูไนฯ
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๕
เบิกฟ้าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
บรูไนฯ
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
อินโดนีเซีย, อินโดนีเซียช่วงที่ประธานาธิบดีซูการ์โนปกครอง,
อินโดนีเซียในปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๓๖
บทน�ำ : สภาพภูมิศาสตร์กับพัฒนาการทางประวัติศาสตร์
สถานการณ์ทางการเมือง และเศรษฐกิจของอินโดจีน
อิ น โดนี เ ซี ย , ประวั ติ ศ าสตร ์ อิ น โดนี เ ซี ย , อิ น โดนี เ ซี ย ช ่ ว งที่
ประธานาธิบดีซกู าร์โนปกครอง, อินโดนีเซียในปัจจุบนั , สถานการณ์
ทางการเมืองและเศรษฐกิจของอินโดนีเซีย
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๙
บทน�ำ
บทบาทของมหาอ�ำนาจในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๔๒
บทน�ำ
ลาว, สรุปประเทศลาว
37

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคต้น ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคสอง ๒๕๕๒

บทบาทและท่าทีของมหาอ�ำนาจในอาเซียน
เอกสารอ่านประกอบ
เอกสารอ่านประกอบ Asia at Crossroads
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ : จากอดีตถึงปัจจุบัน
ลาว, สรุปประเทศลาว
บทน�ำ
ลาว : การพัฒนาบนกระแสคลื่นใต้น�้ำ
บทน�ำ : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปริบทกระแสโลก
อาเซียนกับโลกตะวันออก

ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ :
เข้าใจ เข้าถึง และพัฒนาความรู้เพื่อนบ้านอาเซียนในฐานะมิตร
ภาคสอง ๒๕๕๔
บทนำ� : เขา้ ใจ เขา้ ถงึ และพฒ
ั นาความรเู้ พอื่ นบา้ นอาเซยี นในฐานะมติ ร
เรยี นรแู้ ละรจู้ กั เพอื่ นบา้ นอาเซยี นผา่ นผนู้ ำ� นกั ธรุ กจิ ขา้ ราชการและ
ชาวบ้าน : เรื่องเล่าจากประสบการณ์จริง
เอกสารอ่านประกอบ การเตรียมพร้อมของมาเลเซียในการเข้าสู่
ประชาคมอาเซียน
เอกสารอา่ นประกอบ ศนู ยอ์ าเซยี นศกึ ษา : การรจู้ กั ทยี่ งั รอความเขา้ ใจ
๔. การเมืองการปกครองประเทศไทย
(สอนร่วมกับกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์)
ภาคสอง ๒๕๓๖
สรุปวิชาการเมืองการปกครอง
ภาคต้น ๒๕๓๗
การปฏิรูปประเทศให้ทันสมัยในสมัยรัชกาลที่ ๕
ภาคสอง ๒๕๓๗
บทน�ำ
ข้อคิดบางประการเกี่ยวกับการเรียนวิชาการเมืองการปกครองไทย
เอกสารอ่านประกอบ : การกระจายอ�ำนาจและการรวมอ�ำนาจ
เข้าสู่ศูนย์กลาง

38

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๕. ประวัติศาสตร์ยุโรป
ภาคสอง ๒๕๔๑

ภาคสอง ๒๕๕๘
๖. ประวัติศาสตร์อเมริกา
ภาคสอง ๒๕๔๐
ภาคสอง ๒๕๔๒
ภาคสอง ๒๕๔๔

ภาคต้น ๒๕๔๗
ภาคสอง ๒๕๕๑

บทน�ำ
ยุโรปในสมัยต่าง ๆ
สงครามเย็น
สงครามเย็น : สองยุโรป สองอุดมการณ์ สองระดับพัฒนา
สหภาพยุโรป
รัสเซียและประเทศในยุโรปตะวันออก
วัฒนธรรมและเทคโนโลยี
สรุปนโยบายกลาสนอสต์และเปเรสตรอยก้า
สงครามในบอสเนีย เฮอร์เซโกวิน่า, ปัญหาคอซอวอบนทางแยก
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของการศึกษาประวัติศาสตร์ยุโรป
ยุโรปในความทรงจ�ำ
บทน�ำ
บทน�ำ
วัฒนธรรมและค่านิยมอเมริกัน
ท�ำไมจึงควรศึกษาประวัติศาสตร์อเมริกา
สหรัฐอเมริกากับยุโรป
สหภาพยุโรป
สงครามเย็น
Americanization กับประชาคมโลก
การเมืองระหว่างประเทศ : ระเบียบโลกยุคอเมริกา
ประวัติศาสตร์อเมริกันศึกษา : ประสบการณ์และข้อสังเกต
กล่าวน�ำ
วัฒนธรรมอเมริกา : วัฒนธรรมโลก?
American Economy Collapsing
Stopping By Woods On A Snowy Evening

39

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคสอง ๒๕๕๕

กล่าวน�ำ : ศึกษาประวัติศาสตร์อเมริกาท�ำไมและอย่างไร
วัฒนธรรมอเมริกัน : วัฒนธรรมโลก?
สรุป

๗. หัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์
- ประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก
ภาคสอง ๒๕๔๕
โลก ๓ ยุค-บริบททางประวัติศาสตร์ (Historical Context)
ในการศึกษาประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก
- ประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น
ภาคสอง ๒๕๔๖
การศึกษาประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น : ท�ำไมและอย่างไร
สงครามเย็นในยุโรปตะวันตก
เอกสารอ่านประกอบ
- ประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
ภาคสอง ๒๕๔๗
บทนำ� โลกสามยคุ -บรบิ ททางประวตั ศิ าสตร์ (Historical Context)
ในการศึกษาประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
บทบาทของจีนกับการค้าโลกในศตวรรษใหม่
เอกสารอา่ นประกอบ ทนุ นยิ มจนี : สมยั Treaty ports จนถงึ ปจั จบุ นั
- เปรียบเทียบพัฒนาการประชาธิปไตยในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๔๘
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภายใต้บริบทโลก
ลาว : การพัฒนาน�ำการเมือง
สรุป
- จีนกับความมั่นคงของโลก
ภาคสอง ๒๕๔๘
บทน�ำ : โลก ๓ ยุค-ความมั่นคงของโลกในบริบททางประวัติศาสตร์
จีนกับไทยพี่น้องสองสายเลือด

40

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

- ประวัติศาสตร์ความมั่นคงโลกกับประเทศไทย
ภาคสอง ๒๕๔๙
บทน�ำ
จีนกับความมั่นคงโลก
จีนกับไทยพี่น้องสองสายเลือด
- การเปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมของโลกในกระแสโลกาภิวัตน์
ภาคต้น ๒๕๕๐
โลกสามยุคในมิติแห่งการเปลี่ยนแปลงทางสังคม
จีน : โลกขงจื๊อแบบจารีตสู่โลกขงจื๊อในยุคโลกาภิวัตน์
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๑ พุทธศาสนาในจีน
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๒ ลัทธิเต๋า
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๓ ราชวงศ์ต่าง ๆ ที่ปกครองจีน
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๔ ขงจื๊อฟื้นชีพ
เอกสารอ่ า นประกอบหมายเลข ๕ แนวคิ ด ของศาสตราจารย์
อึ้ง ออนโช
- ความมั่นคงของโลกในบริบท (context) ทางประวัติศาสตร์และร่วมสมัย
ภาคสอง ๒๕๕๐
ความมั่ น คงของโลกในบริ บ ท (context) ทางประวั ติ ศ าสตร์
และร่วมสมัย
ความมัน่ คงของมนุษย์ : พืน้ ฐานส�ำคัญในการสร้างความมัน่ คงทางสังคม
- ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
ภาคต้น ๒๕๕๑

บทน�ำ
ก�ำเนิดรัฐชาติ : การปฏิรปู การปกครองสมัยสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว

41

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

- พระจุลจอมเกล้าศึกษาว่าด้วยการสร้างความมั่นคงของชาติ
ภาคสอง ๒๕๕๓
การศึกษาเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ
พระจุลจอมเกล้าศึกษา (King Chulachomkalo Studies) ท�ำไม
และอย่างไร
การปฏิรูปทางการทหาร : การสร้างทหารอาชีพและสถาบันทหาร
และบทบาทของทหารที่มีต่อความมั่นคงของชาติ
- การศึกษาความมัน่ คงของไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยูห่ วั ผ่านมุมมอง
ปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๕๔
การศึ ก ษาความมั่ น คงของไทยในรั ช สมั ย พระบาทสมเด็ จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผ่านมุมมองปัจจุบัน
ความส�ำคัญของเวทีโลกกับความมั่นคงของไทย : บทบาทของ
มหาอ�ำนาจไม่ใช่เรื่องใหม่
- มุสลิมศึกษาในโลกปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๕๕
มุสลิมศึกษา : ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร
จีนและมองโกเลีย : มุสลิม-คนนอกด่าน
เอกสารอ่านประกอบ : จีน
สรุป
- ไทยกับประเทศเพื่อนบ้าน
ภาคต้น ๒๕๕๖

จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
และวิธีการทางประวัติศาสตร์
ไทยกับลาวและกัมพูชา : ความร่วมมือในการพัฒนา
สรุป

42

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

- เอเชียใต้
ภาคต้น ๒๕๕๗

- อาเซียนศึกษา
ภาคต้น ๒๕๕๘

บทน�ำ: จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
ภารตาภิวัตน์ : การพัฒนาอินเดียภายหลังได้รับเอกราช
เรื่องอินเดียเพิ่มเติม
สิกขิม
เอกสารอ่านประกอบ : สงครามและสันติภาพในโลกปัจจุบัน :
กรณีปัญหาความมั่นคงในเอเชียใต้
เอกสารอ่านประกอบ : Amartya Sen บรรยาย
สรุป
บทน�ำ : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
ไทยกับเพื่อนบ้านในอาเซียน : ความร่วมมือในการพัฒนา

43

��สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคที่ ๑

“วิชาไทยศึกษา : จากพื้นฐาน
อารยธรรมไทยสู่ไทยศึกษา”

45

�...นักเรียนได้มีความรู้เกี่ยวกับชีวิตของเราเอง ในฐานะที่เป็นคนไทย และอาศัยอยู่ใน
ผืนแผ่นดินไทยนี้ ขนบธรรมเนียมและความเป็นอยู่ของคนในชาติอาจจะมีความแตกต่างกันบ้างก็
เนอื่ งจากแตล่ ะคนมปี ระสบการณใ์ นชวี ติ ทแี่ ตกตา่ งกนั มา ถา้ เราเรยี นรแู้ บบแผน ความประพฤตปิ ฏบิ ตั ิ
นี้ไว้ก็จะท�ำให้เข้าใจสังคมไทยดีขึ้น เป็นประโยชน์ต่อการด�ำรงชีวิตต่อไป...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี “อารยธรรมไทย”
วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย, ๕ กันยายน ๒๕๓๔)

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

47

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

48

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

49

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

50

�...สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมาของ
ตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสถานการณ์ที่เกิดใหม่ สภาพภูมิรัฐศาสตร์ท�ำให้สังคมไทย
เป็นสังคมเปิดที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่ผสมผสานได้
กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา...
...เรื่องของวัฒนธรรมมีวิธีการศึกษาหลายแง่มุม การย้ายถิ่นท�ำให้คนต่างวัฒนธรรมต้อง
มาพบกัน ท�ำให้เกิดความขัดแย้งกันได้ ถ้าเราเข้าใจลักษณะวัฒนธรรมของผู้อื่นอาจจะลดความขัดแย้ง
กันได้บ้าง...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, “จุดมุ่งหมาย และ
ขอบเขตการศึกษา”, วิชาไทยศึกษา, ๔ กันยายน ๒๕๕๘)

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

กองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้เปิดสอน
วิชา “พื้นฐานอารยธรรมไทย” ในปีการศึกษา ๒๕๓๑ มีเนื้อหาที่ส�ำคัญคือ การศึกษาเรื่องเกี่ยวกับ
ไทยในทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นภูมิศาสตร์ โบราณคดี ประวัติศาสตร์ การเมืองการปกครอง เศรษฐกิจ
ศิลปกรรม และวัฒนธรรมศึกษา
ต่อมาในปีการศึกษา ๒๕๔๕ ได้เปลี่ยนชื่อวิชาเป็น “ไทยศึกษา” พร้อมกับปรับเนื้อหา
ให้มีความทันสมัยเหมาะสมยิ่งขึ้น เพื่อให้นักเรียนนายร้อยได้มีความพร้อมที่จะออกไปรับราชการ
ในพืน้ ทีต่ า่ ง ๆ เช่น เพิม่ หัวข้อในการศึกษาเรือ่ งท้องถิน่ การพัฒนา และการท�ำสงครามต่อสูก้ บั ความ
ยากจน เป็นต้น
วิธีการเรียนการสอน นอกจากการบรรยายในชั้นเรียนตามปกติแล้ว ทุกปีการศึกษา
ยงั ไดม้ กี ารจดั หลากหลายกจิ กรรม ไดแ้ ก่ การนำ� เสนอหนา้ ชนั้ เรยี นของนกั เรยี นนายรอ้ ย การจดั สาธติ
นาฏศิลป์ดนตรีไทยของกรมศิลปากร การทัศนศึกษาโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาและพระบรม
มหาราชวัง นักเรียนนายร้อยจึงได้รับความรู้ ประสบการณ์ และซาบซึ้งในความเป็นไทยอย่างแท้จริง
การตีพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย และวิชาไทยศึกษา
ณ ที่นี้ได้ตีพิมพ์เฉพาะบทน�ำซึ่งเป็นการอธิบายว่าวิชาไทยศึกษา มีวัตถุประสงค์และพัฒนาการของ
การศึกษาอย่างไร ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร ส่วนพระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่ทรงสอนในหัวข้อ
“ภมู ศิ าสตรก์ บั วถิ ไี ทยนนั้ ” ไมไ่ ดอ้ ญ
ั เชญ
ิ มาตพี มิ พเ์ นอื่ งจากทรงพระกรณ
ุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ ม
ให้ตีพิมพ์เป็นพระราชนิพนธ์อีกเล่มหนึ่งต่างหาก

52

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย (HI 2001)
พื้นฐานอารยธรรมไทย :
จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
๑๔ กันยายน ๒๕๔๔

๑. ท�ำไมจึงต้องเรียนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมาของ
ตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสิ่งใหม่ ๆ ที่รับเข้ามา สภาพภูมิรัฐศาสตร์ท�ำให้สังคมไทย
เป็นสังคมเปิด ที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่ผสมผสาน
ได้กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา ช่วงนี้เป็นช่วงที่สังคมไทยก�ำลังมีปัญหาความ
ขัดแย้งระหว่างค่านิยมวิถีชีวิตแบบเก่าและแบบใหม่ การเกิดปัญหาทางการเมือง และวิกฤตการณ์
ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๐ ต่อเนื่องถึงปัจจุบัน เมื่อมาประกอบเข้ากับการที่สังคมโลก
ปัจจุบันก�ำลังด�ำเนินไปในกระแสโลกาภิวัตน์ที่โลกทั้งโลกเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายเดียวกันจากฐาน
ความเจริญก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี จึงท�ำให้ปัญหาต่าง ๆ ทวีความรุนแรงขึ้น เช่น
การขึ้นลงของราคาน�้ำมันในตลาดโลกท�ำให้เศรษฐกิจไทยซึ่งก�ำลังด�ำเนินการต่าง ๆ เพื่อฟื้นตัวนั้น
ต้องปรับทิศทางให้สอดคล้องกับสภาวะประเทศ ในภูมิภาคอื่น ๆ ก็ประสบปัญหาเรื่องราคาน�้ำมัน
เช่นกัน จนเกรงกันว่าจะส่งผลต่อเศรษฐกิจโลก ท�ำให้เกิดภาวะถดถอยได้
การเรียนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทยท�ำให้เข้าใจวิถีชีวิตและวัฒนธรรมไทยด้านต่าง ๆ
ทั้งในด้านความเป็นมา การเปลี่ยนแปลง การรับวัฒนธรรมจากต่างประเทศ การปรับตัว และปัญหา
ที่เกิดจากการปรับตัว เมื่อมีความเข้าใจที่กระจ่างย่อมท�ำให้น�ำมาประยุกต์ใช้เชิงปฏิบัติในการงาน
ต่าง ๆ ได้ รวมทั้งปรับตัวได้ดีในกระแสความเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปอย่างรวดเร็วหลากหลาย

53

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๒. เนื้อหาสาระของหลักสูตร
- ความเข้าใจเบื้องต้นเกี่ยวกับค�ำว่า “อารยธรรม” และ “วัฒนธรรม”
- สภาพแวดล ้ อ มทางธรรมชาติ ที่ เ กี่ ย วข ้ อ งกั บ พั ฒ นาการของสั ง คมมนุ ษ ย ์ ใ น
ดินแดนประเทศไทย
- เทคโนโลยีพื้นบ้านและภูมิปัญญาไทย
- ลักษณะการปกครองของไทย : สถาบันการปกครอง สถาบันทหาร
- ศาสนาในประเทศไทย
- ลักษณะเศรษฐกิจไทย
- ประเพณีหลวง ประเพณีราษฎร์
- ภาษาและวรรณคดีไทย
- ศิลปกรรมไทย
- ดนตรีและนาฏศิลป์ไทย
- ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น : นครนายก
- มิติใหม่ในการพัฒนาชุมชน
- วัฒนธรรมไทยในกระแสโลกาภิวัตน์

๓. ข้อพิจารณาในการศึกษา
การศึกษาวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทยจะต้องศึกษาในมิติที่กว้าง ให้เห็นถึงความเป็นมา
ความสืบเนื่อง ความเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของวัฒนธรรม ทั้งในด้านรูปธรรมและนามธรรม
รวมทั้งสามารถน�ำความรู้ที่ได้เรียนมานั้นไปใช้ในเชิงปฏิบัติได้ อาจสรุปข้อพิจารณาของเรื่องต่าง ๆ
ในหลักสูตรได้ดังนี้
๓.๑ สภาพภมู ศิ าสตรก์ บั การตงั้ ถนิ่ ฐาน การตงั้ บา้ นเรอื น และการพฒ
ั นาวฒ
ั นธรรม
การตั้งถิ่นฐานจะมีผลต่อบ้านเรือนที่อยู่อาศัยและการท�ำมาหาเลี้ยงชีพทั้งในชุมชนเมืองและ
ชุมชนชนบท คนย่อมหาบ้านเรือนที่อยู่ใกล้แหล่งน�้ำแหล่งอาหารใกล้ที่ท�ำงานหาเลี้ยงชีพ ที่อยู่ได้
สะดวกสบาย มีสภาพภูมิประเทศภูมิอากาศเหมาะสม บ้านเรือนที่อยู่อาศัยต้องสร้างให้เหมาะกับ
ภูมิอากาศ ถ้าไม่สามารถหาพื้นที่ที่มีสภาพเหมาะสมได้ก็ต้องใช้เทคโนโลยีปรับปรุงให้ความเป็นอยู่
ดขี นึ้ ในดา้ นวฒ
ั นธรรม การตงั้ ถนิ่ ฐานกม็ สี ว่ นกำ� หนดลกั ษณะของวฒ
ั นธรรมวา่ จะเปน็ วฒ
ั นธรรมปดิ
หรือวัฒนธรรมที่เปิดกว้างต่อสิ่งใหม่ ๆ ไปจนถึงการผสมผสานทางด้านวัฒนธรรม
54

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๓.๒ การเมอื งการปกครอง มนษุ ยไ์ มส่ ามารถอยคู่ นเดยี วได้ ตอ้ งอยเู่ ปน็ กลมุ่ เพอื่ ชว่ ย
กันป้องกันอันตรายต่าง ๆ ที่จะเกิดมีขึ้น และร่วมมือช่วยกันพัฒนาให้เกิดความเจริญรุ่งเรืองร่วมกัน
การทคี่ นจำ� นวนมากจะอยรู่ ว่ มกนั ไดก้ ต็ อ้ งมกี ฎระเบยี บ แบบแผนการปกครอง เพอื่ รกั ษาผลประโยชน์
รว่ มกนั ตอ้ งมกี ารกำ� หนดชดั วา่ ใครจะเปน็ ผใู้ ชอ้ ำ� นาจหนา้ ทตี่ ดั สนิ ขอ้ พพิ าททเี่ กดิ ขนึ้ จากผลประโยชน์
ที่ขัดแย้งกัน จะใช้ตัวบทกฎหมายอย่างไรเป็นแนวทางการตัดสิน ลักษณะทางการเมืองการปกครอง
ทเี่ หมาะสมกบั แตล่ ะสงั คมและในแตล่ ะสมยั นนั้ มคี วามแตกตา่ งกนั ทงั้ นขี้ นึ้ อยกู่ บั วฒ
ั นธรรมการดำ� รง
ชวี ติ ของบคุ คลในสงั คมนนั้ สถาบนั หนงึ่ ทมี่ คี วามสำ� คญ
ั ในการเมอื งการปกครอง คอื สถาบนั ทหารซงึ่
มีบทบาทในลักษณะต่าง ๆ กันตามสภาพการณ์แห่งยุคสมัย
๓.๓ เศรษฐกิจ เป็นระบบที่เกี่ยวข้องกับความต้องการทางวัตถุของบุคคล หรือว่า
เกี่ยวกับการผลิตและการจ�ำหน่ายสิ่งที่เป็นความต้องการของสังคม ปัจจุบันนี้ระบบเศรษฐกิจไทย
มคี วามซบั ซอ้ นขนึ้ และเตบิ โตขนึ้ มาก แตก่ ารพฒ
ั นาโดยขาดการวางแผนทดี่ ี กอ่ ใหเ้ กดิ สภาพเศรษฐกจิ
ฟองสบู่ ในขณะเดียวกันการกระจายรายได้ก็มิได้เป็นธรรม เศรษฐกิจจึงเป็นต้นเหตุของปัญหา
ในสังคมหลายประการที่ผู้บริหารและสมาชิกของสังคมต้องช่วยกันแก้ไขต่อไป ในประเทศเดียวกัน
อาจจะมีเศรษฐกิจหลายระบบ เช่น ในประเทศไทยขณะนี้นักธุรกิจไทยได้ไปลงทุนในต่างประเทศ
ตั้งบรรษัทข้ามชาติ แต่บางส่วนของสังคมก็ยังมีเศรษฐกิจแบบยังชีพ ค้าขายแลกของกันอยู่
๓.๔ วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เป็นเครื่องมือที่ช่วยในการปรับเปลี่ยนแก้ไขชีวิต
ความเป็นอยู่ให้สุขสบาย มีความสะดวก หรือตื่นเต้นสนุกสนานมากขึ้น ปัจจุบันความรู้ทาง
วิทยาศาสตร์ในประเทศไทยก้าวหน้ากว่าแต่ก่อนมาก ส่วนใหญ่เป็นความรู้ที่ได้รับจากประเทศ
ตะวนั ตก นกั วทิ ยาศาสตรไ์ ทยตอ้ งนำ� มาดดั แปลงแกไ้ ขใหส้ อดคลอ้ งกบั ความจำ� เปน็ และความตอ้ งการ
ของคนไทย หรือต้องวิจัยเพิ่มเติมเพื่อให้ได้ค�ำตอบที่เรายังขาดอยู่ เรื่องการวิจัยยังมีสองลักษณะ
คือ การวิจัยพื้นฐานโดยมิได้คิดว่าจะน�ำผลการวิจัยไปใช้ประโยชน์ แต่จะเป็นประโยชน์ในระยะยาว
และการวิจัยแบบประยุกต์ซึ่งขณะนี้มักพยายามให้สอดคล้องกับความต้องการในภาคอุตสาหกรรม
นอกจากนั้น มีความตื่นตัวในการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับเทคโนโลยีพื้นบ้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้าน
ชวี เคมี เภสชั กรรม คน้ ควา้ เรอื่ งสมนุ ไพรตา่ ง ๆ การแพทยแ์ ผนไทย การเพาะปลกู การพฒ
ั นาแหลง่ นำ�้
และเครอื่ งมอื การผลติ ตา่ ง ๆ เพอื่ นำ� มาพฒ
ั นาเปน็ เทคโนโลยเี หมาะสม (appropriate technology)
ที่สอดคล้องกับฐานะทางเศรษฐกิจและศักยภาพการใช้เทคโนโลยีของชาวบ้านในชนบท เรื่อง
เทคโนโลยีเหมาะสมนี้โครงการพระราชด�ำริต่าง ๆ ได้ค้นคว้า และได้น�ำมาใช้ในหลายโครงการ

55

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๓.๕ ประเพณี เป็นแบบแผนปฏิบัติที่ท�ำสืบทอดกันมา ธรรมเนียมประเพณีที่สืบต่อ
มาจนทุกวันนี้หลายอย่างเรามองไม่เห็นประโยชน์ แต่ในยุคที่เริ่มต้นประเพณีนั้นมีประโยชน์และ
มีเหตุผล ได้มีการเปลี่ยนแปลงประเพณีให้เหมาะสมกับกาลสมัยและสิ่งแวดล้อมปัจจุบัน บางอย่าง
ก็ต้องมีการเปลี่ยนแปลงต่อไป ที่พูดถึงเรื่องประเพณีราษฎร์ประเพณีหลวงก็เพื่อเปรียบเทียบให้
เหน็ วา่ ประเพณเี กดิ จากวถิ ชี วี ติ ในสงั คมไทยทคี่ ลา้ ยคลงึ กนั มหี ลกั เดยี วกนั แตผ่ นู้ ำ� ในสงั คม ผมู้ อี ำ� นาจ
หรือผู้มีทรัพย์ อาจจะจัดงานได้ใหญ่โตกว่าคนสามัญ
๓.๖ ภาษาและวรรณคดี ภาษาเป็นเครื่องมือที่ส�ำคัญในการสื่อสารระหว่างบุคคล
ผู้ที่มีความสามารถในการใช้ภาษาก็ได้เปรียบในด้านความสามารถที่จะดึงดูดให้ผู้อื่นคิดคล้อยตาม
ในประเทศไทยปัจจุบัน นอกจากเราจะมีภาษาไทยกลางในการสื่อสารเข้าใจกันทั้งประเทศแล้ว
กย็ งั มภี าษาทใี่ ชใ้ นแตล่ ะภาค (แตกตา่ งกนั โดยสำ� เนยี งและศพั ทบ์ างคำ� ) หรอื กลมุ่ ชนทไี่ มใ่ ชภ้ าษาไทย
(คนละภาษา) ความรูใ้ นภาษาต่าง ๆ เป็นสือ่ ให้เข้าใจผูอ้ นื่ ได้ ในสังคมปัจจุบนั ซึง่ เป็นสังคมสารสนเทศ
มีความจ�ำเป็นมากขึ้นที่จะเรียนรู้และเข้าใจภาษาต่างประเทศ เช่น ภาษาอังกฤษ ญี่ปุ่น จีน เกาหลี
หรือภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เวียดนาม เขมร พม่า
ส่วนวรรณคดีนนั้ คือหนังสือทัง้ ร้อยแก้วร้อยกรองทีแ่ ต่งดี เป็นแนวทางการเสนอ
ความคิดและอารมณ์ของผู้ประพันธ์ บางเรื่องสามารถสะท้อนให้ทราบความเป็นอยู่ในยุคสมัยที่แต่ง
วรรณคดี เป็นหลักฐานในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้
๓.๗ ดนตรี นาฏศลิ ป์ และศลิ ปกรรม ดนตรแี ละนาฏศลิ ปเ์ ปน็ เครอื่ งประเทอื งจติ ใจให้
สนุกสนานร่าเริง มีความสุขสงบ มีสมาธิ ดนตรีที่ใช้ในพิธีกรรมเป็นการเสริมความเชื่อในด้านศาสนา
ก่อให้เกิดศรัทธาปสาทะ ศิลปกรรมที่เป็นทัศนศิลป์ท�ำเพื่อประโยชน์ใช้สอยและประดิษฐ์ให้งามขึ้น
จะท�ำได้มากน้อยมีรูปแบบอย่างไรขึ้นกับต้นทุนที่มีอยู่ หรือฐานะของผู้ที่จะใช้ศิลปกรรมนั้น ๆ
๓.๘ ศาสนาและความเชื่อ เป็นเรื่องของการอธิบายภาวะที่ไม่สามารถเข้าใจได้
เพื่อเป็นพลังก่อให้เกิดความมั่นใจ และเป็นการวางกฎระเบียบในสังคมส่วนหนึ่ง นอกจากกฎหมาย
บ้านเมือง
๓.๙ มติ ใิ หมข่ องการพฒ
ั นาชมุ ชน เรือ่ งการพัฒนาชุมชนเป็นเป้าหมายทีส่ ำ� คัญข้อหนึง่
มาตั้งแต่แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๕ และเป้าหมายนี้ก็ยังเป็นจุดเน้นในแผน
พัฒนาฯ ฉบับต่อ ๆ มา ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๘ ที่ใช้เป็นแนวทางการ
พัฒนาประเทศระหว่าง พ.ศ. ๒๕๔๐ - ๒๕๔๔ นั้น ให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็ง

56

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ในทุก ๆ ด้าน ทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม มีค�ำขวัญว่า “คนมีความสุข ชุมชนเข้มแข็ง
สังคมสันติ สิ่งแวดล้อมยั่งยืน” แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๙ ที่จะเริ่มใน
พ.ศ. ๒๕๔๕ ก็ยังเน้นเป้าหมายนี้ต่อเนื่องมา
๓.๑๐ ประวัตศิ าสตร์ทอ้ งถิน่ : นครนายก ในประเทศหนงึ่ ๆ โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ ประเทศ
ใหญ่ แต่ละท้องถิ่นจะมีความเป็นมา วัฒนธรรมประเพณี วิถีชีวิต ความเชื่อและศาสนาที่ต่างจาก
เมืองหลวง
นโยบายของเมืองหลวงหรือรัฐบาลกลางต่อท้องถิน่ แตกต่างกันออกไปในแต่ละประเทศ
และในแต่ละช่วงเวลา แต่ก่อนนี้ในประเทศไทยช่วงเผชิญจักรวรรดินิยมและก�ำลังสร้างรัฐชาติไทย
ในรัชกาลที่ ๕ เกรงว่าหากท้องถิ่นภาคภูมิใจในวัฒนธรรมของตนแล้วจะคิดแบ่งแยกดินแดนเป็น
อิสระ รัฐบาลกลางจึงพยายามให้ศึกษาวัฒนธรรมส่วนกลาง ส่งคนจากเมืองหลวงและท้องถิ่นอื่น
เพื่อ “ละลาย” วัฒนธรรมท้องถิ่น
ปัจจุบันนี้กระแสความคิดเปลี่ยนแปลงไป เพราะสภาพการณ์เปลี่ยนแปลงไปแล้ว
รัฐชาติไทยที่เกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๕ ได้พัฒนามาอย่างต่อเนื่องด้วยเสถียรภาพที่ดี รัฐบาลไทยจึงหันมา
ส่งเสริมให้มีการรับผิดชอบตนเองระดับท้องถิ่นด้วย มีการสนับสนุนองค์กรประชาชน ให้มีกิจกรรม
พึ่งตนเองทางธุรกิจ ส่งเสริมวัฒนธรรม การค้นคว้าประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ภูมิปัญญาท้องถิ่น พัฒนา
หลักสูตรเพื่อปลูกฝังเยาวชนให้เห็นความส�ำคัญของท้องถิ่นที่พัฒนาเคียงคู่อย่างสอดคล้องกลมกลืน
ไปกับการพัฒนาประเทศ
ปัญหาการศึกษาประวัตศิ าสตร์ทอ้ งถิน่ ของไทยคือ การขาดเอกสารข้อมูลหลักฐานระดับ
ท้องถิ่น ปัจจุบันมีการอพยพย้ายถิ่น จึงขาดคนสืบทอดความรู้ด้านประวัติศาสตร์บอกเล่า
ในหลักสูตรรายวิชานี้ยกตัวอย่างการศึกษาประวัติศาสตร์นครนายก เป็นตัวอย่างการ
ศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
๓.๑๑ วัฒนธรรมไทยในกระแสโลกาภิวัตน์ ปัจจุบันประชาคมโลกด�ำเนินอยู่ใน
กระแสโลกาภิวัตน์ มีแบบอย่างและกระบวนการที่คล้ายคลึงกันทั่วโลก สังคมกลายเป็นสังคม
สารสนเทศ มีพื้นฐานหลักอยู่ที่เทคโนโลยีสารสนเทศ (Information technology) ที่พัฒนาไปอย่าง
รวดเร็วและหลากหลาย ผู้ที่มีความรู้หรือมีข้อสนเทศมากที่สุด ผู้นั้นได้เปรียบในการพิจารณา
ตัดสินใจได้รวดเร็วแม่นย�ำ สามารถเป็นผู้น�ำหรือก�ำหนดทิศทางของสังคมได้ ข้อมูลกลายเป็น
สินค้ามีค่า มีการซื้อขายข้อมูลทุกด้านทุกสาขาวิชา ผ่านเครือข่ายเชื่อมโยงทางโทรคมนาคม
57

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เช่น อินเทอร์เน็ต ในขณะเดียวกัน วิชาการสาขาอื่น ๆ ก็ก้าวหน้าและเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว เช่น
ปโิ ตรเคมี พนั ธวุ ศิ วกรรมศาสตร์ ในดา้ นการบรหิ าร มกี ารจดั การแบบใหม่ การจดั สำ� นกั งานอตั โนมตั ิ
เป็นต้น สิ่งเหล่านี้ก�ำลังเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมความเป็นอยู่ของคนไทย วัฒนธรรมที่เป็น
เอกลักษณ์ของสังคมไทยจึงย่อมเปลี่ยนแปลงไปด้วย หรือเปลี่ยนแปลงจุดประสงค์ เช่น ประเพณี
อันดีงามที่เคยมีหน้าที่ช่วยจัดให้วิถีชีวิตราบรื่นและรวมจิตใจผู้คนนั้น มีหน้าที่ใหม่ผสานเข้ามาด้วย
กล่าวคือ ให้นักท่องเที่ยวได้เพลิดเพลินและสร้างรายได้แก่คนในชาติ
วัฒนธรรมสากลที่หลั่งไหลเข้ามา เช่น เสื้อผ้าเครื่องแต่งกาย ดนตรีและการแสดงงาน
ศิลปะต่าง ๆ มีส่วนท�ำให้คนไทยรุ่นใหม่สามารถเข้าใจประชาคมโลกมากขึ้น แต่ก็เป็นการเพิ่มการ
พึ่งพาต่างประเทศ ซึ่งสร้างปัญหาในช่วงวิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจ
การคลี่คลายทางวัฒนธรรมของประเทศหนึ่ง ๆ หรือชุมชนหนึ่ง ๆ ในกระแสโลกาภิวัตน์
นั้นยังมีแง่มุมที่น่าสนใจ และศึกษาถกเถียงกันอยู่มาก เพื่อหาแนวทางปฏิบัติที่เหมาะสมเกื้อให้
ประเทศได้ประโยชน์สูงสุด

๔. วิธีการศึกษา
ตั้งใจฟังค�ำบรรยาย อ่านเอกสารที่ได้รับแจก ศึกษาเพิ่มเติมด้วยตนเองเมื่อมีโอกาส
และอาจจะสามารถซักถามหรือออกความเห็นได้เป็นครั้งคราว รวมทั้งลองฝึกหัดเชื่อมโยงเรื่อง
ต่าง ๆ ที่เรียนมากับสภาพการณ์ในปัจจุบัน

58

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

วิชาไทยศึกษา (​HI 2011)
ไทยศึกษา : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
๔ กันยายน ๒๕๕๘

สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมา
ของตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสถานการณ์ที่เกิดใหม่ สภาพภูมิรัฐศาสตร์ทำ�ให้
สังคมไทย เป็นสังคมเปิดที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่
ผสมผสานได้กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา เช่น อาหารจากต่างประเทศ (อาหาร
ฝรั่ง) อาจมีปัญหาต่อสุขภาพคนไทย
การที่สังคมโลกปัจจุบันกำ�ลังดำ�เนินไปในกระแสโลกาภิวัตน์ที่ทั้งโลกเชื่อมโยงกันเป็น
เครือข่ายเดียวกัน เป็นผลจากความเจริญก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีหลากหลายด้าน
ปัญหาต่าง ๆ ทวีความรุนแรงขึน้ เช่น ปัญหาความขัดแย้งทางวัฒนธรรมหลักของประเทศกับวัฒนธรรม
ย่อยในประเทศ ปัญหาทางวัฒนธรรมของต่างประเทศที่เราไม่คุ้นเคย ปัญหาเรื่องการออกกฎหมาย
การตีความและบังคับใช้กฎหมาย เช่น ปัญหา cyber ปัญหาการก่อการร้ายสากลที่มาเกี่ยวข้องกับ
ความขัดแย้งภายในประเทศ เช่น เหตุการณ์วันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๘ ความเปลี่ยนแปลง
ในเศรษฐกิจโลก เรื่องเหล่านี้ย่อมมีผลกระทบถึงประเทศไทยมากหรือน้อย แล้วแต่สภาพการณ์
ของปัญหา และความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องที่ไทยมีต่อปัญหาเหล่านี้
วัฒนธรรมเป็นวิถีชีวิต ธรรมเนียม ประเพณี ความเชื่อของกลุ่มคนในช่วงใดช่วงหนึ่ง
รวมเรื่องของควา มรู้ ความเชื่อ ศิลปะ ศีลธรรม กฎหมาย ลักษณะนิสัยของคนที่เป็นสมาชิก
ของกลุ่มสังคม
วัฒนธรรมในสังคมเปลี่ยนแปลงพัฒนาขึ้นได้ กลุ่มคนจะรับเป็นวัฒนธรรมของกลุ่มคน
นั้น ถ้ามีประโยชน์ เช่น เทคโนโลยีใหม่ เป็นต้น
59

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เรื่องของวัฒนธรรมมีวิธีการศึกษาหลายแง่มุม การย้ายถิ่น ท�ำให้คนต่างวัฒนธรรมต้อง
มาพบกัน ท�ำให้เกิดความขัดแย้งกันได้ ถ้าเราเข้าใจลักษณะวัฒนธรรมของผู้อื่นอาจจะลดความ
ขัดแย้งกันได้บ้าง
วิธีศึกษาวัฒนธรรมมีหลายอย่าง Geert Hofstede นักมานุษยวิทยาอาวุโสชาว
ฮอลแลนด์ เขาศึกษาเปรียบเทียบวัฒนธรรมที่แตกต่างกันในแง่มุมต่าง ๆ
๑. ความแตกต่างกันด้านอ�ำนาจ (Power Distance) การคบหากันเป็นทางการ หรือ
ไม่เป็นทางการ มีชนชั้นมากไหม ยึดระบบอาวุโสแค่ไหน ความต่างระหว่างเชื้อชาติ เผ่าพันธุ์ ความ
ต่างระหว่างหญิงชาย เช่น ละครเรือ่ งผูก้ องยอดรัก นายพลชราดูแล้วรับไม่ได้กบั การทีพ่ ลทหารพูดจา
หยอกล้อกับนายทหาร
ั หรอื ถอื กลมุ่ (collectivism)
๒. สงั คมนนั้ ถอื ปจั เจกบคุ คล (individualism) เปน็ สำ� คญ
เปน็ สำ� คญ
ั บางสงั คมเคารพความเปน็ สว่ นตวั บางสงั คมถอื วา่ การทำ� ประโยชนต์ อ่ หมคู่ ณะสำ� คญ
ั กวา่
บางสังคมถือว่าคนในสังคมท�ำความผิดคนหนึ่ง คนอื่น ๆ ต้องรับผิดชอบด้วย เช่น ในชั้นเรียน
ใครที่ท�ำผิดแล้วไม่รับสารภาพ ท�ำให้ทุกคนในชั้นเรียนถูกลงโทษหมด
๓. หลีกเลี่ยงความไม่ชัดเจน (avoidance of uncertainty) เพียงใด สังคมนั้น
ชอบมหี ลกั เกณฑ์ กฎระเบยี บ หรอื วา่ ปลอ่ ยใหเ้ ปน็ ไปตามธรรมชาติ กลา้ เสยี่ ง ครกู ลา้ ใหน้ กั เรยี นออก
ความเห็น แล้วไปค้นคว้าร่วมกันเพราะครูก็อาจจะไม่รู้ค�ำตอบ
๔. ค่ า นิ ย มแบบชาย (masculinity) และค่ า นิ ย มแบบหญิ ง (femininity)
ต่างกันอย่างไร เช่นว่าชายเข้มแข็ง ทะเยอทะยานกว่าหญิง เป็นผู้น�ำ เป็นผู้ตาม
๕. ให้ความส�ำคัญต่ออนาคต (long term orientation) ให้ความส�ำคัญต่อปัจจุบัน
(short term orientation)
๖. ชอบความสบาย (indulgence) มีวินัยและอดกลั้น (restraint)
การศึกษาวัฒนธรรมไม่ใช่เฉพาะศึกษาจากหนังสือ แต่สามารถศึกษาจากสื่อต่าง ๆ เช่น
ภาพยนตร์ ซีดี ละคร ฟังเพลง รูปภาพ ภาพถ่าย ทรงผม แฟชั่น

60

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เนื้อหาสาระของการบรรยาย
การศึกษาวิชาไทยศึกษาจะต้องศึกษาในมิติที่กว้างรอบด้าน ให้เห็นถึงความเป็นมา
ความสืบเนื่อง ความเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของวัฒนธรรมทั้งในด้านรูปธรรมและนามธรรม
รวมทั้งสามารถน�ำความรู้ที่ได้เรียนมานั้นไปใช้ในเชิงปฏิบัติได้ อาจสรุปข้อพิจารณาของเรื่องต่าง ๆ
ในการบรรยายได้ดังนี้
๑. จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา
เป็นการสรุปให้นักเรียนเห็นภาพรวมของหัวข้อต่าง ๆ ที่น�ำมาบรรยายในวิชานี้
วิชาไทยศึกษานี้มีหัวข้อที่จะน�ำมาบรรยายได้อีกหลายเรื่อง แต่ว่ามีเวลาการศึกษาจ�ำกัดจึงบรรยาย
ได้ เพียงเท่านี้
ส่วนการตีความเรื่องไทยศึกษานั้น กล่าวอย่างสั้นก็คือ การศึกษาไทยหรือเรื่อง
เกีย่ วกับไทย ประเทศไทยหรือคนไทย มักจะนิยมศึกษาเรือ่ งวัฒนธรรมไทย ศิลปะไทย และตีความ
คำ� วา่ “วฒ
ั นธรรม” แตท่ จี่ รงิ แลว้ จะศกึ ษาโดยใชว้ ธิ กี ารทางวทิ ยาศาสตร์ เชน่ ลกั ษณะทางพนั ธกุ รรม
ก็ได้
ประเทศทุกประเทศมีความหลากหลายทางวัฒนธรรม คนทีอ่ ยูใ่ นประเทศเดียวกัน
อาจจะพูดกันคนละภาษา หรือมีภาษาแม่ (mother tongue) ต่างกัน นับถือศาสนาหรือมีความเชื่อ
ที่ต่างกัน มีชุดแต่งกายประจ�ำเผ่าพันธุ์ที่ต่างกัน นิยมกินอาหารต่างกัน ถ้าไม่สามารถอยู่กันได้อย่าง
ผสมกลมกลนื กต็ อ้ งรบราฆา่ ฟนั กอ่ ความเดอื ดรอ้ น ความทกุ ขย์ ากใหแ้ กต่ นเองและผอู้ นื่ บางทถี่ งึ กบั
แบ่งแยกดินแดนเป็นสองประเทศหรือหลาย ๆ ประเทศ
ไทยศึกษาคืออะไร และความส�ำคัญที่มีต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ไทย
วิชาไทยศึกษา เป็นแนวทางที่มหาวิทยาลัยทั่วโลกที่มีการวิจัยน�ำผู้เชี่ยวชาญ
หลายสาขาวิชามาศึกษาประเทศหนึ่งหรือภูมิภาคหนึ่ง (multidisciplinary) หรือผสมผสานวิชาการ
ต่าง ๆ (interdisciplinary) ส�ำหรับไทศึกษา หรือไทยศึกษา จะศึกษาเรื่องไท-ไทยหลากหลาย
ด้าน เช่น ประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ มานุษยวิทยา ศาสนา รัฐศาสตร์การปกครองและการเมือง
เศรษฐศาสตร์ ภาษาไทย วรรณคดีไทย ดนตรี และนาฏศิลป์ไทย บางกรณีรวมการวิจยั เกีย่ วกับเผ่าไท
ทอี่ ยนู่ อกประเทศไทยดว้ ย เชน่ พวกไทใหญ่ ไทลอื้ ทอี่ ยใู่ นสบิ สองปนั นา หรอื เผา่ อนื่ ๆ ทไี่ มใ่ ชเ่ ผา่ ไทย
ที่อยู่ในดินแดนประเทศไทย เช่น เผ่ามอญที่อยู่ในประเทศไทย วิธีการศึกษามีทั้งที่ศึกษาเฉพาะพื้นที่
61

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

และการเปรยี บเทยี บกบั พนื้ ทอี่ นื่ ในตา่ งประเทศ บางทไี มไ่ ดศ้ กึ ษาแตเ่ ฉพาะสงั คมศาสตร์ มนษุ ยศาสตร์
แต่จะศึกษาแนววิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีด้วย
เข้าใจว่าหน่วยงานแรกทีส่ ง่ เสริมสนับสนุนไทยศึกษาอย่างจริงจังคือ สยามสมาคม
ในพระบรมราชูปถัมภ์ ตั้งขึ้นใน พ.ศ. ๒๔๔๗ สยามสมาคมมีห้องสมุดที่มีเอกสารและวัตถุที่เกี่ยวกับ
ไทยศึกษา และออกวารสารสยามสมาคม ซึ่งมีเนื้อหาทางมนุษยศาสตร์ และยังมีส่วนที่วา่ ด้วยพืช
และสัตว์ในประเทศไทยด้วย
ในต่างประเทศมีสถาบันที่ศึกษาวิจัยเรื่องไทยศึกษา เช่น ที่สหรัฐอเมริกา มี
มหาวิทยาลัยคอร์แนล ซึ่งตั้งศูนย์ไทยศึกษาก่อนที่อื่น ผู้ที่มีบทบาทส�ำคัญในการตั้งศูนย์คือ Prof.
David K. Wyatt ผู้ล่วงลับไปแล้ว
ไทยศึกษาท�ำให้ผู้วิจัยและผู้เรียนเข้าใจความเป็นไทย วิถีชีวิต และวัฒนธรรมไทย
ดา้ นตา่ ง ๆ ทงั้ ดา้ นความเปน็ มา การเปลยี่ นแปลง การรบั วฒ
ั นธรรมจากตา่ งประเทศ การปรบั ตวั ใหเ้ ขา้
กับยุคปัจจุบันและปัญหาที่เกิดจากการปรับตัว เมื่อมีความเข้าใจที่กระจ่างย่อมท�ำให้น�ำมาประยุกต์
ใช้เชิงปฏิบัติในการงานต่าง ๆ ได้ รวมทั้งปรับตัวได้ดีขึ้นในกระแสความเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปอย่าง
รวดเร็วหลากหลายในปัจจุบัน ชาวต่างประเทศที่เรียนเป็นพวกที่ตั้งใจจะมาอยู่ ลงทุนหรือท�ำงานใน
ประเทศไทย
ประวัติศาสตร์ หมายถึง การค้นหาความเป็นจริง ค้นหาความรู้ การเล่าความ
เป็นมา หรือภูมิหลังของสถานที่ เหตุการณ์ องค์กร บุคคล ฯลฯ การค้นหาข้อมูลท�ำได้ด้วยวิธีการ
ทางประวัติศาสตร์ ยังแยกออกได้เป็นประวัติศาสตร์หัวข้อต่าง ๆ เช่น ประวัติศาสตร์การเมืองไทย
ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจประเทศไทย
ไทยศึกษาจะเป็นข้อมูลที่ท�ำให้เราศึกษาประวัติศาสตร์ไทยได้ เมื่อรู้ว่าลักษณะ
ของการเมือง เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรมไทยเป็นอย่างไร ก็จะสามารถค้นคว้าเรื่องความเป็นมา
ของไทย สิ่งที่ท�ำให้ไทยเป็นเช่นนี้ในปัจจุบัน และคาดเดาสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคตได้
๒. ภาษาและวรรณคดีไทย : การสืบสานทางวัฒนธรรม
ภาษาเป็นเครื่องมือที่ส�ำคัญในการสื่อสารระหว่างบุคคล ผู้ที่มีความสามารถ
ในการใช้ภาษาจึงได้เปรียบในด้านความสามารถทีจ่ ะรับรูค้ วามรูต้ า่ ง ๆ รูค้ วามต้องการ ความรูส้ กึ นึกคิด
ของผู้อื่น การชี้แจงความรู้ ความรู้สึกนึกคิดของตนให้ผู้อื่นเข้าใจและดึงดูดให้ผู้อื่นคิดคล้อยตามได้

62

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ในประเทศไทยปัจจุบัน นอกจากเราจะมีภาษาไทยกลางในการสื่อสารเข้าใจกันทั้งประเทศแล้ว
ก็ยังมีภาษาถิ่นที่ใช้ในแต่ละภาค (แตกต่างกันโดยส�ำเนียงและศัพท์บางค�ำ) หรือกลุ่มชนที่ไม่ใช้
ภาษาไทย (คนละภาษา) มีทั้งกลุ่มภาษาที่มีอักษรของตนเองและไม่มีตัวอักษร ภาษาหนึ่งให้อิทธิพล
ต่ออีกภาษา เช่น บาลีสันสกฤต และภาษาอังกฤษ (ค�ำว่าฟรี)
สังคมปัจจุบันซึ่งเป็นสังคมสารสนเทศ สังคมโลกาภิวัตน์ที่คนเราต้องติดต่อกับ
ผู้อื่นมากขึ้น จึงจ�ำเป็นมากขึ้นที่จะเรียนรู้และเข้าใจภาษาต่างประเทศ เช่น ภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส
เยอรมัน ญี่ปุ่น จีน เกาหลี ฯลฯ หรือภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เวียดนาม ลาว เขมร พม่า
มาเลย์ ฯลฯ ปลายปีนี้ประเทศของเราจะร่วมกับประเทศอื่น ๆ ในอาเซียน รวมกัน ๑๐ ประเทศ
พัฒนาให้เป็นประชาคมอาเซียน จึงต้องพูดจาสื่อสารให้เข้าใจกัน ในเบื้องต้นนักวิชาการให้
ความคิดว่า ควรใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษากลาง ซึ่งจะเหมาะสมแค่ไหนยังไม่ทราบ หรือใช้ภาษา
มาเลย์ซึ่งเป็นภาษาที่มีประเทศต่าง ๆ ใช้กันมาก
ส่วนวรรณคดีนั้น คือ หนังสือทั้งร้อยแก้วร้อยกรองที่แต่งดี เป็นแนวทางการเสนอ
ความคิด และอารมณ์ของผู้ประพันธ์ สามารถโน้มน้าวจิตใจให้ผู้ฟังหรือผู้อ่านมีความรู้สึกตามได้
บางเรื่องสามารถสะท้อนให้ทราบความเป็นอยู่ในยุคสมัยที่แต่งวรรณคดี เป็นข้อมูลหลักฐานแหล่ง
หนึ่งในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้
ภาษาและวรรณคดีไทยเป็นเครื่องมือบันทึกวัฒนธรรมของชาติซึ่งเป็นส่วนหนึ่งใน
อารยธรรมของมนุษยชาติด้วย
๓. ประวัติศาสตร์ไทยในมุมมองตะวันตก
เราต้องยอมรับว่าชาวตะวันตกมีนิสัยชอบจดบันทึกมากกว่าคนไทย ฉะนั้นใน
สมัยที่มีชาวตะวันตกเข้ามา เราได้ข้อมูลส่วนหนึ่งจากชาวตะวันตก ชาติตะวันออกที่จดในลักษณะนี้
ก็มี เช่น จีน เปอร์เซีย (สุไลมาน) การจดของชาวตะวันตกน่าสนใจเพราะบางเรื่องที่คนไทยเห็น
เป็นของธรรมดา ๆ ไม่ต้องจดก็ได้ ชาวตะวันตกเห็นเป็นของแปลก หรือบางเรื่องเป็นประเพณีของ
ไทยที่ชาวตะวันตกไม่เข้าใจอาจจะจดผิดได้ ในสมัยหลังมีชาวตะวันตกที่มาสนใจประวัติศาสตร์ไทย
ใชท้ งั้ เอกสารไทย และเอกสารตะวนั ตก ถงึ ชาวตะวนั ตกจะมคี วามรภู้ าษาไทย แตก่ ไ็ มท่ ราบภาษาไทย
ที่เป็นส�ำนวนประชดประชันอาจท�ำให้ตีความผิดได้ อย่างไรก็ตาม การศึกษาเรื่องประเทศไทย
หรือประวัติศาสตร์ไทยในมุมมองตะวันตกก็น่าสนใจเพราะท�ำให้เราเข้าใจว่าคนอื่นมองเราอย่างไร
ถ้าว่าไม่ดี และเป็นเรื่องจริงจะได้อาศัยเป็นข้อมูลปรับปรุงตัวได้
63

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

๔. ภูมิศาสตร์ในชีวิตไทย : รายงาน
ขอให้นักเรียนแต่ละกลุ่มเลือกบทความในหนังสือที่แจกมาเสนอรายงาน จะเอา
ข้อมูลในบทความก็ได้ ค้นคว้าเพิ่มเติมก็ได้
โอลิมปิกภูมิศาสตร์
โอลิมปิกวิชาการ (International Science Olympiads) เป็นการแข่งขันประจ�ำ
ปีในวิทยาการสาขาต่าง ๆ ส่วนใหญ่เป็นด้านวิทยาศาสตร์ ประเทศต่าง ๆ ผลัดกันเป็นเจ้าภาพ
ไทยเคยเป็นเจ้าภาพเกือบทุกประเภท ผู้จัดคือ มูลนิธิส่งเสริมโอลิมปิกวิชาการและพัฒนามาตรฐาน
วิทยาศาสตร์ศึกษา
ส�ำหรับโอลิมปิกภูมิศาสตร์ ผู้เข้าแข่งอายุประมาณ ๑๖ – ๑๙ ปี การแข่งขันมี
๓ ส่วน คือ ทดสอบข้อเขียน ทดสอบมัลติมีเดีย เช่น ใช้คอมพิวเตอร์วิเคราะห์หรือค�ำนวณ
ทดสอบภาคสนาม ข้อสอบมีหลายหัวข้อ เช่น เรื่องพื้นที่ เขตแดน เรื่องเมือง ชานเมือง นักท่องเที่ยว
ผู้ก่อการร้าย ผู้ลี้ภัย การค้าอาหาร เสื้อผ้า ยา ข้อมูลดิจิทัล การเพิ่มประชากร เอลนิโญ สึนามิ
และแผ่นดินไหว ฯลฯ แต่ก่อนจัดทุก ๒ ปี ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๕๕ เปลี่ยนเป็นจัดทุกปี ไทยเราเข้าร่วม
ในครั้งที่ ๑๒ (พ.ศ. ๒๕๕๘) ที่เมือง Tver ในรัสเซียเป็นครั้งแรก มีผู้แทนไทยไป ๔ คน ได้เหรียญเงิน
๑ คน และเหรียญทองแดง ๓ คน
๕. พัฒนาการทางการเมืองการปกครองไทย
มนุษย์ไม่สามารถอยู่คนเดียวได้ ต้องอยู่เป็นกลุ่ม เพื่อช่วยกันป้องกันอันตราย
ต่าง ๆ ที่จะเกิดมีขึ้น และร่วมมือช่วยกันพัฒนาให้เกิดความเจริญรุ่งเรืองร่วมกัน การที่ผู้คนจ�ำนวน
มากจะอยู่ร่วมกันได้ ก็ต้องมีกฎระเบียบแบบแผนการปกครอง เพื่อรักษาผลประโยชน์ร่วมกัน ต้องมี
การกำ� หนดชดั วา่ ใครจะเปน็ ผใู้ ชอ้ ำ� นาจหนา้ ทตี่ ดั สนิ ขอ้ พพิ าททเี่ กดิ ขนึ้ จากผลประโยชนท์ ขี่ ดั แยง้ กนั
จะใช้ตัวบทกฎหมายอย่างไรเป็นแนวทางการตัดสินเมื่อมีความคิดที่แตกต่างกัน
อนึ่ง ลักษณะทางการเมืองการปกครองที่เหมาะสมกับแต่ละสังคมในแต่ละยุค
สมัยนั้นอาจแตกต่างกัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับวัฒนธรรมการด�ำรงชีวิตของบุคคลในสังคมนั้น เช่น ฐานะ
ทางสังคม เศรษฐกิจ และการศึกษาเรื่องของสถาบันทางการเมือง กลุ่มผลประโยชน์ต่าง ๆ หลัก
กฎหมาย

64

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

จะสังเกตได้ว่า ประเทศไทยมีลักษณะเหมือนกับประเทศต่าง ๆ ในโลกคือ
มีผู้คิดเห็น หรือตีความตัวบทกฎหมายแตกต่างกัน จนในบางครั้งกลไกของรัฐไม่สามารถขับเคลื่อน
ไปได้ ในลกั ษณะเดมิ จะมีทางออกอย่างไร
กฎหมายใหม่ ๆ ที่เกิดขึ้นมีอิทธิพลให้การเมืองพัฒนาเปลี่ยนรูปแบบไป บางครั้ง
การเปลี่ยนแปลงไม่ได้เกิดจากกฎหมาย แต่เกิดจากการปฏิวัติ หรือจลาจล การเปลี่ยนแปลงย่อม
กระทบชีวิตของคนในประเทศไม่มากก็น้อย
ในสมัยก่อน ๆ การเมืองการปกครองจะเป็นอย่างไร มักจะขึ้นอยู่กับบุคคลชั้นผู้น�ำ
แตใ่ นปจั จบุ นั นปี้ ระชาชนทกุ คน แมแ้ ตค่ นตา่ งชาตจิ ะมามสี ว่ นรว่ มทางการเมอื งซงึ่ เปน็ ปรากฏการณ์
ใหม่ที่น่าสนใจ นักวิชาการรัฐศาสตร์ หรือทฤษฎีการปกครองจึงสนใจศึกษาในเรื่องนี้
๖. เศรษฐกิจไทย : พัฒนาการจากยุคเริม่ แรกสูก่ ารเป็นประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน
เศรษฐกิจเป็นระบบที่เกี่ยวข้องกับความต้องการทางวัตถุของบุคคล หรือว่า
เกี่ยวกับการผลิตและการจ�ำหน่ายสิ่งที่เป็นความต้องการของสังคม ปัจจุบัน ระบบเศรษฐกิจไทย
มีความซับซ้อนขึ้นและเติบโตขึ้นมาก การพัฒนาโดยขาดการวางแผนที่ดี หรือความไม่ซื่อสัตย์สุจริต
ความละโมบ ย่อมก่อให้เกิดความเสียหาย เช่น ก่อให้เกิดสภาพเศรษฐกิจฟองสบู่ และฟองสบู่แตก
เดือดร้อนกันไปทั่ว ในขณะเดียวกันการกระจายรายได้ที่ไม่ทั่วถึง ท�ำให้มีความเหลื่อมล�้ำกันมาก
ในสังคม
เศรษฐกิจเป็นต้นเหตุของปัญหาในสังคมหลายประการที่ผู้บริหารและสมาชิกของ
สังคมต้องช่วยกันแก้ไขต่อไป ในประเทศเดียวกันอาจจะมีเศรษฐกิจหลายระบบ เช่น มีนักธุรกิจไทย
ไปลงทุนในต่างประเทศ และนักธุรกิจต่างชาติมาลงทุนในประเทศไทย มีการตั้งบรรษัทข้ามชาติ
ภาวะเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในโลกมาเกี่ยวข้องกับไทย แม้แต่เรื่องปากท้อง เช่น ภาวะขาดแคลนอาหาร
ทวั่ โลก ทำ� ใหเ้ ครอื่ งอปุ โภคบรโิ ภคของไทยแพงขนึ้ อยา่ งทดี่ เู หมอื นวา่ ไรเ้ หตผุ ล แตบ่ างสว่ นของสงั คม
ก็ยังมีเศรษฐกิจแบบยังชีพ ค้าขายแลกของกันอยู่ตามระบบที่ฝรั่งเรียกว่า barter
ในปัจจุบันมีการอภิปรายพิจารณากันถึงแนวคิดและแนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ
ที่จะไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน (sustainable development) เพื่อประโยชน์สุขของผู้คนทุก ๆ กลุ่ม
ในสงั คมไทยโดยรวม แนวทางการพฒ
ั นามอี ยหู่ ลายแนวทตี่ า่ งกนั ในรายละเอยี ด แตจ่ ดุ เนน้ หลกั และ
แนวคิดเหมือนกัน มีการทดลองด�ำเนินการในหลายหมู่บ้านหลายจังหวัด แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง
และทฤษฎีใหม่เป็นแนวทางหนึ่งที่จะน�ำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน
65

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เวลานี้ทุกคนจะพูดกันเรื่องประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน (ASEAN Economic
Community) ซึ่งเป็นเสาหลักหนึ่งในสามของประชาคมอาเซียนที่จะเกิดขึ้นปลายปีนี้ จะเน้นใน
การรวมตลาดเพื่อแข่งขันกับประเทศหรือกลุ่มอื่นนอกภูมิภาคได้ คือ จะให้สินค้า บริการ การลงทุน
ทุนและแรงงานช�ำนาญงาน (skilled Labor) และแรงงานไร้ฝีมือ เคลื่อนไหวไปได้ในประชาคม
โดยไม่มีการกั้น เช่น ใช้ภาษีกั้น หรือที่เรียกว่า ตั้งก�ำแพงภาษี การรวมเช่นนี้จะเป็นทั้งโอกาสและ
วิกฤตการณ์ส�ำหรับประเทศไทย ประเทศในประชาคมอาเซียนจะต้องช่วยเหลือกัน พยายามสร้าง
โอกาสที่เท่าเทียมกันให้แก่ประชากรทุกประเทศ
การเปลยี่ นแปลงดา้ นเศรษฐกจิ ในตา่ งประเทศ หรอื เศรษฐกจิ ของโลกมผี ลกระทบ
ต่อไทยมากเข้าทุกที เป็นผลจากการให้สินเชื่อการค้ากับต่างประเทศ ฉะนั้นการติดตามข่าวคราว
เหตุการณ์ต่างประเทศจึงเป็นสิ่งจ�ำเป็น โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้น�ำประเทศจะต้องด�ำเนินนโยบายที่ดี
ที่เป็นประโยชน์และยุติธรรมต่อประชาชนในประเทศ
ยกตวั อยา่ งเชน่ เหตกุ ารณเ์ รอื่ งหนสี้ นิ ของประเทศกรซี ซงึ่ เปน็ สว่ นของสหภาพยโุ รป
ท�ำให้ประเทศสมาชิกสหภาพยุโรปล�ำบากกันทั่วถึง โดยเฉพาะอย่างยิ่งประเทศที่ใช้เงินสกุลยูโร (อยู่
ใน Eurozone)
หุ้นในประเทศจีนตก ท�ำให้ผู้ประกอบการการท่องเที่ยวและการโรงแรมใน
ประเทศไทยกังวลว่าคนจีนซึ่งนิยมมาเที่ยวเมืองไทย จะมีเงินเที่ยวหรือไม่ในปีหน้า
๗. ความเชื่อและศาสนา : ความหลากหลาย
ทุกคนมีความเชื่อและมักจะประพฤติปฏิบัติตามความเชื่อที่ตนยึดถือ ต่อมา
เมื่อคนในสังคมเชื่อสิ่งเดียวกัน มีความคิดอย่างเดียวกัน ความเชื่อนั้นก็กลายเป็นสถาบันศาสนา
เมื่อบุคคลในสังคมเดินทางติดต่อกันหรือย้ายถิ่นฐาน ก็เกิดการเผยแพร่ความเชื่อ ความคิด และ
ศาสนาไปกว้างไกลขึ้น ศาสนาเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตมนุษย์ทั้งในบ้านเรือนและชุมชนมาก
นอ้ ยไมเ่ ทา่ กนั แลว้ แตศ่ าสนา สถานที่ และชว่ งเวลา เปน็ พลงั ทกี่ อ่ ใหเ้ กดิ ความมนั่ ใจ เปน็ กฎระเบยี บ
ในสังคมอันเป็นพื้นฐานของการสร้างกฎหมาย บ้านเมือง ก่อให้เกิดวรรณคดี และศิลปะแขนงต่าง ๆ
ในประเทศไทยมีผู้นับถือศาสนาหลายศาสนา ศาสนิกชนในประเทศไทยย่อมมี
แนวคิดแนวปฏิบัติแตกต่างจากศาสนิกชนของศาสนาเดียวกันในที่อื่น ๆ บ้าง แม้ในประเทศไทย
ด้วยกัน คนนับถือศาสนาเดียวกันอาจมีความเชือ่ และแนวปฏิบตั พิ ธิ กี รรมต่างกัน เพราะแต่ละศาสนา
มักมีหลายนิกาย บางครั้งผสมผสานกับความเชื่อดั้งเดิม เรื่องผีสางเทวดาในท้องถิ่น การที่ประชาชน
66

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เชื่อต่างกัน บางครั้งถึงกับอ้างศาสนาท�ำร้ายผู้อื่น น�ำไปสู่ความขัดแย้งที่ต้องระมัดระวัง บางพวก
ถึงกับอ้างศาสนาท�ำร้ายฆ่าฟันผู้อื่น นอกจากนั้นยังมีผู้ที่ใช้ความเชื่อในศาสนาและสิ่งศักดิ์สิทธิ์
หลอกลวงผู้อื่น ท�ำสิ่งที่ผิดกฎหมายเพื่อประโยชน์ส่วนตน ซึ่งเป็นสิ่งที่อันตรายอย่างยิ่ง
ศาสนาอาจแบ่งได้เป็นศาสนาที่มาจากโลกตะวันออก คือ ฮินดู พุทธศาสนา และ
ซิกข์ จากอินเดีย และศาสนาจากโลกตะวันออกกลางและตะวันตก ได้แก่ คริสต์ศาสนา ยิว และ
ศาสนาอิสลาม
๘. วฒ
ั นธรรมไทย : จากวถิ ชี วี ติ เกษตรสเู่ ครอื่ งเกาะเกยี่ วสงั คมในกระแสโลกาภวิ ตั น์
ประเทศไทยแต่ไหนแต่ไรมาชาวบ้านท�ำการเกษตรเพื่อกินเอง มีอะไรเหลือก็
แลกเปลี่ยนกับเพื่อนบ้าน ของบางอย่างก็มาขายในเมืองเพื่อได้เงินซื้อของที่ต้องการ บางที่แปรรูป
เพื่อเก็บไว้ได้นาน ๆ แต่เมื่อชาวตะวันตกเข้ามาส่งเสริมการเพาะปลูก สินค้าที่เขาต้องการเป็นไร่
ขนาดใหญ่ (plantation) เพื่อรวบรวมพืชที่ต้องการ เศรษฐกิจพอเพียงตามวิถีดั้งเดิมก็หายไป ไม่มี
พืชสัตว์ที่ใช้กินตามปกติ การปลูกพืชเชิงเดี่ยว (monocrop) ก่อปัญหามากมาย เช่น ไม่ประหยัดน�้ำ
ทำ� ใหด้ นิ จดื ยคุ สมยั หลงั มสี งิ่ ของตา่ ง ๆ จากนอกประเทศเขา้ มาหลายอยา่ งกลายเปน็ ของจำ� เปน็ ในชวี ติ
ถือว่าเราเข้าสู่การเมือง เศรษฐกิจ สังคมตามกระแสโลกาภิวัตน์ การค้า กลไกของราคาขึ้นกับระบบ
ตลาดโลก เมอื่ ตอ้ งนำ� เขา้ มาก กต็ อ้ งสง่ ออกมาก สง่ ไดห้ รอื ไมไ่ ด้ แคไ่ หนกย็ งั ขนึ้ กบั คา่ เงนิ บาทอกี ดว้ ย
เราต้องคิดผลิตสินค้าทดแทนการน�ำเข้า ซึ่งเป็นสินค้าอุตสาหกรรม ระบบเช่นนี้ท�ำให้เกษตรกรรม
และวิถีชีวิตเกษตรกรซึ่งเต็มไปด้วยวัฒนธรรมอันดีงามของไทยหายไปมาก บางอย่างก็เหลือแต่ที่ท�ำ
เพื่อให้นักท่องเที่ยวมาชม เป็นการหารายได้อีกแบบ แต่ก่อนนี้ผู้ใช้น�้ำจะรองน�้ำฝนไว้ใช้ หรือตักน�้ำ
มากวนสารส้ม กรองและต้ม ปัจจุบันต้องใช้น�้ำประปา ต้องแบ่งน�้ำดิบจากชาวบ้านที่จะใช้เพาะปลูก
เกษตรกรที่ยังเหลืออยู่ก็ต้องหนีไปรับจ้างด้านการก่อสร้างและภาคอุตสาหกรรม ซึ่งต้องพึ่งสังคม
ภายนอกมากขึ้น
๙. ศลิ ปกรรม : ภาพสะทอ้ นชวี ติ วถิ ไี ทย (จะกลา่ วถงึ ทศั นศลิ ป์ (visual arts) เปน็ หลกั )
ศิลปกรรมไทยมีหลายประเภท เช่น ศิลปะที่เกี่ยวเนื่องกับความเป็นอยู่ของ
ประชาชน ไดแ้ ก่ เครอื่ งใชต้ า่ ง ๆ บา้ นเรอื น เสอื้ ผา้ และอาหาร สว่ นศลิ ปะทเี่ กยี่ วเนอื่ งกบั การปกครอง
ได้แก่ พระราชวัง สถานที่ราชการ เครื่องใช้ เสื้อผ้า อาหาร ที่แสดงขั้นล�ำดับขั้นยศบรรดาศักดิ์ของ
ผใู้ ชส้ อย ศลิ ปะอนั เนอื่ งดว้ ยศาสนา ไดแ้ ก่ ศาสนสถาน เครอื่ งใชใ้ นศาสนพธิ ี เครอื่ งประกอบสมณศกั ดิ์

67

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ของนักบวช ของใช้เหล่านี้เรียกว่า เป็นศิลปะ เพราะไม่เพียงแต่ใช้ได้เป็นประโยชน์พอเหมาะพอดี
เท่านั้น ยังประดิษฐ์อย่างสวยงามประณีต เป็นอาหารตาอาหารใจของผู้ใช้ และผู้ที่ได้เห็น เช่น งอบ
เป็นศิลปะและเทคโนโลยี ในงานเอ็กซโปที่มิลานปีนี้ ศาลาไทยท�ำเป็นรูปทรงงอบ
ศลิ ปะววิ ฒ
ั นาการไปตามสภาพสงั คม ความเปน็ อยขู่ องผสู้ รา้ งศลิ ปะ เชน่ ปจั จบุ นั นี้
คนไทยมีความเป็นอยู่แบบสากล จึงรับเทคนิคและความนิยมทางศิลปะแบบตะวันตก แต่ก็ยังคงมี
แนวทางแบบไทยเป็นพื้นฐาน
๑๐. ทัศนศึกษาโครงการส่วนพระองค์และพระบรมมหาราชวัง
พระบรมมหาราชวังเคยเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์ ขณะนี้ยังใช้เป็นที่
ประกอบพระราชพิธี เป็นที่ตั้งของหน่วยราชการ เป็นที่ตั้งของโรงเรียน พิพิธภัณฑ์ เป็นสถานที่เรียน
รู้ในด้านประวัติศาสตร์ ศิลปกรรม ตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน
โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาเป็นสถานทีท่ พี่ ระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ทรง
ทดลองความรู้ต่าง ๆ ด้านการเกษตร และอุตสาหกรรมการเกษตร เช่น การปลูกข้าว การเลี้ยงโคนม
การปลูกต้นยางนา การท�ำผลิตผลจากนม น�ำ้ ผลไม้ พลังงานจากพืช ฯลฯ การท�ำกิจกรรม เหล่านีต้ อ้ ง
ท�ำให้มีประสิทธิภาพ และไม่ก่อให้เกิดมลภาวะ เมื่อท�ำได้ดีแล้ว ได้น�ำความรู้ไปส่งเสริมให้เกษตรกร
ต่อไป หรือให้เกษตรกรและบุคคลทั่วไปดูงานเพื่อให้ได้ความรู้ความคิดไปปฏิบัติ หรือได้ทราบไว้ว่า
ประเทศไทยมีสิ่งเหล่านี้
๑๑. นาฏศิลป์และดนตรีไทย
เป็นธรรมชาติของมนุษย์ที่จะชอบเสียงที่เป็นจังหวะ และมีระเบียบเสียงสูงต�่ำเป็น
ระบบ จึงเกิดการขับร้องและการบรรเลงดนตรี เครื่องดนตรีไทยถือว่าเป็นศิลปหัตถกรรมที่ประณีต
งดงาม มีครบครันทั้งเครื่องดีด เครื่องสี เครื่องตี และเครื่องเป่า ทั้งการแสดงเดี่ยว และการรวมวง
แบบต่าง ๆ ดนตรีได้อวดทั้งฝีมือและสติปัญญา เป็นประโยชน์ในการสร้างความสนุกสนานครึกครื้น
เช่น ปี่กลองประกอบการต่อยมวยไทย การตีกระบี่กระบอง ดนตรีสร้างความสามัคคีในสังคม ถ้าได้
ร่วมวงเล่นดนตรีด้วยกันก็จะเป็นเพื่อนกัน ดนตรีประกอบในพิธีตา่ ง ๆ เป็นการสร้างบรรยากาศที่
เคร่งขรึม จริงจัง และศักดิ์สิทธิ์ ก่อเกิดสมาธิ เป็นเครื่องเจริญศรัทธาปสาทะในศาสนา
นาฏศิลป์เกิดจากภาษาท่าทางที่คนเราแสดงออกแล้วมาประดิษฐ์ให้ประณีต เป็น
จังหวะจะโคน น่าดูน่าชม แสดงประกอบดนตรีและการขับร้อง มีทั้งการฟ้อนร�ำแสดงท่าโดยไม่มี
เรื่องราวประกอบ และการแสดงเป็นเรื่องละคร
68

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ดนตรีและนาฏศิลป์ไทยแบ่งได้เป็น ดนตรี นาฏศิลป์พื้นบ้าน ที่ฝึกสอนต่อกันมา
ตามท้องถิ่นต่าง ๆ และดนตรี นาฏศิลป์ประจ�ำชาติ ซึ่งเป็นศิลปะที่ขัดเกลาจนเป็นที่พอใจของ
ผู้ปกครอง และเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปทั้งประเทศ เปรียบได้กับดนตรีและนาฏศิลป์คลาสสิกของ
ตะวันตก
๑๒. ประสบการณ์ในการท�ำสงครามต่อสู้กับความยากจน
เรื่องการพัฒนาชุมชน เป็นเป้าหมายที่ส�ำคัญประการหนึ่งมาตั้งแต่แผนพัฒนา
เศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๕ และเป้าหมายนี้ก็ยังเป็นจุดเน้นในแผนพัฒนาฯ ฉบับต่อ ๆ มา
ในแผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาตฉิ บบั ที่ ๘ ทใี่ ชเ้ ปน็ แนวทางการพฒ
ั นาประเทศ ระหวา่ ง พ.ศ.
๒๕๔๐ - ๒๕๔๔ นั้น ให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็งในทุก ๆ ด้าน ทั้งด้านเศรษฐกิจ
สังคม และสิง่ แวดล้อม มีคำ� ขวัญว่า “คนมีความสุข ชุมชนเข้มแข็ง สังคมสันติ สิง่ แวดล้อมยัง่ ยืน” แผน
พัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๙ ซึ่งด�ำเนินการระหว่าง พ.ศ. ๒๕๔๕ - ๒๕๔๙ ก็ยังเน้น
เป้าหมายนี้ต่อเนื่องมา แผนพัฒนาฯ ฉบับนี้ผู้ร่างอาศัยแนวพระราชด�ำริเศรษฐกิจพอเพียง ไปเป็น
ปรชั ญานำ� ในแนวทางการพฒ
ั นา สว่ นแผนพฒ
ั นาฉบบั ที่ ๑๐ ดำ� เนนิ การระหวา่ ง พ.ศ. ๒๕๕๐ - ๒๕๕๔
ปัจจุบันการพัฒนาประเทศอยู่ในแผนพัฒนาฉบับที่ ๑๑ (พ.ศ. ๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
ซึ่งมียุทธศาสตร์ในการพัฒนาที่มุ่งหมายให้สอดคล้องกับวิสัยทัศน์ที่ว่า “ประเทศมีความมั่นคง เป็น
ธรรม และมีภูมิคุ้มกันจากวิกฤตการณ์” (อ่านเอกสารประกอบ)
ดงั ทไี่ ดก้ ลา่ วมาแลว้ ในสว่ นทกี่ ลา่ วถงึ เศรษฐกจิ วา่ เศรษฐกจิ ไทยมหี ลายรปู แบบใน
ประเทศไทยมีทั้งคนจนและคนรวย คนจนมักประสบปัญหาความทุกข์ยากต่าง ๆ ทั้งด้านความเป็น
อยู่ที่ขาดปัจจัยสี่ ความรู้สึกไม่เท่าเทียมกับผู้อื่น ขาดโอกาสการพัฒนาตนให้ก้าวหน้าขึ้น ผู้ที่มีโอกาส
ช่วยเหลือเพื่อนร่วมชาติ หรือเพื่อนมนุษย์ก็ควรจะกระท�ำเพื่อสังคมที่เข้มแข็งและเป็นสุข
เมื่อหลายสิบปีมาแล้ว ในระหว่างสงครามเย็น นักข่าวต่างประเทศได้กราบ
บังคมทูลถามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า การที่เสด็จพระราชด�ำเนินทรงงานในถิ่นทุรกันดาร
เป็นการท�ำสงครามต่อต้านภัยคอมมิวนิสต์ใช่หรือไม่ ทรงตอบว่าไม่ใช่ เป็นการท�ำสงครามต่อสู้ความ
ยากจน พระราชด�ำรัสนี้เป็นที่มาของหัวข้อบรรยาย
การตอ่ สคู้ วามยากจนไมใ่ ชเ่ รอ่ื งงา่ ย ตอ้ งปรบั ปรงุ สภาพชวี ติ ของประชาชนทกุ ดา้ น
อย่างครบวงจร หมายถึงทุกด้าน ไม่ใช่แจกเป็ด-ไก่ ข้าว ต้องสร้างโรงสี ดูแลเรื่องตลาด ให้การศึกษา
ดูแลสุขภาพอนามัย และดูแลความปลอดภัยในชีวิต และด้านจิตใจด้วย
69

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

มาถึ ง ปั จ จุ บั น นี้ ป ระเทศชาติ ก็ ยั ง ไม่ ไ ด้ เ จริ ญ ก้ า วหน้ า ดี อ ย่ า งที่ เ รามุ ่ ง หวั ง
ยังมีบางแห่งที่ประชาชนไม่สามารถประกอบอาชีพได้อย่างมั่นคงเนื่องจากการขาดปัจจัยการผลิต
ขาดความรู้ เกิดภัยธรรมชาติ และภัยที่มนุษย์สร้างขึ้น จึงมีความยากจนอยู่ทั่วไป หน้าที่หนึ่งของ
ทหารและคนอนื่ ๆ ทมี่ คี วามรคู้ วามสามารถ คดิ ทำ� สงครามตอ่ สคู้ วามยากจนเพอื่ ใหป้ ระชาชนมพี ออยู่
พอกิน จะท�ำให้เกิดความสงบร่มเย็นกันทั่วหน้า
การต ่ อ สู ้ ค วามยากจนไม ่ ไ ด ้ มี ต� ำ รั บ ต� ำ ราให ้ ศึ ก ษา นอกจากการศึ ก ษาจาก
ประสบการณ์ในด้านนี้ทั้งประสบการณ์ของผู้ที่เคยยากจนและสร้างชีวิตของตนขึ้นมา หรือผู้ที่อาจ
จะไม่ยากจนนัก แต่ได้มีประสบการณ์ช่วยเหลือผู้อื่นให้มีความเป็นอยู่ดีขึ้น ที่เรียกกันว่านักพัฒนา
จะเป็นข้าราชการหรือเอกชนก็ได้ อาจจะศึกษาด้วยการติดตามบุคคลเหล่านี้ ดูพวกเขาท�ำงาน หรือ
ช่วยเขาท�ำงาน แล้วเอาไปปฏิบัติเองโดยใช้สามัญส�ำนึกปรับปรุงให้เหมาะกับสถานการณ์
๑๓. ไทยศึกษากับความมั่นคง
ความมั่นคง คือ สภาพที่ได้รับการปกป้องไม่ให้ประสบอันตรายหรือความสูญเสีย
ในสงั คมไทย เดมิ ถอื กนั วา่ ผทู้ มี่ หี นา้ ทหี่ ลกั ในการรกั ษาความมน่ั คง คอื เจา้ หนา้ ทที่ หาร แตท่ จี่ รงิ แลว้
บุคคลอื่น ๆ ทั้งที่เป็นฝ่ายราชการและเอกชนย่อมมีหน้าที่รักษาความมั่นคงด้วย ในอดีตเมื่อมี
ศึกสงคราม พลเรือนก็มีหน้าที่ต่อสู้ผู้รุกรานเช่นเดียวกับทหาร ขณะนี้นอกจากความมั่นคงที่เป็น
เรื่องปัญหาทางการทหารและการเมืองแล้ว ยังมีปัญหาเกี่ยวกับความมั่นคงของมนุษย์อันเกี่ยวกับ
ปัญหาความปลอดภัยและปากท้องของประชาชนแต่ละบุคคลด้วย มีกระทรวงพัฒนาสังคมและ
ความมั่นคงของมนุษย์ รวมทั้งหน่วยงานอื่นที่มีหน้าที่ดูแลสวัสดิภาพของประชาชน บ�ำบัดทุกข์
บ�ำรุงสุขของประชาชนด้วย ทหารก็เป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่อย่างนี้เช่นเดียวกัน
๑๔. สรุป
เรอื่ งไทยศกึ ษาในปจั จบุ นั มใิ ชเ่ รอื่ งในกลมุ่ คนเผา่ ไทย หรอื เรอื่ งทเี่ กดิ ขนึ้ ในขอบเขต
ประเทศไทยเทา่ นนั้ เปน็ การรบั วฒ
ั นธรรมจากโลกภายนอก และยงั เผยแพรว่ ฒ
ั นธรรมวถิ ไี ทย ออกไป
ต่างประเทศด้วย มีคณะออกไปเผยแพร่วัฒนธรรม สอนภาษาไทย แสดงสินค้า ภาพยนตร์ไทย
ร้านอาหารไทย วัดไทย ปฏิทินและ ส.ค.ส. ฉะนั้นจึงควรศึกษาดูว่าวัฒนธรรมภายนอกอย่างไรที่ควร
จะรบั เขา้ มาผสมผสานกบั วฒ
ั นธรรมไทย และวฒ
ั นธรรมไทยอยา่ งไรทคี่ วรเผยแพรใ่ หโ้ ลกรู้ เพอื่ ความ
เจริญก้าวหน้าของไทยต่อไป

70

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
    <file fileId="15124" order="3">
      <src>https://archives.nrct.go.th/histdept/files/original/e454bc5d66784e546e7ba5aca17031b5.pdf</src>
      <authentication>96d58f1b1412eee9c9ae9ae3b8aff587</authentication>
    </file>
    <file fileId="15125" order="4">
      <src>https://archives.nrct.go.th/histdept/files/original/799bec7569ba294d36c94b6b765c0986.pdf</src>
      <authentication>87afdeabadc6fcb69de74c342f208c10</authentication>
    </file>
    <file fileId="15126" order="5">
      <src>https://archives.nrct.go.th/histdept/files/original/4876c819de90f6ab25944452734438f7.pdf</src>
      <authentication>b5131a0c1eea103cd9d85b597ebaa281</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="4">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="135">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="227887">
                  <text>ภาคที่ ๔

“พระราชนิพนธ์คำ�นำ�
คู่มือทัศนศึกษา :
อ่านหนังสือ ๑๐๐ เล่ม
ไม่เท่าการเดินทาง ๑ ลี้”

�...การไปดูงานของพวกเรานั้น พวกเราหลายคนเข้าใจว่า ไปเพื่อดูของเก่า ของโบราณ
ซึ่งก็มีทั้งผู้ที่สนใจ และผู้ท่ีไม่สนใจ บางคนไม่สนใจแต่พยายามที่จะปลอบใจตนเองว่า “ของเก่า ๆ
ดูไปนาน ๆ ดูบ่อย ๆ ก็สวยไปเอง” ในที่นี้จะขอถือโอกาสเสริมว่าจุดมุ่งหมายของการดูงานมีหลาย
อยา่ ง เรมิ่ ตน้ ตงั้ แตก่ ารเดนิ ทาง เราจะตอ้ งสงั เกตภมู ปิ ระเทศลกั ษณะของบา้ นเมอื งใหร้ จู้ กั เมอื่ ไปถงึ ที่
เราจะดูทงั้ แหล่งโบราณคดี วัดวาอาราม พิพธิ ภัณฑสถานอันเป็นทีเ่ ก็บวัตถุทถี่ อื ได้วา่ เป็นอุปกรณ์การ
สอน (หรอื ทเี่ รยี กกนั ในปจั จบุ นั วา่ สอื่ การสอน) ในสว่ นนอี้ าจจะเปน็ สว่ นทเี่ รยี กวา่ เกา่ ซงึ่ จะมปี ระโยชน์
ในแง่ที่ท�ำให้เรามองเห็นว่ามนุษย์จะมีปฏิกิริยากับสภาพแวดล้อมของตนอย่างไร เราจะมองจาก
ของเก่าเห็นได้ชัดกว่าที่จะดูจากภาพสังคม ที่มีการพัฒนาในสมัยใหม่ ซึ่งซับซ้อนกว่า...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี “พระราชนิพนธ์ค�ำน�ำ
คู่มือทัศนศึกษา”, ทักษิณฝั่งทะเลตะวันออก สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช สงขลา ปัตตานี
นราธิวาส, ๒๓ - ๒๖ พฤษภาคม ๒๕๓๔)

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

525

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

526

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

527

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

528

�...การได้ออกไปเห็นพื้นที่หลาย ๆ แห่งจะเป็นการเพิ่มประสบการณ์ชีวิต แต่ถ้าเราขาด
ความสังเกต ขาดความรู้ ข้อมูลพื้นฐาน และไม่ได้ให้เวลาพินิจพิเคราะห์แล้วก็จะได้รับประโยชน์
น้อยไปกว่าที่ควร...
(พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี “พระราชนพิ นธค์ ำ� นำ�
คู่มือทัศนศึกษาพื้นที่ภาคเหนือ”, สามนคร น่าน แพร่ อุตรดิตถ์, ๓ - ๖ พฤศจิกายน ๒๕๓๓)
...เนื่องด้วยเรามีเวลาจ�ำกัด ไม่มากพอที่จะไปดูงานเมืองต่าง ๆ ได้จึงเลือกไปย่างกุ้ง
เมืองหลวงเก่า มีสิ่งที่น่าสนใจหลายอย่าง เช่น พิพิธภัณฑ์รวบรวมศิลปวัฒนธรรม และเล่า
ประวัติศาสตร์ของประเทศ โบราณสถาน สถาบันการศึกษา พบบุคคลที่น่าสนใจ
ถึงแม้ว่าในบางที่อาจจะไม่มีมัคคุเทศก์อธิบาย แต่เราสามารถใช้ความสังเกตของตนเอง
เช่น อาคารบ้านเรือน ต้นไม้ การแต่งกายของบุคคล ป้ายโฆษณา และอาหาร เป็นต้น หรืออาจจะ
ศึกษาจากบันทึกของผู้ที่ได้เดินทางไป...มาแล้ว...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, “พระราชนิพนธ์คำ� น�ำ
คมู่ อื ทศั นศกึ ษา” มงิ กะลาบา เทยี่ วเมอื งพมา่ ยคุ ใหม่ ตามเสดจ็ ทศั นศกึ ษาสาธารณรฐั แหง่ สหภาพ
เมียนมาร์ ๒ กรกฎาคม ๒๕๕๖)

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ในการเรียนการสอนวิชาประวัติศาสตร์ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกมุ ารที รงพระกรณ
ุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหจ้ ดั การทศั นศกึ ษาขนึ้ เพอื่ ใหน้ กั เรยี น
นายร้อยได้ศึกษาและได้รับประสบการณ์ในสถานที่จริง นอกจากการเรียนในห้องเรียนหรือในต�ำรา
เรียน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในวิชาเลือกเสรีซึ่งนักเรียนนายร้อยจะได้เดินทางไปในสถานที่ต่าง ๆ ทั้งใน
และต่างประเทศนั้น พระองค์โปรดให้จัดท�ำคู่มือทัศนศึกษาขึ้นเพื่อนักเรียนนายร้อยจะได้ใช้ศึกษา
ล่วงหน้าและได้ประโยชน์อย่างแท้จริงเมื่อเดินทางไปถึงสถานที่จริง สิ่งที่ส�ำคัญคือ พระองค์ได้ทรง
พระราชนพิ นธค์ ำ� นำ� คมู่ อื ทศั นศกึ ษาเพอื่ อธบิ ายใหน้ กั เรยี นนายรอ้ ยไดต้ ระหนกั ถงึ เหตผุ ล ความสำ� คญ
ั
ของสถานที่ หรือวิธีการที่จะได้ประโยชน์ในการไปทัศนศึกษาครั้งนั้น
กองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้จัดท�ำ
คมู่ อื ทศั นศกึ ษาทงั้ หมด ๑๙ ฉบบั ระหวา่ ง พ.ศ. ๒๕๓๒ - ๒๕๓๘ เปน็ คมู่ อื ทศั นศกึ ษาภายในประเทศ
และ พ.ศ. ๒๕๕๒ - ๒๕๕๘ เป็นคู่มือทัศนศึกษาต่างประเทศ ส่วนระหว่าง พ.ศ. ๒๕๓๙ - ๒๕๕๑ นั้น
ไม่มีการจัดท�ำคู่มือทัศนศึกษา

530

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน “อีสานเหนือ”
ชัยภูมิ มหาสารคาม กาฬสินธุ์ สกลนคร อุดรธานี หนองคาย ขอนแก่น
วันที่ ๒๙ - ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๓๒
นักเรียนที่รักทุกคน
ปีนี้นักเรียนจะได้เรียนวิชาเอเชียอาคเนย์ ซึ่งมีเนื้อหาเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เหตุการณ์
ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คงจะทราบกันดีว่าในการเรียนประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่เราจะ
เรียนรู้จากเอกสาร หนังสือ หรือค�ำบอกเล่าของบุคคลที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ค�ำบรรยาย
ของอาจารย์ (ซึ่งก็ทราบเรื่องจากการอ่านหนังสือและวิเคราะห์ดูว่าเหตุการณ์น่าจะเป็นอย่างไร)
การไปดูสถานที่ซึ่งเหตุการณ์ต่าง ๆ เกิดขึ้น ดูศิลปะหรือสิ่งก่อสร้าง หรือวัฒนธรรมของชุมชนที่เป็น
เจ้าของประวัติศาสตร์ ก็จะท�ำให้เกิดความรู้ความเข้าใจได้ดีขึ้น ดังค�ำที่ว่า “สิบปากว่าไม่เท่า
ตาเห็น” ภูมิภาคเอเชียอาคเนย์ประกอบด้วยประเทศหลายประเทศ แต่ว่าครูไม่สามารถพานักเรียน
ไปทัศนศึกษาต่างประเทศได้ จึงตัดสินใจพาไปดูงานในประเทศไทยซึ่งเป็นประเทศหนึ่งในภูมิภาค
ในครงั้ นคี้ รเู ลอื กพนื้ ทภ่ี าคอสี านตอนบนซงึ่ เปน็ พนื้ ทตี่ ดิ ชายแดนประเทศลาว จงึ มลี กั ษณะภมู ปิ ระเทศ
คล้ า ยคลึ ง กั บ ลาว เราจะได้ เ ห็ น พื้ น ที่ ซึ่ ง ก่ อ ให้ เ กิ ด ปั ญ หาทางการเมื อ งที่ มี ผ ลต่ อ ไทยและลาว
เป็นอย่างมากมาแต่อดีต มีโบราณสถานและโบราณวัตถุตามอารยธรรมที่มีความส�ำคัญในภูมิภาค
นี้มาแต่โบราณ ได้แก่ อารยธรรมมอญ และขอมหรือเขมร วัฒนธรรมต่างๆ ของชุมชนปัจจุบัน
ที่มีความคล้ายคลึงกับประเทศเพื่อนบ้านคือลาวและเขมร นักเรียนอาจจะลองเปรียบเทียบสิ่งที่
ได้เห็นในการดูงานครั้งนี้ กับรูปภาพและสไลด์ท่ีถ่ายในคราวที่นักเรียนรุ่นพี่เมื่อปีที่แล้วได้ไปดูงาน
ในภาคอีสานตอนล่าง

531

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ในครั้งนี้ได้ขอร้องให้วิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิกรุณาเขียนเอกสารประกอบค�ำบรรยาย
หลาย ๆ ด้าน ได้แก่ ภูมิหลังของอีสาน ลักษณะทางกายภาพหรือสภาพทางภูมิศาสตร์ซึ่งมีอิทธิพล
ต่อประวัติศาสตร์หรือความเป็นไปของบ้านเมือง แหล่งวัฒนธรรมที่ส�ำคัญที่จะได้ไปเห็น เรื่องส�ำคัญ
เรื่องสุดท้าย คือเรื่องอีสานในปัจจุบัน เป็นค�ำบรรยายที่เราจะทราบได้ว่าศิลปวัฒนธรรมของท้องถิ่น
ที่บรรพบุรุษได้สั่งสมกันมาแต่ครั้งโบราณ จะสามารถน�ำมาดัดแปลงให้เป็นประโยชน์ต่อการ
สรา้ งสรรคศ์ ลิ ปะและสรา้ งฐานะของคนในทอ้ งถนิ่ นอกจากนนั้ เปน็ การอธบิ ายถงึ แนวทางการปฏบิ ตั ิ
ราชการของหน่วย นปข.
หวังว่านักเรียนคงจะได้ประโยชน์จากเอกสารคู่มือฉบับนี้ และได้ประโยชน์จากการ
ไปทัศนศึกษา ขอให้ตั้งใจเป็น “นักประวัติศาสตร์” ที่ดี คือ รู้จักสังเกต ไต่ถาม จดจ�ำ และ
น�ำสิ่งที่ศึกษาจดจ�ำมาได้ มาวิเคราะห์หาเหตุผลที่ถูกต้องต่อไป
ในโอกาสนี้ขอขอบคุณทุก ๆ ท่านที่กรุณาสละเวลาเขียนเอกสารค�ำบรรยายฉบับนี้

532

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนบน “ล้านนา”
เชียงราย พะเยา เชียงใหม่ ล�ำปาง ล�ำพูน
วันที่ ๒๕ - ๒๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๒
สวัสดีนักเรียนที่รักทุกคน
จังหวัดต่าง ๆ ที่เราจะเดินทางไปคราวนี้ คือ เชียงราย พะเยา เชียงใหม่ ล�ำปาง ล�ำพูน
เป็นส่วนหนึ่งของล้านนา ดินแดนแถบนี้มีเนื้อที่ส่วนใหญ่เป็นภูเขา ที่วางตัวตามแนวเหนือใต้ มีที่ราบ
อยู่ไม่มากนัก มีแม่น�้ำหลายสายที่ไหลตามแนวเหนือใต้ เป็นส่วนใหญ่
แต่ครั้งโบราณ มีการตั้งถิ่นฐานในภูมิภาคนี้ แม้แต่บนภูเขาก็มีชาวเขาเผ่าต่าง ๆ ซึ่ง
สามารถเดินทางไปมาหาสู่กันถึงตอนใต้ของจีน พม่า ลาว ที่ราบลุ่มแม่น�้ำจะมีการตั้งถิ่นฐานมีการ
รวมกันเป็นเมืองเล็ก ๆ เป็นแคว้น และเป็นอาณาจักร วิวัฒนาการทางการเมือง เศรษฐกิจและสังคม
ของบริเวณล้านนาเปรียบเทียบได้กับประวัติศาสตร์ไทยที่เราเรียนกันในรายวิชานี้
ตั้งแต่ยุคโบราณ เราทราบเรื่องราวได้จากต�ำนาน ตั้งแต่ชุมชนแม่น�้ำกก พวกลั้วะ
พื้นเมือง แคว้นหริภุญชัย การก่อตั้งอาณาจักรล้านนา สมัยพระเจ้ามังราย หรือพ่อขุนเม็งราย มีการ
รวบรวมแว่นแคว้นน้อยใหญ่ไว้ด้วยกัน มีกษัตริย์หลายพระองค์ครองเมืองต่อ ๆ มา ก็มีพระปรีชา
สามารถ มีความสัมพันธ์กับแว่นแคว้นอาณาจักรใกล้เคียง ภายหลังเมื่อเสื่อมอ�ำนาจก็ได้รวมกับพม่า
และไทย ในรัชสมัยรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ เราปกครองในลักษณะของประเทศราช และเมื่อมี
การปฏิรูปการปกครองครั้งใหญ่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ล้านนาก็เข้า
รวมเป็นมณฑล และเป็นจังหวัดต่าง ๆ สืบต่อมานับแต่นั้น

533

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เราจะศึกษาความเป็นมาของล้านนาได้จากต�ำนานหลายเรื่อง เอกสารพื้นเมือง จารึก
เอกสารที่ เ ก็ บ ไว้ ใ นหอสมุ ด แห่ ง ชาติ แ ละหอจดหมายเหตุ แ ห่ ง ชาติ กรมศิ ล ปากร หนั ง สื อ
วิทยานิพนธ์ บทความต่าง ๆ วรรณคดี โบราณสถาน โบราณวัตถุ เป็นต้น
ในการทัศนศึกษา ถ้ามีโอกาส อยากให้นักเรียนได้ศึกษาในแง่มุมต่าง ๆ เช่น
๑. ศิลปะ วัฒนธรรม ศาสนา การไปดูวัดหลาย ๆ แห่ง จะได้ความรู้มาก เพราะวัด
เป็นศูนย์รวมของสังคม เราจะได้เห็นประวัตคิ วามเป็นมาของบริเวณนัน้ ลักษณะทางศิลปะ และความ
เชื่อท้องถิ่น อิทธิพลทางวัฒนธรรมจากภายนอกมีความแตกต่างจากภาคกลางอยู่บ้าง การชม
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ จะช่วยให้ได้เห็นสิ่งต่าง ๆ ที่มีอยู่ในภูมิภาค ในพื้นที่ที่เราไม่มีเวลาไปดู
มีทั้งโบราณวัตถุ และศิลปะพื้นบ้าน เช่น การทอผ้า ศูนย์วัฒนธรรมชาวเขา จะช่วยให้เราได้ทราบถึง
วัฒนธรรมความเป็นอยู่ของกลุ่มชนส่วนหนึ่งที่อาศัยในภูมิภาค
๒. ประวัติศาสตร์ ดังที่ทราบกันแล้วว่ามีเมืองหลายเมืองที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาที่
แตกต่างกัน เราจะไปดูเมืองโบราณหลายแห่ง เช่น ที่เชียงแสน เวียงกุมกาม ให้สังเกตด้วยว่าข้อดี
และขอ้ เสยี ในการตงั้ เมอื งอยทู่ น่ี นั้ เปน็ อยา่ งไร เรอื่ งของเขตแดนประเทศมคี วามสำ� คญ
ั อยเู่ สมอ ตงั้ แต่
ชว่ งทเี่ ราทำ� สงครามกบั ประเทศเพอื่ นบา้ น จะตอ้ งนกึ ยอ้ นวา่ เขตแดนในตอนนนั้ เปน็ อยา่ งไร เสน้ ทาง
เดินทัพในยุคก่อนเป็นอย่างไร มาจนถึงสมัยที่เราเสียดินแดนแก่มหาอ�ำนาจตะวันตก ซึ่งเป็นปัญหา
ในประวัติศาสตร์ที่สืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
๓. เศรษฐกิจ และการพัฒนา ครูอยากให้นักเรียนได้รู้จักจังหวัดในภาคเหนือว่ามี
ลักษณะทางกายภาพอย่างไร ฉะนั้นถ้ามีโอกาสอยากให้ดูภูมิประเทศตั้งแต่อยู่ในเครื่องบิน และสอง
ข้างถนนในขณะเดินทางรถ อาจเปรียบเทียบกับแผนที่ภูมิประเทศ สภาพพื้นที่ ความสูงต�่ำ สภาพ
หินดิน มีความสัมพันธ์กับพืชพันธุ์ธรรมชาติ (นักเรียนดูอาจเปรียบเทียบ กับแผนที่ธรณีวิทยาที่
อยู่ในห้องสมุด) และพืชพันธุ์ที่ปลูกขึ้น ซึ่งอาจไม่เหมือนกับภาคอื่นที่นักเรียนเคยเห็น
กิจกรรมทางเศรษฐกิจอื่น ๆ เช่น โครงการหลวงอาหารส�ำเร็จรูป ไร่แม่ฟ้าหลวง สถานี
ประมงพะเยา
ศูนย์ฝึกลูกช้าง (จะเห็นกิจการป่าไม้ด้วย) การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแม่เมาะ ศูนย์ศึกษาการ
พัฒนาห้วยฮ่องไคร้ฯ ศูนย์เครื่องปั้นดินเผาเหมืองกุง มีความส�ำคัญต่อการพัฒนาประเทศในปัจจุบัน
และอนาคต ขอให้นักเรียนใช้วิธีพิจารณา เช่นเดียวกับภาคอื่นที่เคยท�ำเมื่อดูงานเมื่อปีที่แล้ว

534

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ในการเดินทาง คณะครูได้จัดท�ำเอกสารประกอบฉบับนี้ขึ้น วิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิ
หลายท่านได้กรุณาเขียนบทความต่าง ๆ ให้ และหลายท่านช่วยเหลือในการจัดพิมพ์ ขอขอบคุณ
ทุกท่านในนามกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า และต้อง
ขออภัยที่ได้ตัดทอนบางส่วนเพื่อให้จัดพิมพ์ได้ขนาดของหนังสือที่กะเตรียมไว้ ส่วนที่ไม่ได้พิมพ์
ได้ท�ำส�ำเนาไว้ให้นักเรียนที่สนใจศึกษาได้ในห้องสมุด

535

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง “อีสานใต้”
อุบลราชธานี ศรีสะเกษ สุรินทร์ ร้อยเอ็ด ยโสธร บุรีรัมย์ ปราจีนบุรี
วันที่ ๒๕ - ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๓๓

วิชาประวัติศาสตร์ที่สอนในโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ถือว่าเป็นการศึกษา
ความเป็นมาของมนุษย์ หรือกลุ่มชนในทุกแง่ทุกมุมของชีวิต รวมทั้งปัจจัยที่มีผลกระทบต่อชีวิต
นับตั้งแต่สภาพสิ่งแวดล้อมตามธรรมชาติ ที่มีอิทธิพลต่อการอยู่อาศัยและการประกอบอาชีพ
โดยเฉพาะอย่างยิ่งอาชีพทางด้านเกษตรกรรม ความเปลี่ยนแปลงก้าวหน้าทางเทคโนโลยีซึ่งจะมีผล
ทำ� ใหค้ นเราสามารถดดั แปลงธรรมชาติ และมที างเลอื กในการดำ� รงชวี ติ มากขนึ้ ความจำ� เปน็ ทจี่ ะอยู่
ร่วมกันเป็นสังคมหรือหมู่คณะ ซึ่งจะต้องมีหลักเกณฑ์ที่ยึดถือเป็นระเบียบแบบแผนเดียวกัน ได้แก่
ระบบการปกครอง หลักกฎหมาย มีแนวทางการรักษาผลประโยชน์ที่เรียกว่าระบบเศรษฐกิจอันจะ
ตา่ งกนั ไปตามกาลเวลาและสภาพแวดลอ้ ม ความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งกลมุ่ คน ไมว่ า่ จะเปน็ ในแงข่ องความ
ร่วมมือหรือความขัดแย้งก็เป็นสิ่งที่เราควรศึกษาด้วย นอกจากนั้นยังมีเรื่องของขนบธรรมเนียม
ประเพณี ศิลปวัฒนธรรมไม่ว่าด้านภาษา วรรณคดี ปรัชญา จิตรกรรม ประติมากรรม สถาปัตยกรรม
การดนตรีขับร้องและฟ้อนร�ำ ล้วนแต่เชื่อมโยงเกี่ยวพันกันมีหลักเกณฑ์มีเหตุผลในการเกิดขึ้นและ
เปลี่ยนแปลงทั้งสิ้น
การศึกษาโดยผ่านทางสื่อต่าง ๆ เช่น การบรรยายของคณาจารย์ของโรงเรียน วิทยากร
ภายนอกผู้มีประสบการณ์ตรงในกิจกรรมแง่ต่าง ๆ ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว การอ่านหนังสือ การดู
ภาพยนตร์ โทรทัศน์ วิดีโอเทป ภาพสไลด์ แผ่นใส แผนที่ หรือการนั่งถกปัญหาแสดงความคิดเห็น
แลกเปลี่ยนกันล้วนแต่มีประโยชน์ ช่วยให้เกิดความรู้ที่แจ่มแจ้ง แต่ครูยังมีความคิดเพิ่มเติมว่า

536

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

การที่ได้เดินทางไปสัมผัสชีวิตในพื้นที่ที่มีกิจกรรมทางประวัติศาสตร์ตามความหมายกว้างที่ได้กล่าว
มาข้างต้น จะท�ำให้นักเรียนได้ภาพที่แท้จริง ที่จะวินิจฉัยหาเหตุผลด้วยตนเองได้
การเดินทางครั้งนี้ครูได้เลือกพื้นที่อีสานตอนล่าง ที่น่าสนใจควรได้รู้ได้แก่ บริเวณ
ชายแดนที่มีการติดต่อกับต่างประเทศ (เช่น ช่องเม็ก) การแบ่งเขตแดนอันก่อให้เกิดปัญหา (เช่น
ทเี่ ขาพระวหิ าร) สภาพทางธรรมชาตทิ เี่ ปน็ อปุ สรรคตอ่ การคมนาคม (แกง่ ตะนะ) การพฒ
ั นาประเทศ
และปัญหาในท้องถิ่น (โครงการเขื่อนสิรินธร โครงการชลประทานล�ำโดมน้อย โครงการชลประทาน
หว้ ยเสนง โครงการพฒ
ั นาทงุ่ กลุ ารอ้ งไห้ โครงการพฒ
ั นาละหานทราย เปน็ ตน้ ) ในดา้ นศลิ ปวฒ
ั นธรรม
ประเพณี ซึ่งมีแตกต่างหลากหลาย เราจะได้เห็นที่พิพิธภัณฑ์และโบราณสถานที่จะไปชม กับทั้ง
ความงามตามธรรมชาติ (ทีอ่ ทุ ยานแห่งชาติแก่งตะนะ) ทัง้ หมดนีเ้ ราจะต้องท�ำหน้าทีข่ องพลเมืองไทย
ที่จะต้องสงวนรักษาไว้ให้เป็นสมบัติของส่วนรวม ไม่ใช่ของส่วนบุคคลหนึ่งบุคคลใด
หวังว่านักเรียนจะได้แนวความคิดที่มีคุณค่าที่เราจะมาพูดคุยแลกเปลี่ยนกันและเก็บไว้
เป็นหลักฐานเพื่อรุ่นน้อง ๆ จะได้ศึกษาเป็นแนวทางต่อไป

ด้วยความปรารถนาดี
พลตรีหญิง

537

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคเหนือ “สามนคร”
น่าน แพร่ อุตรดิตถ์
วันที่ ๓ - ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๓
ในการปฏิบัติราชการตามหน้าที่ เรามักจะต้องเดินทางมาก ต้องเข้าไปในภูมิประเทศ
ที่มีลักษณะต่าง ๆ กัน ลักษณะภูมิประเทศแปลก ๆ เหล่านี้นอกจากมีความสวยงามแล้ว ยังเป็น
เครื่องก�ำหนดความเป็นอยู่ของมนุษย์ไม่มากก็น้อย สถานที่ส่วนใหญ่ที่เราได้เยี่ยมเยือนมักจะเป็น
ชุมชนใหญ่น้อย ที่อยู่อาศัยของคนมากหน้าหลายตาที่มีวิถีชีวิต ถือประเพณีประกอบการงานอาชีพ
ตา่ งกนั สถานทเี่ หลา่ นบี้ า้ งกเ็ ปน็ ทตี่ งั้ ชมุ ชนทเี่ กดิ ขนึ้ ใหม่ แตเ่ รามกั จะพบบอ่ ย ๆ วา่ บรเิ วณทตี่ งั้ ชมุ ชน
ในปัจจุบันนี้เคยมีมนุษย์มาตั้งหลักแหล่ง ท�ำมาหาเลี้ยงชีพ สร้างสรรค์วัฒนธรรมสืบทอดกันมา
แต่อดีตอันยาวนาน บางครั้งเราอาจจะอดเสียมิได้ที่จะนึกย้อนกลับไปว่าแต่ก่อนสถานที่ซึ่งเราก�ำลัง
ยืนอยู่ เป็นทางด�ำเนินชีวิตของบรรพชนไม่รู้จักเท่าไหร่ ที่ผ่านความสุข ความทุกข์ นานาประการ
ได้มาและสูญเสียสิ่งต่าง ๆ บนผืนแผ่นดินนี้เป็นแผ่นดินไทย ที่เป็นของเรา ที่เราจะต้องถนอมรักษา
ไว้ให้อยู่ต่อไปอย่างดี
ดังที่กล่าวว่า การได้ออกไปเห็นพื้นที่หลาย ๆ แห่งจะเป็นการเพิ่มประสบการณ์ชีวิต
แต่ถ้าเราขาดความสังเกต ขาดความรู้ ข้อมูลพื้นฐาน และไม่ได้ให้เวลาพินิจพิเคราะห์แล้วก็จะได้รับ
ประโยชนน์ อ้ ยไปกวา่ ทคี่ วร ดงั นน้ั พนื้ ที่ “สามนคร” หรอื สามจงั หวดั ทเี่ รากำ� ลงั เดนิ ทางไปนี้ เปน็ กรณี
ตัวอย่างที่จะน�ำให้นักเรียนได้ฝึกหัด เก็บข้อมูลอันเป็นประโยชน์เข้าไว้ใน “คลังข้อมูล” ซึ่งมี
ประสิทธิภาพในหัวสมองของนักเรียน พร้อมที่จะน�ำออกมาวิเคราะห์ได้
นักเรียนจะได้ดูงานด้านการพัฒนาและป้องกันประเทศ เช่นที่หมู่บ้านน�้ำเลียง หมู่บ้าน
ป่ากลาง การอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ ทรัพยากรน�้ำ ทรัพยากรดิน (หน่วยปรับปรุงต้นน�้ำน่าน)

538

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

สิ่งแวดล้อม ภูมิประเทศ เช่น บริเวณ “แพะเมืองผี” แหล่งเหล็กน�้ำพี้ ศิลปวัฒนธรรม เช่น
เมืองโบราณ (เวียงเจ้าเงาะ อ�ำเภอทุ่งยั้ง) แหล่งรวบรวมความรู้เรื่องศิลปวัฒนธรรม ประวัติความ
เปน็ มา หรอื ประวตั ศิ าสตรท์ อ้ งถนิ่ ทเี่ กยี่ วขอ้ งหรอื มผี ลตอ่ ประวตั ศิ าสตรข์ องชาติ เชน่ เรอื่ งกบฏเงยี้ ว
เมอื งแพร่ เหตกุ ารณเ์ มอื่ มกี ารตอ่ สกู้ บั ผกู้ อ่ การรา้ ยในพนื้ ทตี่ า่ ง ๆ ของจงั หวดั นา่ น ทนี่ า่ สนใจอกี อยา่ ง
ก็คืองานศิลปหัตถกรรมต่าง ๆ ในพื้นที่
ในการจั ด การทั ศ นศึ ก ษาคร้ั ง นี้ ทางกองวิ ช าประวั ติ ศ าสตร ์ โรงเรี ย นนายร ้ อ ย
พระจุลจอมเกล้า ได้รับความอนุเคราะห์จากหน่วยงานและบุคคลหลายท่าน ในด้านต่าง ๆ เช่น
ในการจดั ทพี่ กั การจดั สถานทดี่ งู าน การมาชว่ ยเปน็ วทิ ยากร และอนญ
ุ าตใหน้ ำ� บทความมารวมพมิ พ์
ในเอกสารฉบับนี้ จึงขอแสดงความขอบคุณมา ณ ที่นี้ด้วย
						

พลตรีหญิง

539

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษา “ทักษิณฝั่งทะเลตะวันออก”
สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช สงขลา ปัตตานี นราธิวาส
วันที่ ๒๓ - ๒๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๓๔
ประเทศในภมู ภิ าคเดยี วกนั ยอ่ มมสี ว่ นทคี่ ลา้ ยคลงึ และสว่ นทแี่ ตกตา่ งกนั ดงั นนั้ การเดนิ ทาง
สู่ “ทักษิณฝั่งทะเลตะวันออก” ในครั้งนี้ ถึงจะเป็นระยะเวลาเพียงสั้น ๆ เราก็จะได้เห็นภูมิประเทศ
และสภาพความเปน็ อยขู่ องจงั หวดั ในภาคใตข้ องประเทศไทยหลายจงั หวดั โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ จงั หวดั
ที่เราจะแวะเข้าชมเป็นพิเศษ ได้แก่ สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช สงขลา ปัตตานี และนราธิวาส
การไปดูงานของพวกเรานั้น พวกเราหลายคนเข้าใจว่า ไปเพื่อดูของเก่า ของโบราณ
ซึ่งก็มีทั้งผู้ที่สนใจ และผู้ท่ีไม่สนใจ บางคนไม่สนใจแต่พยายามที่จะปลอบใจตนเองว่า “ของเก่า ๆ
ดูไปนาน ๆ ดูบ่อย ๆ ก็สวยไปเอง” ในที่นี้จะขอถือโอกาสเสริมว่าจุดมุ่งหมายของการดูงาน
มีหลายอย่าง เริ่มต้นตั้งแต่การเดินทางเราจะต้องสังเกตภูมิประเทศลักษณะของบ้านเมืองให้รู้จัก
เมื่อไปถึงที่ เราจะดูทั้งแหล่งโบราณคดี วัดวาอาราม พิพิธภัณฑสถานอันเป็นที่เก็บวัตถุที่ถือได้ว่า
เปน็ อปุ กรณก์ ารสอน (หรอื ทเี่ รยี กกนั ในปจั จบุ นั วา่ สอื่ การสอน) ในสว่ นนอี้ าจจะเปน็ สว่ นทเี่ รยี กวา่ เกา่
ซึ่งจะมีประโยชน์ในแง่ที่ท�ำให้เรามองเห็นว่ามนุษย์จะมีปฏิกิริยากับสภาพแวดล้อมของตนอย่างไร
เราจะมองจากของเก่า เห็นได้ชัดกว่าที่จะดูจากภาพสังคมที่มีการพัฒนาในสมัยใหม่ ซึ่งซับซ้อนกว่า
ดูการท�ำมาหาเลี้ยงชีพของคนในพื้นที่ มีทั้งที่อาศัยความรู้ดั้งเดิมที่สืบทอดกันมาตั้งแต่
สมัยโบราณครั้งปู่ย่าตายาย และเทคโนโลยีที่เกิดขึ้นใหม่ ๆ ทั้งด้านการเกษตร ด้านการชลประทาน
ความเป็นอยู่ของประชาชน ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น เมื่อมีวัฒนธรรมหรือเทคโนโลยีที่เข้ามาใหม่
ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมธรรมชาติ และต่อสภาพสังคม การปรับตัวของคนในพื้นที่ การปฏิบัติงาน
ของเจ้าพนักงานของรัฐทุก ๆ หน่วย และภาคเอกชนในพื้นที่ ที่จะท�ำให้สิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ก่อผลเสีย
ต่อพื้นที่สืบต่อไปในอนาคตให้น้อยที่สุด
540

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เราจะได้เห็นบทบาทของหน่วยงานต่าง ๆ ที่ปฏิบัติงานประสานกัน เช่น ที่ศูนย์ศึกษา
การพัฒนาพิกุลทองฯ บทบาทของสถาบันการศึกษาในภูมิภาค ที่ส�ำคัญต่อการพัฒนาภาคใต้ ได้แก่
มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
ในเรื่องการเมือง หรือความมั่นคงภายในก็จะมีโอกาสได้ฟังความคิดเห็นของบุคคลที่
ปฏิบัติงานในท้องที่
เราอาจจะศกึ ษาความเปน็ ไปในดา้ นความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งประเทศไดใ้ นหลายแง่ โดยได้
ดูจากของจริง ได้แก่ เรื่องของการปักปันเขตแดน ทั้งบนแผ่นดินและในทะเล อันมีปัญหาทั้งในเชิง
ภูมิศาสตร์ กฎหมายและการเมือง อนึ่ง บริเวณแถบนี้เริ่มมีการค้นพบทรัพยากรอันมีค่าต่อเศรษฐกิจ
มากขนึ้ ทกุ ที พนื้ ทนี่ จี้ งึ มคี วามสำ� คญ
ั มากขนึ้ เรอื่ งการตดิ ตอ่ ระหวา่ งประเทศ อนั มรี ายละเอยี ดมากมาย
เช่น ด้านศุลกากร ด้านตรวจคนเข้าเมือง ด้านการตรวจพืช ฯลฯ
ในภาคการศกึ ษานี้ เรามไิ ดศ้ กึ ษาเฉพาะเรอื่ งทเี่ กยี่ วกบั ประเทศของเราเทา่ นนั้ นกั เรยี น
ทเี่ ดนิ ทางในครงั้ นมี้ ที งั้ ทเี่ ลอื กเรยี นวชิ าประวตั ศิ าสตรเ์ อเชยี ตะวนั ออกเฉยี งใต้ และวชิ าประวตั ศิ าสตร์
เอเชยี ตะวนั ออก กข็ อใหถ้ อื วา่ แมว้ า่ ทกุ ประเทศมคี วามแตกตา่ งกนั โดยเหตทุ มี่ พี นื้ ที่ และทตี่ งั้ ตา่ งกนั
มีประสบการณ์ (ของชาติ) ที่ต่างกัน แต่ก็มีส่วนที่มีความคล้ายคลึงกันอยู่บ้าง เช่น ในเรื่องวัฒนธรรม
ศาสนา ปญ
ั หาตา่ ง ๆ เราจงึ ศกึ ษาเรอื่ งของภมู ภิ าคโดยอาศยั กรณศี กึ ษาของประเทศไทยได้ อกี ประการ
หนงึ่ เราจะสงั เกตไดว้ า่ ในยคุ ทกี่ ารแขง่ ขนั ทางเศรษฐกจิ มคี วามสำ� คญ
ั มากขนึ้ เรอื่ ย ๆ อยา่ งในปจั จบุ นั
มีแนวโน้มในการเพิ่มบทบาทของกลุ่มประเทศ เช่น กลุ่มประเทศอาเซียน กลุ่ม APEC ในการตัดสิน
ปญ
ั หารว่ มกนั พฒ
ั นาเศรษฐกจิ วฒ
ั นธรรม และสงั คมรว่ มกนั ดงั นนั้ เราอาจศกึ ษาโครงการของภมู ภิ าค
ในประเทศได้
คงจะไม่เป็นการสมควรทีจ่ ะกล่าวอะไรให้ยดื ยาวไปกว่านี้ เพราะอีกไม่นานนักเรียนก็จะ
ได้เห็นของจริง ได้พบปะกับบุคคลทีน่ า่ สนใจ ได้ศกึ ษา พิจารณาและจดจ�ำสิง่ ทีห่ วังว่าจะเป็นประโยชน์
สืบต่อไป

พลตรีหญิง

541

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคกลาง “อู่อารยธรรม”
พระนครศรีอยุธยา สระบุรี ลพบุรี สิงห์บุรี สุพรรณบุรี
กาญจนบุรี ราชบุรี
วันที่ ๙ - ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๔
บริเวณภาคกลางของประเทศไทยที่เราเดินทางไปในครั้งนี้ ส่วนใหญ่จะมีภูมิประเทศ
เป็นที่ราบ มีแม่น�้ำไหลผ่าน บางแห่งเราอาจจะคิดว่า คุ้นเคยจนไม่นึกอยาก หรือเห็นความจ�ำเป็น
ทจี่ ะไปเยอื นอกี แตถ่ า้ พจิ ารณาใหถ้ ถี่ ว้ นแลว้ จะเหน็ วา่ แผน่ ดนิ ทไี่ หนกต็ ามทมี่ อี ายตุ ามทนี่ กั ธรณวี ทิ ยา
ได้ศึกษาและก�ำหนดเอาไว้หลายร้อยล้านปี หรือช่วงที่ปรากฏมีมนุษย์ขึ้นในโลกไม่กี่ล้านปี ย่อมเป็น
ประดจุ สมดุ บนั ทกึ ธรรมชาตอิ นั ลลี้ บั รอการคน้ ควา้ ศกึ ษา บคุ คลคนเดยี วใชเ้ วลาชวั่ ชวี ติ กเ็ รยี นไมจ่ บ
ที่น่าสนใจไปกว่านั้นคือ ในอดีตแผ่นดินที่เราได้เยี่ยมเยือนนี้เป็นที่อันเหมาะสมในการตั้งถิ่นฐานของ
มนุษย์ หมายความว่าพร้อมด้วยปัจจัยพื้นฐานในการด�ำรงชีวิต มีหลักฐานของคนตั้งแต่สมัยหินเก่า
หินกลาง และหินใหม่ จนกระทั่งรวมตัวกันเป็นชุมชนขนาดต่าง ๆ ปรากฏร่องรอยที่เราพอจะ
สันนิษฐานได้วา่ มีการติดต่อกัน ในยุคต่อมาจะได้รบั อิทธิพลของอารยธรรมภายนอก ได้แก่ อารยธรรม
อินเดีย เกิดรวมตัวเป็นอาณาจักร สร้างสรรค์ความเจริญรุ่งเรือง ฝากไว้เป็นสมบัติของอนุชนผู้เป็น
เจ้าของแผ่นดินจนถึงปัจจุบัน
ในยุคประวัติศาสตร์ของชนชาติไทย กรุงศรีอยุธยาราชธานีในอดีตและนครใกล้เคียง
ก็เป็นที่อยู่อาศัยของบรรพบุรุษของเรามาหลายร้อยปี เราน่าจะหวนคิดถึงชีวิตของท่านเหล่านี้ว่า
ไดผ้ า่ นความทกุ ข์ ความสขุ ตอ่ สกู้ บั ธรรมชาตแิ ละมนษุ ยด์ ว้ ยกนั เพอื่ ความอยรู่ อด ประสบความสำ� เรจ็
ความล้มเหลวมานับร้อยนับพันครั้ง มาจนถึงสมัยที่ศูนย์กลางของประเทศมาอยู่ที่กรุงธนบุรีและ
กรุงเทพมหานครโดยล�ำดับ เป็นที่น่าอัศจรรย์ว่าดินแดนที่เป็นที่ตั้งถิ่นฐานของมนุษย์แต่โบราณ

542

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เมืองต่าง ๆ ในสมัยที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีก็ยังคงมีความส�ำคัญต่อความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจ
การเมือง ความเป็นอยู่ของสังคมปัจจุบัน ที่มีปัญหาต่าง ๆ ในรูปแบบใหม่ ๆ เช่น ปัญหาประชากร
มีจ�ำนวนมาก ในขณะที่ทรัพยากรมีจ�ำกัด ปัญหาการกระจายรายได้ไม่เป็นธรรม การเปลี่ยนแปลง
จากสงั คมการเกษตรกรรมมาเปน็ สงั คมอตุ สาหกรรม ปญ
ั หาการพฒ
ั นาและอนรุ กั ษ์ เปน็ ตน้ การแกไ้ ข
หรือการปรับตัวให้เข้ากับภาวะที่เกิดขึ้นจะต้องอาศัยความรู้ ประสบการณ์ข้อมูล จะต้องวิเคราะห์
ด้วยความเที่ยงตรง ดังนั้น ขอให้เราทุกคนเปิดใจให้กว้างขวางที่จะสังเกต ฟัง และคิด และหวังว่า
สิ่งที่ได้รับในสี่วันนี้จะเป็นประโยชน์ต่อชีวิตของทุก ๆ คนที่ได้ร่วมเดินทาง ในภายภาคหน้าสืบต่อไป
ขอขอบคุณทุก ๆ ท่านที่อ�ำนวยให้การมุ่งสู่ “อู่อารยธรรม” ของเราในครั้งนี้เป็นไป
ด้วยดี ประสบความส�ำเร็จสมดังที่มุ่งหมายทุกประการ

พลตรีหญิง

543

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคตะวันออก “บูรพาทิตย์”
ฉะเชิงเทรา ชลบุรี จันทบุรี ตราด ปราจีนบุรี
วันที่ ๑๑ - ๑๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๓๕
ท่านผู้อ่านอาจจะรู้สึกแปลกใจกับชื่อที่คุ้นหู แต่ไม่คุ้นตาของหนังสือประกอบการ
เดินทางไปจังหวัดทางภาคตะวันออกของประเทศไทยในครัง้ นี้ เราอาจจะเคยชินกับค�ำว่า “บูรพทิศ”
คือ ทิศตะวันออก หรือทิศเบือ้ งหน้า “บูรพาทิตย์” ในทีน่ เี้ ป็นสมาสของค�ำว่า “บูรพ” กับ “อาทิตย์”
แปลว่า ดวงอาทิตย์ทางทิศตะวันออก อันหมายถึงช่วงเวลาเช้าที่คนทั้งหลายลุกขึ้นมาเริ่มต้นวันใหม่
อย่างแข็งขันและมีความหวัง ดวงอาทิตย์ดวงเดียวกันนี้ที่ได้ส่องสว่างสร้างชีวิตให้แก่ดินแดนอันอุดม
สมบูรณ์ด้วยทรัพยากรธรรมชาติที่เราจะเดินทางไปเยือนและจะได้ประจักษ์แก่สายตาว่ามีสภาพ
ภมู ศิ าสตรท์ เี่ ออื้ อำ� นวยตอ่ การเจรญ
ิ เตบิ โตของพชื สตั ว์ และการตงั้ ถนิ่ ฐานของมนษุ ย์ เพราะสามารถ
เพาะปลูก ใช้น�้ำ และอยู่ใกล้ทะเลซึ่งเป็นเส้นทางคมนาคมติดต่อกับภูมิภาคอื่น เกื้อกูลให้ชุมชน
ขยายตัวอย่างรวดเร็ว มีความมั่งคั่งและก้าวหน้าทางวิทยากร
รอ่ งรอยการตงั้ ถนิ่ ฐานมตี งั้ แตส่ มยั กอ่ นประวตั ศิ าสตร์ มชี มุ ชนโบราณสมยั ทไี่ ดร้ บั อทิ ธพิ ล
ทางอารยธรรมจากอินเดีย มีหลักฐานปรากฏอยู่ตั้งแต่สมัยทวารวดี และสมัยที่อาณาจักรขอม
เรืองอ�ำนาจ มีเมืองต่าง ๆ อยู่ในเส้นทางติดต่อกับเมืองอื่น ๆ ที่ปัจจุบันอยู่ในประเทศเขมรและ
เวยี ดนาม ในสมยั กรงุ ศรอี ยธุ ยา เมอื งตา่ ง ๆ ในภมู ภิ าคนี้ โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ หวั เมอื งชายทะเลกก็ ลาย
เป็นหัวเมืองส�ำคัญของราชอาณาจักร ทั้งในด้านยุทธศาสตร์ ภูมิรัฐศาสตร์ และด้านเศรษฐกิจ จนถึง
สมัยกรุงธนบุรีและต้นรัตนโกสินทร์ ดังที่เราจะศึกษาได้จากเส้นทางเดินทัพ และเหตุการณ์ที่บันทึก
ไว้ในพระราชพงศาวดาร และจดหมายเหตุต่าง ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จ
พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมัยรัชกาลที่ ๕
ไทยเรามีความขัดแย้งกับประเทศมหาอ�ำนาจตะวันตกอย่างรุนแรง จนเป็นเหตุให้เสียดินแดน
544

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

บางส่วน สนธิสัญญาเสียเปรียบที่เราต้องกระท�ำในยุคนั้น ยังส่งผลมาถึงปัจจุบัน ความไม่สงบ
ที่ เ กิ ด ขึ้ น ในประเทศอิ น โดจี น โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ ง ในช่ ว งยี่ สิ บ ปี นี้ มี ผ ลกระทบต่ อ ความมั่ น คง
ทางการเมืองและเศรษฐกิจของไทยไม่น้อย
ในดา้ นเศรษฐกจิ ปจั จบุ นั ภมู ภิ าคนมี้ คี วามสำ� คญ
ั เพมิ่ ขนึ้ เรอื่ ย ๆ มที รพั ยากรตา่ ง ๆ มาก
เช่น พืชผลทางการเกษตร การประมง และการเพาะเลี้ยงสัตว์น�้ำ อัญมณี และแร่ธาตุมีค่าต่าง ๆ
ทสี่ ำ� คญ
ั คอื เปน็ แหลง่ นำ�้ มนั และกา๊ ซธรรมชาติ และยงั มกี ารพฒ
ั นาแหลง่ อตุ สาหกรรม มกี ารเชอื่ มโยง
กนั ครบวงจรทงั้ ฝา่ ยราชการและเอกชน มกี ารจดั ตง้ั เปน็ นคิ มอตุ สาหกรรม มเี ครอื่ งอำ� นวยความสะดวก
ต่าง ๆ ครบถ้วน ทั้งเส้นทางคมนาคม ถนน รถไฟ ท่าเรือน�้ำลึกเหมาะสมที่จะรับสินค้า วัตถุดิบจาก
ภูมิภาคอื่นของประเทศ เช่น ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ดังนั้น ภูมิภาคนี้จึงมีความส�ำคัญต่ออนาคต
ของชาติเป็นอย่างยิ่ง
การขยายตัวทางเศรษฐกิจ ด้านการค้าและอุตสาหกรรม อาจจะก่อให้เกิดความเสียหาย
ในระยะยาวได้ถ้าไม่มีความระมัดระวังและความพยายามที่จะแก้ไขผลกระทบที่เกิดขึ้น ยกตัวอย่าง
เช่น การท่ีชุมชนขยายตัวขึ้น โรงงานอุตสาหกรรมเพิ่มขึ้น ท�ำให้เกิดความแออัด ทรัพยากรที่มีอยู่
ที่ส�ำคัญคือ น�้ำ อาจจะไม่เพียงพอแก่ความต้องการ มลภาวะที่เกิดขึ้นจากโรงงานอุตสาหกรรมหรือ
อุตสาหกรรมเพาะเลี้ยงสัตว์น�้ำ ก่อให้เกิดอันตรายต่อสภาพแวดล้อม เช่น ป่าชายเลนที่ถูกท�ำลายไป
เปน็ ผลตอ่ การเพาะพนั ธส์ุ ตั วน์ ำ�้ ตามธรรมชาติ อาจจะทำ� ใหเ้ กดิ การกดั เซาะตามชายฝง่ั ทะเล อนั เปน็
ผลให้เกิดภัยธรรมชาติที่ร้ายแรงได้
ในการเดิ น ทางครั้ ง นี้ เราจะได้ เ ห็ น ทั้ ง ด้ า นศิ ล ปกรรม วั ฒ นธรรม (วั ด วาอาราม)
ด้านเศรษฐกิจ การค้า และเทคโนโลยี (โรงกลั่นน�้ำมันปิโตรเลียมเอสโซ่ศรีราชา นิคมอุตสาหกรรม
แหลมฉบงั ) รอ่ งรอยประวตั ศิ าสตร์ (งานโบราณคดใี ตน้ ำ�้ เมอื งโบราณ สถานทที่ ำ� การเดมิ ของฝรงั่ เศส)
ความมนั่ คง (ฐานทพั เรอื สตั หบี ชายแดนไทย-กมั พชู า พนื้ ทอี่ พยพ) การเกษตร (โครงการชลประทาน
ศูนย์วจิ ยั พืชสวน) ฯลฯ ส�ำคัญทีส่ ดุ เราจะได้เห็นความสืบเนือ่ งทีต่ อ่ กันเป็นลูกโซ่จากอดีตมาถึงปัจจุบนั
ส่งผลไปถึงอนาคตอันไกลต่อ ๆ ไป

พลโทหญิง

545

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษา “ภาคกลางตอนบน”
นครสวรรค์ ชัยนาท อุทัยธานี
วันที่ ๓๐ ตุลาคม - ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๕
จงั หวดั นครสวรรค์ จงั หวดั ชยั นาท และจงั หวดั อทุ ยั ธานี อยบู่ รเิ วณภาคกลางตอนบน
หรอื ในบางครงั้ กเ็ รยี กวา่ ภาคเหนอื ตอนลา่ ง บรเิ วณดงั กลา่ วนอี้ ดุ มสมบรู ณ์ จงึ มคี วามเหมาะสมในการ
ตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ เมื่อมนุษย์ยังอยู่ในถ�้ำ
เมอื่ มนษุ ยม์ เี ทคโนโลยมี ากขนึ้ จำ� นวนประชากรเพมิ่ มากขนึ้ สงั คมกข็ ยายตวั เปน็ ชมุ ชน
ระดับหมู่บ้าน ชุมชนเมืองในสมัยทวารวดี มีการติดต่อสัมพันธ์กับชุมชนอื่นที่ห่างไกลออกไป
การศึกษาจารึกและพงศาวดาร บันทึกจดหมายเหตุต่าง ๆ ท�ำให้ทราบได้ว่าจังหวัดทั้งสาม มีบทบาท
ส�ำคัญทางด้านยุทธศาสตร์ การเมือง และเศรษฐกิจมาตั้งแต่สมัยที่อาณาจักรสุโขทัยมีอ�ำนาจรุ่งเรือง
สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี กรุงรัตนโกสินทร์ สืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน
ในการเดินทางไปดูงานศึกษาภูมิประเทศในครั้งนี้ เราจะได้เห็นสถานที่และวัตถุต่าง ๆ
ทชี่ ว่ ยใหเ้ ราไดเ้ ขา้ ใจววิ ฒ
ั นาการของดนิ แดนแถบนี้ สถานทบี่ างแหง่ ทมี่ คี วามสำ� คญ
ั ตอ่ ประวตั ศิ าสตร์
ยุคใหม่ซึ่งแตกต่างจากที่เราเคยไปดูมา ได้แก่ กองบิน ๔ สนามบินตาคลี อันมีมาตั้งแต่ประเทศเรา
เริ่มมีกิจการด้านการบิน อันถือได้ว่าเป็นก้าวส�ำคัญก้าวหนึ่งในประวัติศาสตร์การพัฒนาประเทศ
ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ ๒ บริเวณกองบินก็เป็นที่ตั้งของกองทหารญี่ปุ่นส่วนหนึ่ง ในสมัยสงคราม
เวียดนามในช่วง ๓๐ ปีที่ผ่านมานี้ กองทัพอากาศสหรัฐฯ ได้มาใช้สนามบินตาคลี ก่อให้เกิดความ
เปลี่ยนแปลงทางสังคมในบริเวณใกล้เคียง
นอกจากดา้ นประวตั ศิ าสตรแ์ ลว้ เราจะไดไ้ ปทศั นศกึ ษาในทมี่ คี วามสำ� คญ
ั ทางเศรษฐกจิ
ต่อท้องที่และประเทศ เช่น เขื่อนเจ้าพระยา (ซึ่งมีความน่าสนใจในด้านเทคนิค) การค้าข้าว การค้า

546

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

วัวควาย การศึกษาด้านสังคม และศิลปวัฒนธรรม เช่น เรื่องชุมชนชาวจีนที่มาอาศัยในสามจังหวัดนี้
ศิลปวัฒนธรรมที่เกิดจากอาชีพท�ำนา เกิดจากการร่วมมือกันในหมู่เกษตรกร
นักเรียนจะได้เห็นสถานที่และสิ่งของต่าง ๆ ด้วยตนเอง ได้ฟังค�ำอธิบายของวิทยากร
หลายทา่ น อนั จะเปน็ ขอ้ มลู ทนี่ กั เรยี นจะสามารถใชใ้ นการเขยี นรายงาน และรายงานหนา้ ชนั้ นอกจากนนั้
หนังสือคู่มือฉบับนี้ยังรวบรวมเอกสาร บทความที่กองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้รับจากผู้รู้ที่ช่วยกรุณาเขียนให้สมทบกับบทความที่อาจารย์ในกองวิชา
เขียนเอง จึงขอขอบคุณทุกท่าน ณ โอกาสนี้
หวังว่าการเดินทางไปทัศนศึกษาและคู่มือ “ภาคกลางตอนบน” จะเป็นประโยชน์แก่
นักเรียนและผู้ที่ได้อ่านอื่น ๆ ตามสมควร

พลโทหญิง

547

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคใต้ฝั่งตะวันตก “หัวเมืองริมฝั่งอันดามัน”
ระนอง พังงา ภูเก็ต กระบี่ ตรัง
วันที่ ๒๑ - ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๓๖
เมื่อสองปีมาแล้ว เราได้เดินทางไปดินแดน “ทักษิณฝั่งทะเลตะวันออก” เราได้เห็น
ลักษณะของฝั่งทะเลที่ยกตัวขึ้น มีหาดทราย ที่ราบ แผ่นดินงอกออกมา บริเวณหาดทรายเก่า
เป็นที่ตั้งของเมืองใหญ่ ๆ หลายเมือง
ชายฝั่งตะวันตกริมทะเลอันดามันที่เราจะไปกันในครั้งนี้ มีลักษณะที่แตกต่างจาก
ฝั่งตะวันออก ฝั่งทะเลบริเวณนี้เกิดจากการจมตัวท�ำให้เกิดอ่าวเว้า ๆ แหว่ง ๆ หาดทรายค่อนข้างชัน
และแคบ ถึงแม้จะมีการตั้งถิ่นฐานตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์แต่ไม่เหมาะแก่การสร้างอาณาจักร
ที่ใหญ่โต เนื่องจากที่ตั้งของบริเวณนี้อยู่ในเส้นทางการค้าระหว่างโลกตะวันตกและตะวันออกตั้งแต่
สมยั โบราณ จงึ มรี อ่ งรอยของอารยธรรมเกา่ แก่ หลกั ฐานทางโบราณคดวี า่ มกี ารพฒ
ั นาเมอื งทา่ พาณชิ ย์
นานาชาติที่มีชาวต่างประเทศมาติดต่อค้าขายเป็นจ�ำนวนมาก
ในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ มีการท�ำเหมืองดีบุกมากขึ้นในแหลมมลายู ในแถบภาคใต้
ฝั่งตะวันตกของไทยจึงมีเมืองต่าง ๆ เกิดขึ้นหลายเมือง ต่อมาในสมัยหลังการท�ำเหมืองแร่ซบเซาลง
เกิดปัญหาในการแก้ไขสภาพดินที่เสื่อมโทรมเพราะการท�ำเหมืองแร่ ความส�ำคัญของเมืองเหล่านี้
เปลี่ยนไปเป็นเมืองตากอากาศชายทะเล
ฝั่งทะเลอันดามันเป็นแหล่งที่อุดมไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติ ได้แก่ ป่าไม้เมืองร้อน
ป่าชายเลน ปะการัง สัตว์น�้ำนานาพันธุ์ แร่ธาตุและพลังงานต่าง ๆ ซึ่งเป็นเรื่องที่บรรดาประเทศ
ในภูมิภาคต้องร่วมกันศึกษาวิจัย และวางนโยบายในการอนุรักษ์ ป้องกันมลภาวะ และการจัดการ
พัฒนาเพื่อให้ระบบนิเวศและทรัพยากรเหล่านี้คงอยู่เป็นประโยชน์แก่โลกสืบต่อไป

548

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

รั ฐ บาลได ้ ท� ำ แผนงานพั ฒ นาพื้ น ที่ ช ายฝ ั ่ ง ทะเลภาคใต ้ เพื่ อ การพั ฒ นาประเทศ
ในระยะยาวให้ก้าวหน้าและกว้างขวางยิ่งขึ้น มีเนื้อหาในด้านต่าง ๆ เช่น การพัฒนาอุตสาหกรรม
การค้าระหว่างประเทศ การพฒ
ั นาชมุ ชนเมอื ง เปน็ ตน้ อยา่ งไรกต็ าม เหน็ ไดว้ า่ การพฒ
ั นาดา้ นตา่ ง ๆ
เกิดขึน้ ไม่พร้อมกัน กล่าวคือราษฎรในท้องถิ่นบางพวกยังมีวิถีชีวิตแบบดั้งเดิม ในสภาพสิ่งแวดล้อม
อย่างใหม่ การปรับตัวท�ำได้ยาก การพัฒนาจึงต้องท�ำด้วยความระมัดระวัง
การเดินทางศึกษาดูงานครั้งนี้ หวังว่านักเรียนจะได้ข้อคิดและเป็นประสบการณ์ ที่จะ
ชว่ ยในการพจิ ารณาสถานการณใ์ นประเทศไทยและภมู ภิ าคเอเชยี ตะวนั ออกเฉยี งใตใ้ นบางกรณดี ว้ ย

พลโทหญิง

549

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนล่าง “ประตูสู่พายัพ”
พิจิตร พิษณุโลก เพชรบูรณ์
วันที่ ๒๓ - ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๓๗
ในรชั สมยั พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั จงั หวดั พษิ ณโุ ลกและจงั หวดั พจิ ติ ร
เป็นเมืองอยู่ในมณฑลพิษณุโลก ตั้งขึ้นใน พ.ศ. ๒๔๓๗ เพชรบูรณ์อยู่ในมณฑลเพชรบูรณ์ ตั้งขึ้นใน
พ.ศ. ๒๔๔๒ พื้นที่จังหวัดทั้งสามเป็นแหล่งชุมชนที่มีความส�ำคัญมาแต่ครั้งโบราณ สืบเนื่องต่อมา
จนถึงสมัยปัจจุบันตั้งอยู่ในเขตที่บางคนก็ถือว่าเป็นภาคเหนือตอนล่าง บางคนก็ถือว่าเป็นภาคกลาง
ตอนบนที่ “เปิดประตู” สู่ภาคเหนือ
นักเรียนได้ศึกษาวิชาการเมืองการปกครองของไทยมาแล้ว การดูงานครั้งนี้จะเป็น
ประสบการณ์ประกอบในเรื่องการปกครองส่วนภูมิภาค เพราะจะได้มีโอกาสพบปะและฟังการ
บรรยายของเจา้ หนา้ ทผี่ รู้ บั ผดิ ชอบเกยี่ วกบั การปกครอง จะเหน็ ไดว้ า่ การปกครองเกยี่ วขอ้ งกบั กจิ การ
ทุกอย่างในชีวิตของประชาชน และความมั่นคงของท้องที่ เช่น จะมีวิทยากรบรรยายเกี่ยวกับ
สถานการณก์ ารปกครองและการแกไ้ ขปญ
ั หาของทอ้ งถนิ่ เรอื่ งสถานการณภ์ ยั แลง้ ซงึ่ คอ่ นขา้ งรนุ แรง
ในปีที่ผ่านมา เรื่องการพัฒนาอาชีพ เช่น การเลี้ยงปลา (การประมงน�้ำจืด) ซึ่งเป็นงานที่ช่วยเพิ่ม
รายได้และส่งเสริมสุขภาพของประชาชนเนื่องจากปลาเป็นอาหารโปรตีนที่คนไทยบริโภคมากที่สุด
ภารกิจและโครงการพัฒนาของกองทัพภาค ความส�ำคัญในการรวมตัวกันของประชาชนเป็น
สหกรณ์ในสถานการณ์เศรษฐกิจยุคปัจจุบัน งานพัฒนาธุรกิจการเกษตรภาคเอกชน
นอกจากเศรษฐกิ จ แล ้ ว ยั ง ได ้ เ ห็ น สภาพชี วิ ต ประจ� ำ วั น ของประชาชนในพื้ น ที่ ซึ่ ง
เราจะเห็นได้ตลอดเส้นทาง เรื่องศิลปวัฒนธรรม ความเชื่อถือของคนในท้องถิ่นและคนไทยทั่วไป
การเดินทางครั้งนี้เรายังจะได้ไปเยือนสถานที่หลายแห่งที่เป็นที่เกิดของเหตุการณ์หลายอย่างที่มี

550

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ผลกระทบต่อชีวิตของคนไทยในช่วงหนึ่งของเวลา ปัจจุบันเราถือว่าเหตุการณ์เหล่านี้เป็นเหตุการณ์
ทางประวัติศาสตร์ บางคนอาจจะเห็นว่าเหตุการณ์เหล่านี้เป็นบทเรียนที่ดีหรือส�ำหรับบางคน
เหตุการณ์เหล่านี้ยังถือว่ามีส่วนเปลี่ยนแปลงชีวิตของเขา
เรายังได้ชมภูมิประเทศและธรรมชาติ ซึ่งในปัจจุบันเป็นที่สนใจของคนทั่วไปมากขึ้น
การเดินทางดูงานครั้งนี้เราได้รับความร่วมมือจากบุคคลหลายท่าน หลายหน่วยงาน
จึงขอถือโอกาสนี้ขอบคุณทุกท่าน หวังว่านักเรียนจะได้ความรู้และข้อคิดเป็นประโยชน์ต่อการศึกษา
วิชานี้ รวมทั้งการศึกษาวิชาอื่นต่อไป

พลโทหญิง

551

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“คู่มือทัศนศึกษาจังหวัดน่าน”
วันที่ ๑๐ - ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๘
ในอดีตเมื่อกล่าวถึงจังหวัดชายแดน หรือพูดว่า “ไปชายแดน” เรามักจะนึกถึงแต่
ท้องถิ่นที่ห่างไกลจากพระนครหรือศูนย์กลางการปกครอง การคมนาคมไม่สะดวกท�ำให้ความเจริญ
ไปไม่ถึง ประชาชนยากจน หลายพื้นที่มีการสู้รบ ในขณะเดียวกันมีความพยายามแก้ปัญหาทั้งด้าน
การท�ำมาหากินของราษฎร และด้านความมั่นคงของประเทศชาติ มีโครงการพัฒนาขึ้น เพื่อมุ่งให้
ประชาชนในทอ้ งถน่ิ ชายแดนสามารถประกอบอาชพี ได้ มสี ขุ ภาพพลานามยั ทดี่ ี ทงั้ ยงั มคี วามแขง็ แกรง่
ที่จะป้องกันตนเองจากภัยอันตรายที่มาในหลายรูปแบบ เป็นที่มาของหมู่บ้านป้องกันตนเองและ
หมู่บ้านพัฒนา
ปัจจุบันนี้สถานการณ์ทั่วไปของโลก ภูมิภาคและในประเทศมีความเปลี่ยนแปลง ส่งผล
ให้จังหวัดชายแดนมีบทบาทเพิ่มขึ้น ยุคนี้เป็นยุคที่ไทยเราพัฒนาความสัมพันธ์อันดีกับประเทศ
เพือ่ นบ้านทีม่ พี รมแดนติดกัน ฉะนัน้ จึงมีบทบาทในด้านความสัมพันธ์ระดับภูมภิ าค ทัง้ ด้านเศรษฐกิจ
ค้าขาย ลงทุนร่วม และการพัฒนาร่วมกัน แต่ก็ยังต้องแก้ปัญหาที่คงมีอยู่ เช่น ปัญหาเส้นเขตแดน
ปัญหาการเข้าเมือง ปัญหาการแบ่งสันผลประโยชน์จากทรัพยากร เป็นต้น ภายในประเทศเมื่อ
สถานการณ์อันตรายหมดไป ย่อมมีผู้ที่เข้ามาจากส่วนอื่นของประเทศมากขึ้น น�ำระบบเศรษฐกิจ
และวัฒนธรรมส่วนกลางเข้ามา ท�ำให้จังหวัดชายแดนต้องมีการปรับตัวในหลายด้านเปลี่ยนแปลง
ไปจากเดิม
น่านเป็นจังหวัดหนึง่ มีเขตติดต่อกับสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว เป็นจังหวัด
ที่มีพื้นที่เป็นภูเขาเป็นส่วนมาก แต่ก็มีพื้นที่ราบที่อุดมสมบูรณ์จึงเป็นที่ตั้งถิ่นฐานและเป็นแหล่ง
วัฒนธรรมความเจริญมาแต่โบราณ ในปัจจุบันนี้ก็เป็นจังหวัดที่ส�ำคัญจังหวัดหนึ่ง ในการเดินทาง

552

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ดูงานครั้งนี้เราจะได้เห็นทั้งสภาพทางภูมิศาสตร์ เช่น เสาดินนาน้อย ธรรมชาติวิทยา เช่น ที่อุทยาน
แห่งชาติดอยภูคา ลักษณะทางสังคม ศิลปวัฒนธรรม เรื่องราวของการต่อสู้ในอดีต ปัจจุบันมีการ
พัฒนาทางการเกษตร พัฒนาการค้าทั้งภายในประเทศและกับประเทศลาวชายแดน ทั้งยังมีเส้นทาง
คมนาคมต่อไป ท�ำให้สามารถร่วมมือพัฒนาธุรกิจ เช่น ท�ำเหมืองถ่านหินลิกไนต์ในลาวได้
หวังว่าการเดินทางครัง้ นีจ้ ะมีสว่ นท�ำให้นกั เรียนนายร้อยพอจะนึกภาพของความสัมพันธ์
ระหวา่ งไทยกบั ประเทศเพอื่ นบา้ นไดใ้ นบางแง่ ประกอบกบั บทเรยี นและสว่ นทไี่ ดศ้ กึ ษาจากวทิ ยากร
พิเศษ และขอขอบคุณทุกท่านที่ช่วยให้การเรียนการสอนและทัศนศึกษาเป็นไปด้วยดี

พลโทหญิง

553

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษาสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม
“ตามเสด็จเยือนฮานอย ศึกษาร่องรอยแห่งอดีต”
วันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๒
ถึงแม้ว่าการศึกษาวิชาเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส�ำหรับภาคการศึกษานี้ ไม่ได้เน้น
ประวตั ศิ าสตรข์ องประเทศแตล่ ะประเทศแยกจากกนั อยา่ งไรกต็ ามเราไดร้ บั การสนบั สนนุ ใหน้ กั เรยี น
ออกไปดงู านตา่ งประเทศได้ เนอื่ งจากมเี วลาจำ� กดั คอื จะตอ้ งไปเชา้ เยน็ กลบั ใชเ้ ครอื่ งบนิ เปน็ พาหนะ
ข้าพเจ้าจึงเห็นว่ากรุงฮานอย เมืองหลวงของสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนามเป็นสถานที่ที่นักเรียน
ควรรู้จัก เวียดนามเป็นประเทศที่มีวัฒนธรรมอันดีงามแต่ครั้งโบราณ ได้ผ่านสงครามและความ
ทุกข์ยากมามาก แต่คนเวียดนามก็ไม่ได้ท้อถอย เมื่อมีโอกาสอย่างในปัจจุบัน เวียดนามก็พัฒนา
บ้านเมืองไปอย่างรวดเร็ว ทั้งในด้านเศรษฐกิจและสังคม มีการร่วมมือกับต่างประเทศ ทั้งในระดับ
พหุภาคี เช่น เข้าร่วมสหประชาชาติ ได้เป็นสมาชิกไม่ถาวรของคณะมนตรีความมัน่ คงใน ค.ศ. ๒๐๐๘
(พ.ศ. ๒๕๕๑) ได้เข้าร่วมเป็นสมาชิกอาเซียน และจะได้เป็นประธานอาเซียนในปีหน้าอีกด้วย
ในด้านวิชาการ เวียดนามพัฒนาก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และการศึกษาภาษา
ต่างประเทศ
อนึ่ง ในการจัดก�ำหนดการได้น�ำไปพิพิธภัณฑ์เป็นส่วนใหญ่ เนื่องจากเป็นสถานที่ที่ให้
ข้อมูลได้มากในเวลาสั้น
หวังว่าการเดินทางไปทัศนศึกษาในครั้งนี้จะช่วยให้นักเรียนมีความรู้เรื่องประเทศ
ร่วมภูมิภาคดีขึ้น เป็นการเพิ่มพูนความรู้และความรู้สึกเป็นมิตรไมตรีซึ่งจะเป็นประโยชน์ในชีวิต
ประจ�ำวันและหน้าที่การงานสืบไป

554

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

หนังสือคู่มือทัศนศึกษาเล่มนี้เป็นผลงานค้นคว้าร่วมกันระหว่างอาจารย์ และนักเรียน
นายร้อยเพื่อสร้างความเข้าใจให้การทัศนศึกษานี้ประสบความส�ำเร็จดีขึ้น
ขอขอบคุ ณ ทุ ก ท่ า นที่ ช ่ ว ยกั น จั ด การให้ ก ารเดิ น ทางครั้ ง นี้ ป ระสบความส� ำ เร็ จ
ดังความมุ่งหมาย

พลเอกหญิง

555

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ทัศนศึกษามาเลเซียและสาธารณรัฐสิงคโปร์
“Les voyages forment la jeunesse
ตามเสด็จเยือนสองนครามาเลย์-สิงคโปร์”
วันที่ ๒๔ - ๒๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๕
ภาษาฝรงั่ เศสมคี ำ� กลา่ ววา่ “Les voyages forment la jeunesse” แปลไดว้ า่ การเดนิ ทาง
ทอ่ งเทยี่ วสรา้ ง (ใหก้ ารศกึ ษา) วยั เยาว์ ซงึ่ เปน็ วยั เรยี นและเปน็ วยั ทส่ี มองวอ่ งไว ตคี วามวา่ ในการทอ่ งเทยี่ ว
ไปรู้เห็นในสถานที่ ที่ไม่เคยไป เป็นการเปิดหูเปิดตา และสร้างสติปัญญาของเยาวชนให้แตกฉาน จะเป็น
ผู้ใหญ่ที่ดีในอนาคต
ในวิชาหัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์ : มุสลิมศึกษาในโลกปัจจุบัน เราจะมีโอกาสศึกษา
เรื่องผู้ที่นับถือศาสนาอิสลาม ซึ่งมีจ�ำนวนมากในโลก
เหตทุ เี่ ลอื กประเทศมาเลเซยี และสงิ คโปรเ์ ปน็ ประเทศทไ่ี ปทศั นศกึ ษา เพราะใกลป้ ระเทศไทย
อยู่ในวิสัยที่จะเดินทางไปได้ มาเลเซียเป็นประเทศที่ประชาชนเกินครึ่งหนึ่งเป็นมุสลิม ส่วนในสิงคโปร์
นั้นมีอยู่ประมาณร้อยละ ๑๕
มาเลเซียเป็นประเทศที่ส่งออกน�้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ก้าวหน้าในด้านโทรคมนาคม
เทคโนโลยีสารสนเทศ มีท่าเรือและนิคมอุตสาหกรรม ส่งเสริมการท่องเที่ยว ถึงแม้ว่ามาเลเซียจะลดการ
ผลติ ทางการเกษตรแตก่ ย็ งั มกี ารผลติ ยางพาราและปาลม์ นำ�้ มนั มาเลเซยี เปน็ ประเทศทผี่ ลติ นำ�้ มนั ปาลม์
ได้มากที่สุด
เราจะได้ไปเยี่ยมชม สถาบันความเข้าใจอิสลามมาเลเซีย (Institute of Islamic
Understanding Malaysia : IKIM) มีจุดประสงค์สร้างความเข้าใจระหว่างมุสลิมด้วยกัน และมุสลิมกับ
ผู้ที่นับถือศาสนาอื่น ส่งเสริมมุสลิมสายกลาง ป้องกันความรุนแรง ทั้งผู้อ�ำนวยการสถาบัน และประธาน
556

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

สถาบัน (ประธานสถาบันฯ คือ The Right Honourable Tun Abdullah bin Haji Ahmad
Badawi ซึ่งเคยเป็นนายกรัฐมนตรีมาเลเซีย) จะบรรยายให้เราฟัง
พพิ ธิ ภณ
ั ฑศ์ ลิ ปะอสิ ลามมาเลเซยี (Islamic Arts Museum Malaysia) เปน็ พพิ ธิ ภณ
ั ฑ์
ด้านศิลปะที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แสดงงานศิลปะอิสลามจากทั่วโลก แต่เน้นเอเชีย
มีศิลปะจีน อินเดีย และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เป็นต้น
ตึกแฝดปิโตรนัส (Petronas Twin Towers) เป็นตึกสูงที่สุดในโลกแห่งหนึ่ง นักเรียน
จะได้ศึกษาที่ศูนย์การเรียนรู้ด้านวิทยาศาสตร์ปิโตรเลียม (Petrosains Centre) ซึ่งอยู่ในอาคารนี้
กรุงปุตราจายา เป็นเมืองที่วางผังเมืองเป็นอย่างดีใช้ส�ำหรับเป็นเมืองราชการ ณ ที่นี้
เราจะได้ฟังการบรรยายแนวคิดในการสร้างเมือง และดูมัสยิดในเมืองเพื่อเรียนรู้ด้านศาสนา และ
ศิลปะอิสลามยุคใหม่
สิงคโปร์ เป็นประเทศที่มีเศรษฐกิจดี เป็นศูนย์กลางทางการเงิน เป็นสถานที่เหมาะสม
ในการประกอบธุรกิจ มีท่าเรือ สนามบินใหญ่ เป็นศูนย์การส่งออก บริษัทต่างชาติมาลงทุนตรง
(Foreign Direct Investment) เป็นจ�ำนวนมาก มีนักท่องเที่ยว และนักเรียนนักศึกษาก็นิยม
มาเรียนกัน มีมหาวิทยาลัย และศูนย์หรือสถาบันวิชาการต่าง ๆ มากมาย นักเรียนจะได้ทัศนศึกษา
รอบ ๆ เมืองตามย่านต่าง ๆ ไปเขื่อนกั้นน�้ำมารีนา บาร์ราจ (Marina Barrage) ที่กั้นปากอ่าวเพื่อ
เก็บรักษาน�้ำ ป้องกันน�้ำท่วม และไม่ให้น�้ำเค็มเข้ามา
เรื่องน�้ำเป็นเรื่องส�ำคัญส�ำหรับสิงคโปร์มาก แต่ก่อนต้องพึ่งน�้ำจากมาเลเซีย ปัจจุบัน
มีมาตรการต่าง ๆ เพื่อให้พึ่งตัวเองได้ เช่น การผลิตน�้ำรีไซเคิล NEWater เป็นทั้งน�้ำดื่มและน�้ำที่ใช้
ในอุตสาหกรรม
พิพิธภัณฑ์อารยธรรมเอเชีย (The Asian Civilizations Museum : ACM) เป็น
พิพิธภัณฑ์ที่น�ำนิทรรศการจากประเทศต่าง ๆ ในเอเชียมาจัดแสดงอย่างน่าสนใจ
Urban Redevelopment Authority : URA ดูเรื่องการบูรณะ ดูแลอาคารต่าง ๆ
และการวางผังเมืองในสิงคโปร์
นครวิทยาศาสตร์ Biopolis เป็นศูนย์ที่เน้นการวิจัยวิทยาศาสตร์ระดับนานาชาติ
โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ ง วิ ท ยาศาสตร์ ชี ว เวชและวิ ศ วกรรมชี ว เวช (biomedical sciences and
biomedical engineering) เปน็ การศกึ ษาวชิ าการหลายสาขาแบบบรู ณาการ เปน็ การรว่ มมอื ระหวา่ ง

557

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ภาคเอกชนและรัฐบาล มุ่งให้งานวิจัยสามารถแปลงเป็นผลิตภัณฑ์ได้ด้วย ศูนย์นี้อยู่ใกล้สถาบัน
การศึกษาส�ำคัญ ๆ หลายแห่ง
ถึงเราจะมีเวลาน้อย แต่เราควรใช้ความสังเกตของเราในการศึกษาเพิ่มเติมจากสิ่งที่มี
ผอู้ ธบิ าย ถา้ มโี อกาสถามคำ� ถามกค็ วรถามเพอื่ แกค้ วามสงสยั หรอื จะดสู งิ่ ตา่ ง ๆ รอบตวั เชน่ ความ
เป็นอยูข่ องผู้คน ต้นไม้ แม้แต่ป้ายโฆษณาข้างทาง แล้วมาเปรียบเทียบกับประเทศไทย หรือประเทศ
ที่นักเรียนเคยไป จะได้ความรู้เพิ่มเติม
ความส�ำคัญของมาเลเซียและสิงคโปร์ส�ำหรับเรา นอกจากการมาศึกษาเรื่องมุสลิมแล้ว
ยังเป็นประเทศในกลุ่มอาเซียนที่เราจะต้องมีวิถีทางที่ใกล้ชิดกันมากขึ้น ทั้งสองประเทศนี้ ก�ำลังเร่ง
พัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โดยเฉพาะอย่างยิ่งสิงคโปร์ที่มีโครงการใหม่ของ Singapore
Research Foundation คือ Global Young Scientists Summit 2013 ให้นักวิทยาศาสตร์
ปริญญาเอก อายุต�่ำกว่า ๓๕ ปี ทั่วโลกมาชุมนุมกัน และเชิญนักวิทยาศาสตร์ที่ได้รางวัลโนเบลมาพูด
เราควรเรียนรู้ทุกประเทศ เพื่อความร่วมมือที่ใกล้ชิดยิ่งขึ้นในอนาคต

พลเอกหญิง

558

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“มิงกะลาบา เที่ยวเมืองพม่ายุคใหม่”
ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมาร์
วันที่ ๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖
สาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมาร์เป็นประเทศที่ใหญ่เป็นที่ ๔๐ ในโลกและเป็นที่สอง
ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีฝั่งทะเลเป็นแนวยาวติดต่อกัน เป็นประเทศที่อุดมด้วยทรัพยากร เช่น
น�้ำมัน แก๊สธรรมชาติ อัญมณี ไข่มุกแท้ พื้นดินอุดมสมบูรณ์ พม่าเป็นประเทศที่มีประชากรหลาย
เผ่าพันธุ์ หลากวัฒนธรรม เช่น พม่าแท้ ไทยใหญ่ กะเหรี่ยงหรือยาง ยะไข่ จีน มอญ กะฉิ่น อินเดีย
คะยาห์ ว้า นาคา ละหู่ ลีซอ ปะหล่อง ม้ง เย้า ฯลฯ
คนไทยควรสนใจเรียนรู้เกี่ยวกับประเทศพม่าเพราะมีพรมแดนติดกับไทยยาวที่สุด
คนพม่ามีลักษณะคล้ายคนไทย ใน ค.ศ. ๒๐๑๕ (พ.ศ. ๒๕๕๘) เป็นปีที่ก�ำหนดว่าประเทศอาเซียนจะ
เข้าร่วมกันเป็นประชาคมอาเซียน ที่มีสามเสาหลัก และขณะนี้ประเทศต่าง ๆ ล้วนสนใจไปพม่า
เราจึงมีความรู้เรื่องพม่ามากขึ้นกว่าเดิม
เนื่องด้วยเรามีเวลาจ�ำกัด ไม่มากพอที่จะไปดูงานเมืองต่าง ๆ ได้จึงเลือกไปย่างกุ้ง
เมืองหลวงเก่า มีสิ่งที่น่าสนใจหลายอย่าง เช่น พิพิธภัณฑ์รวบรวมศิลปวัฒนธรรม และเล่า
ประวัติศาสตร์ของประเทศ โบราณสถาน สถาบันการศึกษา พบบุคคลที่น่าสนใจ
ถึงแม้ว่าในบางทีอาจจะไม่มีมัคคุเทศก์อธิบาย แต่เราสามารถใช้ความสังเกตของตนเอง
เช่น อาคารบ้านเรือน ต้นไม้ การแต่งกายของบุคคล ป้ายโฆษณา และอาหาร เป็นต้น หรืออาจจะ
ศึกษาจากบันทึกของผู้ที่ได้เดินทางไปประเทศพม่ามาแล้ว เช่น “บันทึกเรื่องการเสด็จฯ ไปดูกิจการ
ต่าง ๆ ในแหลมมลายูและประเทศพม่า” ของสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เมื่อ

559

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

พ.ศ. ๒๔๓๑ พระนิพนธ์ “เที่ยวเมืองพม่า” ของสมเด็จฯ กรมพระยาด�ำรงราชานุภาพ พ.ศ. ๒๔๗๘
นอกจากนยี้ งั มบี นั ทกึ เรอื่ ง “ไทยเทยี่ วพมา่ ” ซงึ่ ไดเ้ ขยี นไวเ้ มอื่ ครงั้ เดนิ ทางไปเยอื นพมา่ ใน พ.ศ. ๒๕๒๙
เป็นต้น
ใหท้ กุ คน

หวงั วา่ การเดนิ ทางครงั้ นคี้ งจะมปี ระโยชนใ์ นการเพมิ่ พนู ความรู้ และสรา้ งความบนั เทงิ

พลเอกหญิง

560

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“บูรพาภิวัตน์จากประเทศจีน”
ตามเสด็จทัศนศึกษานครกว่างโจว สาธารณรัฐประชาชนจีน
วันที่ ๓๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๖
		

ในโลกแห่งบูรพาภิวัตน์ ทุกแห่งเชื่อมโยงมาสู่โลกตะวันออก ประเทศจีนเป็นประเทศ
สำ� คญ
ั ทเี่ ปน็ ผนู้ ำ� การเชอื่ มโยง ตงั้ แตย่ คุ เกา่ มาแลว้ ทมี่ คี นจากดนิ แดนทงั้ ใกลแ้ ละไกลมาสจู่ นี มที งั้ ทมี่ า
และกลับไปแพร่ขยายความรู้เกี่ยวกับจีนในท้องถิ่นของตน ผู้ที่มาอยู่จีนก็ดูดซับความเป็นจีน ท�ำให้
อารยธรรมจีนร�่ำรวย กว้างขวางและหลากหลายขึ้น
คนจีนเองที่ได้เดินทางไปท่องโลกกว้างก็มีไม่น้อยเช่นเดียวกัน มีทั้งผู้ที่ไปและกลับ
นำ� ความคดิ และสงิ่ ของตา่ ง ๆ มาสจู่ นี หรอื ไปอยใู่ นประเทศตา่ ง ๆ กลนื หายเปน็ ประชากรของประเทศ
ที่ไปอยู่ หรือไปรวมเป็นกลุ่มบุคคลเชื้อสายจีน รักษาวัฒนธรรมของตนไว้ เรียกว่า “จีนโพ้นทะเล”
(Overseas Chinese) หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งเป็นภาษาอังกฤษว่า Chinese diaspora
จีนโพ้นทะเลจ�ำนวนมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่มาสู่ประเทศไทยมาจากมณฑลกว่างตง
หรือที่ไทยเราเรียกว่ากวางตุ้ง ฝรั่งเรียกว่า Canton มีหนังสือที่เล่าถึงเมืองกวางตุ้งซึ่งเป็นที่รู้จักกัน
คือ นิราศกวางตุ้ง ของนายมหานุภาพ หรือ พระยามหานุภาพ (อ้น) ที่ไปเมืองกวางตุ้งสมัยพระเจ้า
กรุงธนบุรี (นิราศพระยามหานุภาพไปเมืองจีนครั้งกรุงธนบุรี เมื่อปีฉลู พุทธศักราช ๒๓๒๔)
มณฑลกวางตุง้ เป็นมณฑลทีม่ ปี ระชากรมากทีส่ ดุ ของจีน มีเมืองหลวง คือ กว่างโจว หรือ
ที่คนไทยเรียกว่า กวางเจา และมีศูนย์กลางทางเศรษฐกิจคือ นครเซินเจิ้น (Shenzhen) ซึ่งเป็นเขต
เศรษฐกิจพิเศษแห่งหนึ่งของจีน (Special Economic Zones of the People’s Republic of
China-SEZs)

561

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ในด้านประวัตศิ าสตร์ กวางตุง้ ถือว่าเป็นมณฑลทีเ่ ชือ่ มโยงทางการค้ากับทัว่ โลกมากทีส่ ดุ
ในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๙ การที่ชาวอังกฤษมาค้าฝิ่นที่กวางตุ้ง ท�ำให้เกิดสงครามฝิ่น (ค.ศ. ๑๘๓๙ ๑๘๔๒) และจีนเสียดินแดนเกาะฮ่องกงให้อังกฤษ
ในทศวรรษ ๑๘๕๐ เกิดกบฏไท่ผิง หรือไท่เผง (ค.ศ. ๑๘๕๐ - ๑๘๖๔) เป็นกบฏต่อต้าน
รฐั บาลทคี่ รอบคลมุ พนื้ ทกี่ วา้ งขวางมาก หวั หนา้ กบฏ คอื หงซวิ่ ฉวน เปน็ ชาวกวางตงุ้ กวางตงุ้ จงึ กลาย
เป็นศูนย์กลางต่อต้านแมนจู (ราชวงศ์ชิง) และต่อต้านจักรวรรดินิยม ซุน ยัต-เซน ผู้น�ำการปฏิวัติ
ประชาธิปไตยก็เป็นชาวกวางตุ้ง
ต้นทศวรรษที่ ๑๙๒๐ กวางตุ้งเป็นศูนย์กลางของก๊กมินตั๋งที่จะบุกขึ้นไปตีทางเหนือ
เพื่อปราบพวกขุนศึก และใน ค.ศ. ๑๙๒๔ ได้ตั้งโรงเรียนนายร้อยหวงผู่เพื่อให้การศึกษาด้านทหาร
แบบตะวันตก
ในการติดต่อกับประเทศไทย มีคนจีนจากมณฑลกวางตุ้งที่มาอยู่ในประเทศไทยหลาย
วัฒนธรรมและส�ำเนียงภาษา เช่น กวางตุ้ง แต้จิ๋ว และแคะ บุตรหลานชาวจีนเหล่านี้ได้กลมกลืนเป็น
คนไทยประกอบคุณงามความดีเป็นประโยชน์ต่อประเทศไทย และยังมีส่วนร่วมสร้างความสัมพันธ์
ไทย-จีน จนถึงทุกวันนี้
มณฑลกวางตงุ้ ในปจั จบุ นั เปน็ มณฑลทเี่ จรญ
ิ ทางดา้ นอตุ สาหกรรม การคา้ และเทคโนโลยี
มีเขตเศรษฐกิจพิเศษ เขตการค้าเสรี มีสถานที่ศึกษาที่มีชื่อเสียงหลายแห่ง
คณะผู้จัดท�ำเอกสารประกอบการดูงานหวังว่า เอกสารฉบับนี้จะช่วยให้ผู้ร่วมดูงาน
ทุกท่านได้ความรู้ที่มีประโยชน์ ท�ำให้เข้าใจประเทศจีนมากขึ้น และต่อเนื่องให้เกิดความคิด
ที่กว้างขวางสืบไป

พลเอกหญิง

562

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“ท่องอนุทวีปเอเชียใต้ใน ๒๔ ชั่วโมง”
ตามเสด็จทัศนศึกษาเมืองกัลกัตตา สาธารณรัฐอินเดีย
วันที่ ๒๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๗
เอเชียใต้เป็นภูมภิ าคทีใ่ หญ่โตและหลากหลาย ไม่ใช่วา่ ใช้เวลาเพียง ๒๔ ชัว่ โมง จะเข้าใจ
ได้อย่างถ่องแท้ เหตุที่เลือกเมืองกัลกัตตา (Calcutta หรือปัจจุบัน เรียกว่า Kolkata) เนื่องจาก
เป็นเมืองใหญ่ที่เราพอจะเดินทางไปได้ กัลกัตตาอยู่ในรัฐเบงกอลตะวันตก (เบงกอลตะวันออกคือ
ประเทศบังกลาเทศ) เป็นเมืองที่มีประชากรหนาแน่น เป็นศูนย์กลางทางการศึกษาและวัฒนธรรม
ในสมยั โบราณเปน็ หมบู่ า้ นของนาวบั (nawab - ผคู้ รองเมอื งมสุ ลมิ สมยั จกั รวรรดโิ มกลุ )
ต่อมานาวับให้สิทธิบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษท�ำการค้า บริษัทสร้างกัลกัตตาเป็นฐาน
การค้า มีป้อมค่ายป้องกันเมือง ภายหลังเมื่ออินเดียอยู่ใต้การปกครองของอังกฤษ (British Raj)
กัลกัตตาได้เป็นเมืองหลวงของอินเดีย จนถึง ค.ศ. ๑๙๑๑ เมืองหลวงจึงย้ายไปนิวเดลี
ท่าอากาศยานของกัลกัตตาชื่อ เนตาจิ สุภาส จันทร โพส ตั้งตามชื่อนักชาตินิยม
ชาวกัลกัตตาในการต่อสู้เรียกร้องเอกราชให้อินเดีย
บุคคลมีชื่อเสียงชาวเบงกอลที่เราจะได้พบคือศาสตราจารย์ ดร.อมารตยะ กุมาร เซน
ผู้ได้รับรางวัลโนเบลทางด้านเศรษฐศาสตร์ ใน ค.ศ. ๑๙๙๘
ฟอร์ตวิลเลียม บริษัทอินเดียตะวันออกสร้างและรัฐบาลอังกฤษสร้างต่อ คุกในฟอร์ต
มีชื่อว่า Black Hole of Calcutta ครั้งหนึ่งนาวับส่งทหารมาบุกฟอร์ตจับคนอังกฤษขังคุกนี้
วันรุ่งขึ้นเสียชีวิตกันเป็นส่วนมากเพราะไม่มีอากาศหายใจ

563

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

พพิ ธิ ภณ
ั ฑสถานแหง่ ชาตอิ นิ เดยี (Indian Museum) เปน็ พพิ ธิ ภณ
ั ฑเ์ กา่ แกท่ สี่ ดุ ในอนิ เดยี
ที่ Asiatic Society of Bengal สร้างใน ค.ศ. ๑๘๑๔ เพื่อให้ผู้เข้าชมได้ศึกษาวัฒนธรรม และ
วทิ ยาศาสตรแ์ บบสหวทิ ยาการ เราจะไดศ้ กึ ษาศลิ ปะอนิ เดยี ซงึ่ เราไมค่ อ่ ยไดม้ โี อกาสศกึ ษาในชนั้ เรยี น
สิ่งอื่น ๆ ที่แสดงอยู่จะให้ความรู้ด้านสัตววิทยา ธรณีวิทยา มัมมี่จากอียิปต์ซึ่งเป็นที่สนใจของชาว
ต่างประเทศในยุคที่ตั้งพิพิธภัณฑ์นี้
อนุสรณ์สถานสมเด็จพระราชินนี าถวิกตอเรีย (Victoria Memorial) เป็นอาคารหินอ่อน
ที่งามสง่า มีคุณค่าด้านสถาปัตยกรรม อยู่ริมแม่น�้ำ Hooghly สมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียทรง
ได้รับพระสมัญญาว่า สมเด็จพระจักรพรรดินีแห่งอินเดีย หลังจากที่บริษัทอินเดียตะวันออกเลิกไป
ในอนุสรณ์สถานนี้มีห้องแสดงสิ่งของต่าง ๆ เช่น ภาพเขียน หนังสือโบราณ ประวัตินครกัลกัตตา
ด้านนอกมีสวนสวยงาม
พิพิธภัณฑ์รพินทรภารตีซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของมหาวิทยาลัยรพินทรภารตี เป็นที่แสดง
ประวัติของท่านรพินทรนาถ ฐากุร (Rabindranath Tagore) เป็นคนที่ไม่ได้เป็นชาวยุโรปคนแรก
ที่ได้รับรางวัลโนเบลทางวรรณคดี ใน ค.ศ. ๑๙๑๓ ท่านเขียนทั้งกวีนิพนธ์ เรื่องสั้น นวนิยาย บันทึก
การเดินทาง เขียนภาพ แต่งเพลง ได้เคยเขียนบทกวีเรื่องประเทศไทยด้วย นอกจากนั้นท่านยังเป็น
นักการศึกษา ได้ตั้งมหาวิทยาลัยวิศวภารตี ที่สันตินิเกตัน เพื่อส่งเสริมความคิดอิสระ และการ
แลกเปลี่ยนความรู้ระหว่างวัฒนธรรม
หลังอาหารเย็นนักเรียนจะได้ไปเที่ยวศึกษาวิถีชีวิตชาวกัลกัตตายามค�่ำคืนที่ตลาด
พื้นเมือง ที่เรียกกันว่า New Market ก่อนจะกลับประเทศไทย
หวังว่าการเดินทางครั้งนี้จะเพิ่มประสบการณ์ให้นักเรียนเกี่ยวกับประเทศอินเดีย
นอกจากความรู้ที่ได้เรียนในชั้นเรียน

พลเอกหญิง

564

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“สิงคโปร์ : ประตูสู่ตะวันตกในอดีต”
ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐสิงคโปร์
วันที่ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๗
หัวข้อวิชาเลือกเสรีในภาคการศึกษานี้เป็นเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับโลก
ตะวนั ตก เราไมส่ ามารถเดนิ ทางไปประเทศตะวนั ตกได้ ขา้ พเจา้ เหน็ วา่ สงิ คโปรเ์ ปน็ ประเทศทใี่ กลท้ สี่ ดุ
ที่จะใช้เป็นแหล่งเรียนรู้ในเรื่องนี้ได้ เนื่องจากเป็นประเทศแรกที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสต่างประเทศครั้งแรก ใน พ.ศ. ๒๔๑๓ (ค.ศ. ๑๘๗๐) เพื่อทรงเรียนรู้
เทคโนโลยี วทิ ยาการ การเมอื งการปกครองของตะวนั ตกสำ� หรบั นำ� มาใชเ้ ปน็ แบบอยา่ งในการปฏริ ปู
สยามขณะนั้น
สิงคโปร์เป็นศูนย์กลางของอังกฤษในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในการเดินทาง
สมัยก่อน ถ้าจะไปยุโรป เช่น ราชทูตไทยจะไปอังกฤษในสมัยรัชกาลที่ ๔ ต้องหยุดจอดและเปลี่ยน
เรือใหญ่ทสี่ งิ คโปร์กอ่ นทีจ่ ะออกไปประเทศตะวันตก (ยุโรปและอเมริกา) การไปเรือในสมัยก่อนท�ำให้
เกิดปฏิสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมกับคนชาติอ่ืน ถึงปัจจุบันเราเดินทางทางเครื่องบินได้สะดวก แต่ทว่า
เครื่องบินหลายสายการบินยังต้องหยุดแวะที่สิงคโปร์
เนื่องจากในปัจจุบัน สถานที่ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยเสด็จ
พระราชด�ำเนินเยือนถูกรื้อ หรือเปลี่ยนแปลงไปมากแล้ว จึงเพิ่มสถานที่อื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องและเป็น
ประโยชน์ในการศึกษา บางแห่งที่คงเหลืออยู่ เช่น โรงพยาบาลตันต๊อกเส็ง ที่พระบาทสมเด็จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงบริจาคพระราชทรัพย์ในการสร้างโรงพยาบาลส่วนหนึ่ง ก็ไม่สะดวก
ในการเข้าชม
สถานที่ที่เราจะไปชมกันมีฟอร์ตแคนนิ่งพาร์ค (Fort Canning Park) แสดงการเข้ามา
ของตะวันตก ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ ๑๕
565

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติสิงคโปร์ (National Museum of Singapore) มีนิทรรศการ
หมุนเวียนเรื่อง “๗๐๐ ปี สิงคโปร์” เป็นเรื่องความเป็นมาของสิงคโปร์ ส่วนที่แสดงการเข้ามาของ
ตะวันตกเชื่อมโยงกับหัวข้อที่เราศึกษาได้
โบสถ์เซนต์แอนดรูว์ (St. Andrew’s Cathedral) แสดงให้เห็นบทบาทชาวตะวันตก
ส่วนหนึ่งที่เข้ามาในภูมิภาคของเราเพื่อเผยแผ่คริสต์ศาสนา (กรณีนี้เป็นนิกายแองกลิคัน Anglican
ของอังกฤษ) ได้มีบทบาททางการศึกษา การแพทย์แผนตะวันตก และอื่นๆ
พิพิธภัณฑ์กองทัพบกสิงคโปร์ (Army Museum of Singapore) เพื่อให้นักเรียนนาย
ร้ อ ยและผู ้ ร ่ ว มเดิ น ทางทราบประวั ติ ค วามเป็ น มาของการทหารสมั ย ใหม่ ข องกองทั พ สิ ง คโปร์
ที่น�ำวิทยาการทหารแบบตะวันตกมาใช้ สิงคโปร์มีความสัมพันธ์อันดีในด้านการทหารกับไทย
ยูเรเชียนเฮอริเทจเซนเตอร์ (Eurasian Heritage Centre) เป็นศูนย์มรดกวัฒนธรรม
ของพวกยูเรเชียน คือ พวกที่มีเชื้อสายลูกผสมระหว่างชาวเอเชียกับชาวยุโรป มีสมาคมของตนเอง
และมีวัฒนธรรมเฉพาะเป็นเอกลักษณ์ของตน
นอกจากนั้น เรายังจะมีโอกาสรับประทานอาหารที่มีชื่อเสียงในสิงคโปร์อีกด้วย
ถึงจะเป็นช่วงเวลาสั้น ๆ เราควรจะถือโอกาสสังเกต เรียนรู้สิ่งต่าง ๆ แม้ว่าไม่ได้อยู่
ในหลักสูตรที่เราศึกษา ก็จะช่วยเพิ่มประสบการณ์ที่มีประโยชน์แก่เรา

พลเอกหญิง

566

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“เยือนลาว : เพื่อนใกล้บ้าน”
ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว
ณ นครเวียงจันทน์ และเมืองหลวงพระบาง
วันที่ ๓๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๘
		
ประเทศไทยและลาวเป็นประเทศที่อยู่ใกล้ชิดกัน พูดจากันเข้าใจ “บ่ต้องใช้นายภาษา
(ล่าม)” ตั้งแต่ยังเด็กคุณครูซึ่งเป็นชาวหนองคายเคยสอนให้ร้องเพลงที่คนลาวแต่ง “...ทั้งสองฝั่ง
กัน้ กลางด้วยสายนที แต่ประเพณีนนั้ บ่ตา่ งกัน ชาติไทยและลาวก่อนนี้ เคยร่วมสัมพันธ์ ร่วมสายโลหิต
เดียวกัน มีน�้ำเท่านั้นมากั้นแบ่งกลาง”
หลังจากที่มีการสู้รบกันบริเวณชายแดน คนลาวก็ได้แต่งเพลง “...อย่าให้หมางหมอง
หม่นหัวใจคนที่เคยรักกัน อยู่ใกล้เคียงกัน ช่วยเหลือกันเถิด เหล่าลาวไทย”
หลังจากที่ลาวเข้าเป็นสมาชิกสมาคมอาเซียนและปลายปีนี้สมาคมอาเซียนจะเปลี่ยน
เป็นประชาคมอาเซียน ประเทศต่าง ๆ ไม่ว่าอดีตจะเป็นอย่างไรก็ต้องปรับตัวเข้าหากันมากขึ้น จึงจะ
ได้ประโยชน์ด้วยกันทุกชาติ เราจึงควรท�ำความรู้จักกันมากขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งนักเรียนนายร้อย
ซึ่งยังอยู่ในข่ายเป็นเยาวชน และเป็นทหาร ซึ่งถือกันว่าเป็นผู้ที่สร้างความสัมพันธ์ได้ดีที่สุด
เนื่องจากเวลาของเราไม่มากนัก จึงเยือนได้เพียงนครหลวงเวียงจันทน์และหลวง
พระบาง ถงึ กระนนั้ กไ็ มส่ ามารถทจี่ ะไปหลายแหง่ ทคี่ ดิ ไว้ เพราะไกลเกนิ ไป เชน่ โครงการศนู ยพ์ ฒ
ั นา
และบริการทางการเกษตร ห้วยซอน-ห้วยซั้ว (หลัก ๒๒) และโรงเรียนวัฒนธรรมเด็กก�ำพร้า
(หลกั ๖๗) ซงึ่ พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั เคยเสดจ็ ฯ เยอื นเมอื่ หลายปแี ลว้ (๘ - ๙ เมษายน ๒๕๓๗)
มีผู้เสนอไปที่จัมปาศักดิ์ เพราะอยากไปชมโครงงานผลิตกาแฟ ยี่ห้อดาว ซึ่งอาจ
ถือได้ว่ามีชื่อเสียงที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แต่ก็ไม่สามารถจัดให้ได้ เพราะเวลาไม่พอ

567

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

นอกจากการไปชมสถานที่ต่าง ๆ แล้ว ยังขอให้ท่านเอกอัครราชทูตไทยประจ�ำประเทศ
ลาวและบุคคลอื่นบรรยายเพื่อให้นักเรียนนายร้อย และผู้ร่วมเดินทางมีความรู้ความเข้าใจเพิ่มขึ้น
ทั่วกัน

หวงั วา่ การเดนิ ทางครงั้ นจี้ ะทำ� ใหท้ กุ ทา่ นไดร้ บั ความรู้ ความบนั เทงิ และความประทบั ใจ

พลเอกหญิง

568

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

“จากมะละกาสู่ปีนัง”
ตามเสด็จทัศนศึกษารัฐมะละกาและเมืองปีนัง
ประเทศมาเลเซีย
วันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๘
กล่าวกันว่าก่อนตั้งเมืองมะละกา บริเวณที่เป็นมะละกาเป็นหมู่บ้านประมง ประชาชน
เป็นคนพื้นเมืองที่เรียกกันว่า Orang Laut หรือคนทะเล (ไม่ทราบว่าเป็นพวกเดียวกันกับพวกชาวเล
เผ่าหนึ่งที่เราเรียกว่า “อูรัก ลาโว้ย” ใช่หรือไม่) มีเจ้าชายทรงพระนามว่าปรเมศวรมาจากปาเล็มบัง
ในสุมาตราถูกอาณาจักรศรีวิชัยโจมตีหนีไปที่สิงคโปร์ซึ่งขณะนั้นเรียกว่าตูมาสิก หรือเทอมาเสค
จากนั้นมาที่มะละกานี้ มีเรื่องเล่าว่าเจ้าชายปรเมศวรออกล่าสัตว์ ทรงพักผ่อนที่ใต้ต้นไม้ที่ภาษา
มาเลยเ์ รยี กวา่ Melaka ทอดพระเนตรกระจงหนั เขา้ ตอ่ สสู้ นุ ขั ลา่ สตั วข์ องพระองคด์ ว้ ยความกลา้ หาญ
จึงทรงคิดว่าที่นี่น่าจะเป็นชัยภูมิที่ดีในการตั้งอาณาจักร ประมาณ ค.ศ. ๑๔๐๐ หรือ พ.ศ. ๑๙๔๓
ต่อมารับนับถือศาสนาอิสลามมีอีกพระนามว่า “อินกันดาร์ ชาห์” บ้างก็ว่ามีพระมเหสีเป็นชาว
พื้นเมืองมุสลิม และพระโอรสเป็นสุลต่านท่านแรกที่นับถือศาสนาอิสลาม
เจิ้งเหอ นายพลเรือจีนมาหยุดที่มะละกา มีเรื่องเล่าว่า มีเจ้าหญิงจีนพร้อมบริวารมา
เสกสมรสกับสุลต่านองค์หนึ่งที่ครองราชย์ประมาณ ค.ศ. ๑๔๕๖ - ๑๔๗๗ (พ.ศ. ๑๙๙๙ - ๒๐๒๐)
ตามประวัติศาสตร์ว่า มะละกาต้องพึ่งจีนเพราะมีศัตรูรอบด้าน ที่ส�ำคัญคือกรุงศรีอยุธยาทางเหนือ
ที่มาตีราว ค.ศ. ๑๕๐๐ (พ.ศ. ๒๐๔๓) แต่ไม่ส�ำเร็จ และอาณาจักรมัชฌปาหิตทางใต้ อาณาจักร
มะละการุ่งเรืองมากโดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านการค้าผ้าอินเดีย การค้าไหม และเครื่องกระเบื้องจีน
กับเครื่องเทศมาเลย์ มีความสัมพันธ์ที่ดีกับหมู่เกาะโมลุกกะหรือหมู่เกาะเครื่องเทศ และขยาย
อาณาเขตตีเมืองต่าง ๆ ได้มาก

569

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ชาตติ ะวนั ตกชาตแิ รกทมี่ าคอื โปรตเุ กส ตงั้ แตป่ ลายครสิ ตศ์ ตวรรษที่ ๑๕ พวกยโุ รปชอบ
เครื่องเทศมาก พวกพ่อค้าเวนิสผูกขาดการค้าเครื่องเทศ โดยติดต่อผ่านอาหรับและอินเดีย ซึ่งที่จริง
ก็ติดต่อกับมะละกา กษัตริย์โปรตุเกสอยากติดต่อแหล่งผลิตโดยตรงจึงส่งนักส�ำรวจไป เริ่มต้นตั้งแต่
วาสโกดากามา ไปที่เมืองกาลีกัต (Calicut) ขณะนี้อยู่ในรัฐเกรละ (Kerala) ทางตะวันตกเฉียงใต้ของ
อินเดียต่อมามีลูกขุนนางชื่อ ซีเกียรา (De Sequeira) ติดต่อกับมะละกาโดยตรง เมื่ออุปราชเมืองกัว
(ในอนิ เดยี ตะวนั ตก) คอื อลั ฟองโซ อลั บเู คอรก์ ออกไปยดึ มะละกาใน ค.ศ. ๑๕๑๑ สรา้ งปอ้ มหนิ มชี อื่
ว่า A Famosa วัสดุก่อสร้างได้จากหินหลุมศพ และมัสยิดมาผสมกับศิลาแลงและอิฐ โปรตุเกส
ไม่ประสบความส�ำเร็จด้านการค้ามากเท่าที่ควร ต้องอาศัยพวกมาเลย์อย่างเช่นเคย
ค.ศ. ๑๖๔๑ พวกดัตช์และยะโฮร์ตีป้อมแตก พวกมะละกาไปตั้งถิ่นฐานสร้างเมืองที่อื่น
พวกดัตช์ครองมะละกาอยู่นานที่สุดจนถึง ค.ศ. ๑๘๒๕ เว้นแต่ช่วงสงครามนโปเลียน (ค.ศ. ๑๘๐๔ ๑๘๑๕) ช่วงนี้เงียบสงบ แต่มะละกากลายเป็นเมืองที่ไม่ส�ำคัญนักเพราะว่าพวกดัตช์ชอบปัตตาเวีย
(จาการ์ตา) มากกว่า ต้นคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ บริษัทอินเดียตะวันออกของดัตช์ หรือ VOC พยายาม
ท�ำลายอิทธิพลของโปรตุเกสท�ำได้ส�ำเร็จใน ค.ศ. ๑๖๔๑ ดังที่กล่าวมาแล้ว พวกดัตช์พัฒนาปรับปรุง
ป้อมของโปรตุเกส และสร้างศาลาว่าการปกครอง (city hall ที่ภาษาดัตช์เรียกว่า Stadthuys
ในก�ำหนดการเรียกว่า “พิพิธภัณฑ์ท�ำเนียบข้าหลวง”) ปัจจุบันบางคนเรียกว่าตึกแดง
มะละกากลายเป็นของอังกฤษตามสนธิสัญญา ค.ศ. ๑๘๒๔ แลกกับเมืองในสุมาตรา
พวกดัตช์รู้ว่าเก็บไว้ก็ไม่มีประโยชน์เพราะอังกฤษพัฒนาสิงคโปร์ขึ้นมาได้ดีกว่า ในระยะแรกบริษัท
อินเดียตะวันออกของอังกฤษปกครอง ต่อมารัฐบาลอังกฤษให้เป็น Crown Colony รวมกับสิงคโปร์
และปนี งั เปน็ Straits Settlements สมยั สงครามโลกครงั้ ที่ ๒ ถกู ญปี่ นุ่ ยดึ ครองอยเู่ กอื บ ๔ ปี ปจั จบุ นั
เป็นส่วนของประเทศมาเลเซีย เป็นรัฐที่เจริญทางเศรษฐกิจมาก
สถานที่น่าสนใจที่เราจะได้ไปชม
๑. Stadthuys ดัตช์สร้างเป็นส�ำนักงานเมื่อ ค.ศ. ๑๖๕๐ เมื่ออังกฤษเข้ามาใน
คริสต์ศตวรรษที่ ๑๙ สร้างโรงเรียนมิชชันนารี ใน ค.ศ. ๑๘๒๖ ให้การศึกษาฟรี ค.ศ. ๑๘๗๖
เปลี่ยนเป็นพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์และชาติพันธุ์ (History &amp; Ethnography)
๒. St. Paul’s Church สร้างบนยอดเนิน ถ้าเรียกแบบไทยก็จะว่า “สันเปาโล” เป็น
ที่บูชาแม่พระ สร้างเมื่อ ค.ศ. ๑๕๒๑ เพราะขุนนางชาวโปรตุเกสคนหนึ่งเชื่อว่าแม่พระช่วยให้เขา
รอดพ้นจากพายุในทะเลจีนใต้ ท�ำนองเดียวกับที่คนจีนเชื่อเจ้าแม่หมาจู่ เซนต์ฟรังซิสซาเวียร์ซึ่งเป็น

570

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

พวกเจซูอิต สนใจด้านการศึกษามาสร้าง St. Paul’s College ใน ค.ศ. ๑๕๔๘ ถือได้ว่าเป็นโรงเรียน
แบบสมัยใหม่แห่งแรกในคาบสมุทรมลายา เมื่อเซนต์ฟรังซิสซาเวียร์เสียชีวิตในจีนได้น�ำศพมาไว้ที่นี่
ก่อนส่งไปฝังที่กัว
เมื่อดัตช์เข้ามาใช้เป็นศาสนสถานช่วงหนึ่ง ต่อมาย้ายออกไปใช้โบสถ์เก่าเป็นป้อม
สมัยอังกฤษ ค.ศ. ๑๘๒๔ ใช้เก็บดินปืนพักหนึ่งแล้วทิ้งให้พัง ต่อมามีการขุดค้น
Malacca Historical Society เป็นผู้ดูแล เอาหินหลุมศพติดข้างก�ำแพง ค.ศ. ๑๙๕๒ ตั้งรูป
เซนต์ฟรังซิสซาเวียร์
๓. Porta da Santiago เป็นป้อมของโปรตุเกสที่เรียกว่า A Famosa เป็นศิลปะ
โปรตุเกสที่เก่าที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่คงเหลืออยู่ สร้างสมัยอัลบูเคอร์ก ที่ต้องการเชื่อม
เส้นทางเครื่องเทศ (spice route) ที่มั่นของโปรตุเกสยังมีมาเก๊าที่จีน และกัวที่อินเดีย แต่ก่อน
มีก�ำแพงและหอสี่ด้านเป็นที่เก็บอาหาร และเป็นที่อยู่ของทหาร
ค.ศ. ๑๖๔๑ ดัตช์เข้ายึดครอง ค.ศ. ๑๖๗๐ ซ่อมส่วนที่เป็นประตูใหญ่จึงมีจารึกไว้ว่า
ANNO 1670 มีเครื่องหมายของบริษัท VOC
คริ ส ต ์ ศ ตวรรษที่ ๑๘ อั ง กฤษท� ำ ลายเพื่ อ ไม ่ ใ ห ้ ต กอยู ่ ใ นมื อ ของฝร่ั ง เศส ต ่ อ มา
Sir Stamford Raffles ซ่อมขึ้นมาเพราะเขาเป็นคนชอบประวัติศาสตร์
ปีนัง เป็นเกาะซึ่งเป็นรัฐหนึ่งของมาเลเซีย อยู่บริเวณช่องแคบมะละกา เป็นรัฐที่เจริญ
ทางเศรษฐกิจมาก
ปีนัง หรือที่ไทยเรียกว่าเกาะหมาก ปรากฏอยู่ในแผนที่เดินเรือของนายพลเรือเจิ้งเหอ
สมัยราชวงศ์หมิง คนอังกฤษที่มาถึงคนแรกคือ Sir James Lancaster ใน ค.ศ. ๑๕๙๒ ปล้นเรือ
อื่น ๆ และกลับไปอังกฤษ ค.ศ. ๑๗๘๖ กัปตันฟรานซิส ไลท์ ซึ่งเป็นนักผจญภัยอยู่ที่มัทราส และ
คนอื่น ๆ จากบริษัทอินเดียตะวันออกมาที่ปีนัง สุลต่านให้เช่าที่ดินแลกเปลี่ยนกับการป้องกัน
รฐั เคดะห์ หรอื ไทรบรุ ี จากกองทพั สยามและพมา่ สำ� หรบั ไลทบ์ รเิ วณนสี้ ำ� คญ
ั มากทจี่ ะปอ้ งกนั อทิ ธพิ ล
ของฝรั่งเศสในอินโดจีน และเฝ้าระวังอ�ำนาจของดัตช์ในสุมาตรา ต่อมาอังกฤษไม่เห็นความจ�ำเป็น
ที่จะต้องไปยุ่งกับการเมืองภายในของมาเลย์ แต่ก็ยังยึดปีนังอยู่ สุลต่านพยายามเอาคืนแต่ไม่ส�ำเร็จ
ไลท์เสียชีวิตที่ปีนัง

571

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ค.ศ. ๑๗๙๖ อังกฤษเอานักโทษจากหมู่เกาะอันดามันมาที่ปีนัง ปีนังเป็นแหล่งการค้า
เครื่องเทศ พริกไทย สินค้าอินเดีย หมาก ดีบุก ฝิ่น และข้าว และอาจจะเป็นที่ปลูกเครื่องเทศ
อยา่ งเดยี วกบั หมเู่ กาะโมลกุ กะของดตั ชไ์ ด้ ธรุ กจิ เครอื่ งเทศทำ� ใหค้ นจนี เขา้ มามากมาย ทา่ เรอื สงิ คโปร์
อยใู่ นทตี่ งั้ ทางภมู ศิ าสตรด์ กี วา่ ปนี งั จงึ เปน็ ผผู้ ลติ สง่ ไปทา่ สงิ คโปร์ คคู่ า้ สำ� คญ
ั คอื อนิ เดยี สยาม สมุ าตรา
ชวา อังกฤษ
การที่ประชากรเพิ่มขึ้นท�ำให้โครงสร้างพื้นฐานที่มีอยู่ไม่เพียงพอ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง
การคมนาคมและการสาธารณสขุ การกอ่ สรา้ งตอ้ งใชแ้ รงงานนกั โทษอนิ เดยี ใน ค.ศ. ๑๘๖๗ มจี ลาจล
ครั้งใหญ่
การที่มีคนจีนมากท�ำให้ซุน ยัต-เซ็นมาหาเสียง และหารายได้หลายครั้งส�ำหรับการล้ม
ราชวงศ์ชิง มาครั้งสุดท้าย ค.ศ. ๑๙๑๐ ท�ำส�ำเร็จใน ค.ศ. ๑๙๑๑
สมัยสงครามโลกครั้งที่ ๑ เรือรบเยอรมันแล่นเข้ามาที่ปีนัง จมเรือของฝ่ายสัมพันธมิตร
๒ ลำ� ชว่ งระหวา่ งสงคราม และชว่ งเศรษฐกจิ ตกตำ�่ ธรุ กจิ ในปนี งั ซบเซาแตก่ ม็ เี ศรษฐใี หมข่ นึ้ มาหลาย
คน สมัยสงครามโลกครั้งที่ ๒ ถูกทิ้งระเบิดและถูกญี่ปุ่นยึดครอง อังกฤษถอยไปสิงคโปร์ เป็นฐานที่
ตงั้ U-Boat การทสี่ มั พนั ธมติ รทงิ้ ระเบดิ อาคารเลขาธกิ ารปนี งั ทำ� ใหเ้ สยี ขอ้ มลู เอกสารทงั้ ขององั กฤษ
และญี่ปุ่น ท�ำให้การเขียนประวัติศาสตร์ปีนังท�ำได้ยาก
สถานที่ที่เราจะไปเยือน
๑. SMK Convent Light Street เปน็ โรงเรยี นสตรที เี่ กา่ แกท่ สี่ ดุ ในปนี งั และมาเลเซยี
ตั้งใน ค.ศ. ๑๘๕๒ มีแม่ชีมาจากฝรั่งเศส สอนเด็กชั้นเล็ก ๆ รับเด็กชายด้วย บางทีมีคนเอาเด็กทารก
มาแอบทิ้งไว้ แม่ชีก็เอามาเลี้ยง สอนให้มีความรู้ ให้มีจิตใจที่ดี ระหว่างสงครามญี่ปุ่นใช้เป็นที่กักขัง
เชลย
๒. Penang State Museum มีทั้งพิพิธภัณฑ์และหอศิลป์ ใน ค.ศ. ๑๙๔๑ มีผู้สร้าง
พิพิธภัณฑ์เล็ก ๆ แต่ของหายไปหมดระหว่างสงครามโลกฯ ค.ศ. ๑๙๕๖ สร้างอีกแต่ไม่ส�ำเร็จ ค.ศ.
๑๙๖๒ รัฐบาลของรัฐสร้างพิพิธภัณฑ์ในบริเวณที่เคยเป็น Penang Free School ตนกูอับดุล
ราห์มาน นายกรัฐมนตรีมาเลเซียเป็นผู้เปิดใน ค.ศ. ๑๙๖๕
๓. Peranakan Museum เพอรานากันเป็นลูกหลานชาวจีนที่มาอยู่ในคาบสมุทร
มลายาในครสิ ตศ์ ตวรรษท่ี ๑๕ - ๑๗ สว่ นมากมาทำ� ธรุ กจิ เชน่ เปน็ พอ่ คา้ คนกลาง เปน็ ผมู้ คี วามรู้ มกี าร

572

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ศึกษาดี มักพูดได้ ๒ ภาษาหรือมากกว่า ภักดีต่ออังกฤษมากกว่าจีน เรียกว่าพวกย่าหยา บ้าบ๋า หรือ
พวก Straits Chinese จะอยู่กันที่ปีนัง สิงคโปร์ มะละกา ประเทศไทยที่จังหวัดภูเก็ตและจังหวัด
ใกล้เคียง มีพิพิธภัณฑ์เพอรานากันในสิงคโปร์ มะละกา และไทยด้วย แสดงให้เห็นงานด้าน
สถาปัตยกรรม สิ่งของที่ใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เช่น โต๊ะเตียง ถ้วยชาม เสื้อผ้า เกมต่าง ๆ ประเพณี
เช่น ประเพณีแต่งงาน การท�ำอาหาร
หวังว่าการเดินทางครั้งนี้จะเป็นประโยชน์ในการเชื่อมโยงยุโรปกับเอเชียตะวันออก
เฉียงใต้ และเชื่อมโยงกับไทย ให้ผู้สนใจได้ศึกษาเพิ่มเติมต่อไป

พลเอกหญิง

573

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ดัชนี
ก

กฎหมายอิสลาม
๓๕๒
กรมพระก�ำแพงเพชรอัครโยธิน
๓๒๑
กรมยุทธนาธิการ
๓๑๑
กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์
๓๒๑
กระทรวงกลาโหมของสหรัฐอเมริกา	๘๙
กรุงฮานอย
๕๕๔
กลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด
๓๙๒, ๓๙๓
กว่างโจว
๒๗๗, ๓๑๘, ๓๗๖, ๕๖๑
กองทัพปลดแอก
๑๐๕, ๑๓๒,
		
๑๗๖, ๒๑๘, ๓๗๗
กองทุนการเงินระหว่างประเทศ	๗๘
๙๔
กอร์บาชอฟ
กะเหรี่ยง
๒๘๕, ๒๘๘
กัมพูชา
๔๒, ๔๕๖
การก่อการร้ายสากล
๕๙
การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ๑๑๕, ๑๒๖, ๒๐๗, ๒๖๗
การปฏิรูปเมจิ
๓๒๔
๓๘๘
การปฏิวัติเขียว
การปฏิวัติฝรั่งเศส	๘๐, ๓๒๑, ๔๓๒
การปลูกพืชเชิงเดี่ยว
๖๗
การพัฒนาชุมชน
๕๔, ๖๙
การพัฒนาที่ยั่งยืน
๖๕, ๔๘๐
การส�ำรวจทางทะเล	๘๐
การส�ำรวจอวกาศ	๘๔
ก้าวกระโดดไกล
๙๑, ๓๗๗

574

ก�ำแพงเบอร์ลิน	๘๕, ๒๕๓
เกตุวลี นภาศัพท์
๓๔๐
เกริก วณิกกุล
๓๔๐
เกาหลีเหนือ	๘๖, ๘๙
แก๊งชิงหัว
๑๕๒
ไกสอน พมวิหาน
๓๓๐, ๔๗๒
ขงจื๊อ
ขจัดภัย บุรุษพัฒน์
ขวัญใจ โกเมซ
ขีปนาวุธ
เขตปกครองตนเอง
เขาพระวิหาร

ข

ค

๑๔๙, ๓๐๐
๒๐๘, ๓๓๕
๓๔๑
๑๙๓
๒๐๐
๓๒๙

คริสต์ศาสนา
๖๗, ๒๖๓, ๒๙๓, ๓๑๘
คลองสุเอซ
๓๒๐
คลินตัน
๑๐๖, ๑๑๑, ๒๔๕
ความมั่นคงของชาติ
๔๒, ๓๐๔, ๓๐๖
คอซอวอ
๑๐๗, ๒๐๑
ค่าปฏิกรรมสงคราม
๓๑๘, ๓๗๘
ค่ายโลกเสรี	๘๓, ๒๕๐, ๒๙๕
เครือจักรภพแห่งรัฐเอกราช	๘๕, ๒๕๓
แคว้นหริภุญชัย
๕๓๓
โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา ๕๒, ๖๘

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

จ

จักรพรรดินโปเลียน	๘๐
จักรวรรดินิยมยุคใหม่
๒๘, ๘๐
จัตุรัสเทียนอันเหมิน
๙๓
จางเกาลี่
๑๗๓, ๑๘๑
จางเต๋อเจียง
๑๗๓
จีนฮ่อ
๒๘๕
จูมมาลี ไชยะสอน
๓๓๐
จูไห่		
๙๕
เจ้าจื่อหยาง
๙๔, ๑๗๑
เจ้าฟ้านิภานภดล
๔๒๒
เจ้ามหาชีวิตสว่างวัฒนา
๓๓๐
๒๙๔, ๓๓๐
เจ้าสีหนุ
เจิ้งเหอ
๕๖๙
เจียงเจ๋อหมิน
๙๕, ๑๐๕, ๑๗๑
เจียงชิง
๙๒
โจวเอินไหล
๙๒, ๑๗๑
เฉินสุ่ยเปียน
ชนกลุ่มน้อย
ชีอะห์
เชียงราย
เชียงใหม่
ไช่หยวนเผย์

ฉ
ช

๑๐๗
๓๖, ๙๖, ๒๐๘
๒๙๒, ๓๕๐
๕๓๓
๕๓๓
๑๕๐

ซ

ซาไก
๒๘๘
ซ่านโถว
๙๕
ซาอุดีอาระเบีย	๘๘
ซิกข์		
๖๗, ๒๘๓, ๔๐๗
ซินเกียง
๑๘๒, ๒๐๙
ซีเรีย
๒๑๑, ๒๖๐
ซุนยัดเซ็น
๙๐, ๑๙๑
ซูการ์โน
๒๙๔, ๓๒๘
ซูฟิสม์
๓๕๐
เซินเจิ้น
๙๕, ๕๖๑
เซี่ยงไฮ้
๙๓, ๑๘๑, ๓๗๕
๙๕, ๓๑๘
เซี่ยเหมิน
โซเนีย คานธี
๓๙๗
ไซโคลนนาร์กีส
๒๙๖
ญิฮาด
ดราวิเดียน
ดาไลลามะ
แดจังกึม
ต้มย�ำกุ้ง
ติมอร์เลสเต
เตช บุนนาค

575

ญ
ด

ต

๓๕๑
๓๘๗
๒๒๑
๓๖, ๒๑๐
๓๗๗
๒๙๑, ๔๗๘
๓๓๘

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เติ้งเสี่ยวผิง
๙๒, ๙๓, ๙๖, ๑๗๓
โตโจ	๘๓, ๒๕๐	
ไต้ปิ่งกว๋อ
๑๖๐
ไต้หวัน
๑๐๕, ๑๒๓, ๑๗๗, ๒๘๕, ๓๗๒

ท

ทฤษฎีใหม่
๖๕
ทวารวดี
๕๔๖
ทหารอาชีพ
๔๒, ๓๑๑
ทักษิณฝั่งทะเลตะวันออก
๕๔๐, ๕๔๘
ทัศนศิลป์
๕๖, ๖๗
ทิเบต
๓๖, ๑๐๗
เทคโนโลยีชีวภาพ	๘๖, ๒๗๑, ๓๙๖
เทคโนโลยีสารสนเทศ
๕๗, ๘๖, ๒๔๒
เทคโนโลยีเหมาะสม
๕๕
ไทใหญ่
๖๑

ธ

ธนาคารเพื่อพัฒนาเอเชีย
ธนาคารโลก
ธรรมาภิบาล
นครนายก
นโปเลียนที่ ๑
นโปเลียนที่ ๓
นโยบายสี่ทันสมัย
นเรนทรา โมดิ
นางาซากิ

น

๒๒๓
๒๒๓, ๓๑๔
๒๐๕
๕๔, ๕๗
๓๒๑, ๔๒๐
๓๒๑, ๔๒๙
๙๔, ๑๔๕
๒๑๓
๒๖๙, ๓๑๘
576

น่าน		
นานกิง
นิโคลัสที่ ๒
เนวิน
บรรสาน บุนนาค
บรูไน
บอสเนีย
บ้าบ๋า
บิสมาร์ค
บุช		
บูรพาภิวัตน์

๕๓๙, ๕๕๒
๙๘, ๓๒๐
๓๒๓
๓๓๐

บ

ป

๓๔๒
๓๗, ๔๗๐
๓๙, ๔๘๕
๒๘๗
๓๒๒
๑๐๕, ๑๑๕
๓๖๗, ๕๖๑

ปฏิทินอิสลาม
๓๕๒
ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน
๖๖, ๓๔๐
ประเทศโลกที่สาม
๑๑๔
ประเพณีราษฎร์
๕๔
ประเพณีหลวง
๕๔
ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
๕๗, ๒๗๓
ประวัติศาสตร์นิพนธ์
๓๐๕
ป้อมพระกาฬ
๒๘๗
ปัจเจกบุคคล
๖๐, ๒๑๔, ๒๓๐
ปัญญาประดิษฐ์
๑๙๐, ๑๙๖
ปัญหาสิ่งแวดล้อม	๘๖, ๒๕๓
ปัตตานี
๒๘๔, ๕๔๐
ปาปัวนิวกินี
๒๙๑
ปาเลสไตน์	๘๘, ๒๖๐

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ปีนัง		
๒๘๗, ๕๖๙, ๕๗๑
เปรมชัย กรรณสูต
๓๓๗
เปอร์เซีย
๖๓
โป๋ซีไหล
๙๘, ๓๗๗
โปรตุเกส
๒๙๓, ๓๙๒
โปแลนด์	๘๕, ๒๐๑

ผ

เผด็จการฟาสซิสต์	๘๓, ๒๕๐
เผิงเต๋อหวาย
๙๒
แผน วรรณเมธี
๓๓๘, ๔๖๐
แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ๖๙
ฝรั่งเศส	๘๓, ๒๙๓

พ

พม่า
๒๐๘, ๒๒๓, ๒๙๖, ๓๓๑, ๕๕๙
พรรคก๊กมินตั๋ง
๙๐
พรรคคองเกรส
๒๑๓, ๓๙๖
พระบรมมหาราชวัง
๖๘, ๒๘๖
พระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
๓๒๑
พระบาทสมเด็จ
พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
๒๘๖
พระบาทสมเด็จ
พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
๓๒๑
พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ
๓๐๙, ๓๒๒
พะเยา
๕๓๓
พัฒนา หลังปูเต๊ะ
๓๔๐

พาสินี ลิ่มอติบูลย์
พิจิตร
พิษณุ จันทร์วิทัน
พิษณุโลก
พุทธศาสนา
เพชรบุรี
เพชรบูรณ์
แพร่		
ฟิลิปปินส์
ภารตาภิวัตน์
ภาวะโลกร้อน
ภาษาไทย
ภูมิปัญญาไทย

๓๓๗
๕๕๐
๓๓๒
๕๕๐
๖๗, ๓๖๓
๒๘๔
๕๕๐
๕๓๙

ฟ
ภ

ม

๒๙๑, ๔๗๑
๔๐๐
๑๒๖
๕๖
๕๔

มหาธีร์
๓๐๓
มหาวิทยาลัยนาลันทา
๑๔๘, ๔๐๐
มหาสมุทรอินเดีย
๑๒๐, ๒๙๑
มองโกเลีย
๓๐๒, ๓๗๕, ๔๐๘
มะละกา
๓๒๐, ๕๖๙
มาเลเซีย
๙๖, ๑๑๘, ๒๘๘, ๒๙๑, ๓๒๐
มุสโสลินี
๒๕๐
เมียนมาร์
๕๕๙
แมนจูเรีย
๙๘, ๒๗๗

577

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ย

ยานอวกาศฉางเอ๋อร์
๑๘๙
ยานอวกาศเสินโจว
๑๘๙
ยุคโลกาภิวัตน์
๒๖๓, ๓๑๔
ยุคสงครามเย็น	๗๙, ๒๕๐
ยุคหลังสงครามเย็น	๗๙, ๘๘
ยุคอาณานิคม	๗๙, ๒๘๐
ยูโกสลาเวีย	๘๕, ๓๙๓
ระบบไพร่
รัชกาลที่ ๕
รัฐชาติ
รัตนโกสินทร์
รัสเซีย
ราชวงศ์ชิง
ราหุล คานธี
ไร่ขนาดใหญ่

ร

๓๑๐, ๓๒๓
๕๗, ๓๒๓
๕๗, ๒๗๘, ๓๐๗, ๓๖๗
๒๗๗, ๓๐๕, ๓๓๕
๖๔, ๘๗, ๑๒๕, ๓๒๒
๙๐, ๑๕๐, ๔๑๕
๓๙๖
๖๗

ล

ลัทธิคอมมิวนิสต์	๘๓, ๓๗๗
ลัทธิจักรวรรดินิยม	๘๐
ลัทธิชาตินิยม	๘๓, ๒๕๐
ลัทธิเต๋า
๓๐๐
ลัทธิอาณานิคม	๘๐
ลั้วะ		
๒๘๗
ล้านนา
๕๓๓
ลาว		
๖๓, ๒๐๘, ๒๙๓, ๓๓๓

578

ล�ำปาง
ล�ำพูน
ลีกวนยู
ลีเติงฮุย
แลมัง
โลกาภิวัตน์
		

๕๓๓
๕๓๓
๑๓๗
๑๐๖
๔๒๑
๕๓, ๘๕, ๑๖๓,
๒๔๕, ๒๙๒, ๓๑๖

ว

วงไพบูลย์แห่งมหาเอเชียบูรพา
๓๐๑
วรรณคดีไทย
๕๔, ๖๒
วรรณา สิริวัฒนภักดี
๓๓๖
วังเทวะเวสม์
๓๑๒
วังบางขุนพรหม
๓๑๒
วัฒนธรรมโลก
๒๓๗, ๒๔๗
วัฒนธรรมสากล
๕๘
วัฒนธรรมอเมริกัน
๒๔๐
วิชาไทยศึกษา
๕๙, ๓๐๔
วิชาประวัติศาสตร์โลก
๒๑, ๗๘
วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
๕๓
เวินเจียเป่า
๑๐๖, ๑๔๔
เวียงจันทน์
๕๖๗
เวียดนาม
๕๖, ๒๙๑
ศาสนาอิสลาม
ศิลปกรรมไทย
เศรษฐกิจไทย

ศ

๖๗, ๒๑๒, ๓๕๒
๕๔, ๖๗
๕๔, ๖๕

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เศรษฐกิจแบบยังชีพ
เศรษฐกิจพอเพียง
เศรษฐกิจมหภาค

๕๕, ๖๕
๖๕
๑๓๔

ส

สงครามตัวแทน	๘๔, ๒๕๑
สงครามลับ	๘๔, ๒๕๑
สงครามโลกครั้งที่ ๑	๘๓, ๒๕๐
สงครามโลกครั้งที่ ๒	๘๐, ๙๘, ๑๗๑,
		
๒๒๗, ๒๓๙, ๒๗๕
สถาบันขงจื๊อ
๑๔๐, ๓๗๕
สถาบันเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา ๑๗
สนธิสัญญาคะนะงะวะ
๓๑๘
สนธิสัญญาเบาว์ริง
๓๐๙
สนธิสัญญาแวร์ซาย	๘๓, ๒๕๐
สเปน
๒๙๓, ๓๔๔
สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ๓๑๒, ๕๑๐
สมัยราชวงศ์หมิง
๑๒๔, ๕๗๑
สยามสมาคม
๖๒
สฤษดิ์ ธนะรัชต์
๒๘๗
สหภาพโซเวียต	๘๓, ๑๐๘
สหภาพยุโรป
๑๓๗, ๑๔๔, ๒๐๕,
๒๑๕, ๓๐๒, ๔๘๑
		
สังคมความรู้	๘๖
สาธารณรัฐประชาชนจีน	๘๓, ๓๗๒, ๕๖๑
สามเหลี่ยมเศรษฐกิจ
๓๕๘, ๔๖๕
ส�ำนักตักษิลา
๔๐๐
๓๙๒
สิกขิม

สิงคโปร์
๒๙๑, ๔๗๖, ๕๕๖
สิทธิมนุษยชน	๘๖, ๒๐๗, ๒๕๘
สิทธิสภาพนอกอาณาเขต
๓๐๘
สิบสองปันนา
๖๑
สีจิ้นผิง
๑๖๐, ๑๗๒, ๒๑๗
สึนามิ
๖๔, ๓๙๐
สุขาภิบาล
๓๑๑
สุรินทร์ พิศสุวรรณ
๒๐๙
สุหนี่
๓๕๐
เสี่ยวคัง
๑๗๓
โส้		
๒๘๗

ห

หนึ่งประเทศสองระบบ
หนูฮัก พูมสะหวัน
หม่อมราโชทัย
หยูเจิ้งเชิง
หลวงพระบาง
หลินเปียว
หลิวเฉาฉี
หลิวหยุนชาน
หลี่เค่อเฉียง
หลี่เผิง
หลูซาน
หวังฉีชาน
หอรัษฎากรพิพัฒน์
หูจิ่นเทา
หูเย่าปัง

579

๒๐๐
๓๓๐
๔๑๖
๑๗๓
๓๗๗, ๕๖๗
๙๒
๙๒
๑๗๓
๑๗๒, ๓๘๑
๙๔, ๑๗๑, ๓๘๑
๙๒
๑๗๓
๓๐๙
๑๐๕, ๑๑๒, ๑๑๕
๙๓, ๙๔, ๑๗๒

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เหมาเจ๋อตง
เหรินหมินปี้
เหลยเฟิง

๙๑, ๑๗๑, ๓๗๗
๙๗, ๑๑๘
๙๒

อ

องค์การการค้าโลก	๗๘, ๓๗๗
องค์การนาโต	๘๔, ๒๕๒
องค์การวอร์ซอร์	๘๔
องค์การสหประชาชาติ	๗๘, ๓๑๖
องค์การอนามัยโลก
๑๗, ๘๘
องค์การอาหารและเกษตร
แห่งสหประชาชาติ
๑๗
อเล็กซานเดอร์ที่ ๒
๓๒๓
อองซานซูจี
๒๙๖
ออสเตรเลีย
๑๑๒, ๒๙๑
อังกฤษ	๘๓, ๒๙๓, ๓๑๗
อัฟกานิสถาน	๘๘, ๘๙, ๓๙๘
อัมพวา
๒๘๖
อาณาจักรสุโขทัย
๕๔๖
อาบูซายาฟ	๘๙
๑๐๔, ๒๕๑
อาวุธนิวเคลียร์
อาสา สารสิน
๓๓๘

580

อินเดีย
๑๐๘, ๑๔๓
อินโดจีน ๒๐๘, ๓๑๘, ๓๑๘, ๓๔๔, ๕๔๕
อินโดนีเซีย
๑๑๑, ๑๖๒, ๒๙๑,
		
๓๓๑, ๓๕๗, ๔๗๘
อิรัก		๘๙, ๒๖๐
อิสราเอล
๒๖๐
อีสานตอนล่าง
๕๓๗
อีสานเหนือ
๕๓๑
อุยกูร์
๙๖, ๒๑๐
อู๋อี๋		
๑๒๘
เอเชียใต้
๒๑๒, ๓๘๗, ๕๖๓
เอลนิโญ
๖๔
โอลิมปิก
๑๐๐
๖๔, ๒๙๘, ๔๗๕
โอลิมปิกวิชาการ
ฮ่องกง
ฮอลแลนด์
ฮิญาบ
ฮิตเลอร์
ฮินดู

ฮ

๙๖, ๑๑๘, ๑๓๑
๒๙๓, ๓๑๗, ๓๒๓
๓๕๒
๒๕๐
๖๗, ๓๖๘, ๓๙๖

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

Index
A

ABM Treaty	๘๗
AIDS
๒๖๖
AIIB		
๒๒๓
AIT		
๔๙๗
Al Qaeda	๘๘, ๒๑๑
Albert Speer
๙๙
Alfred Nobel
๔๘๔
Alibaba
๑๘๒, ๑๙๓
Amazon
๑๙๔
American Dream
๒๑๔, ๓๗๑
Americanization
๒๓๗, ๒๔๐
๕๒๐
Amu Darya
Angela Merkel
๑๑๓
Angelo Inganni
๕๑๔
Anne Frank
๔๘๕
Anthrax	๘๘, ๒๖๗
APEC
๓๗๓
๔๘๒
Appeal of 18 June
Arab Spring
๑๗๔, ๒๑๐
Arakan
๒๙๖
ARF		
๓๑๖
Arturo Toscanini
๕๑๔
ASEAN
๒๙๕
๒๔๓, ๒๖๐
Asian Values
Auguste Piccard
๑๙๗

Balance of Power
Battle of Somme
Beethoven
Beluga
Bill Gates
biological diversity
Bollywood
BRICS
Bruce Bower
Bullet Train

B

C

carbon footprint
CCP
CCTV
centralization
CERN
Charles De Gaulle
Charlie Hebdo
Chen Duxiu
Chevron
China Dream
China’s Silicon Valley
Chindia
Chinoiserie
581

๓๐๒
๔๘๔
๔๘๓
๕๒๐
๑๑๑, ๒๔๒
๒๗๐
๑๕๔, ๓๘๘, ๓๙๑
๑๔๕, ๓๘๓
๑๓๘
๑๙๖
๒๐๖, ๒๕๑
๑๗๒
๑๖๑, ๑๙๔
๓๐๖, ๓๐๗
๔๙๑
๔๕๒
๒๑๒
๑๕๐, ๑๕๓
๑๑๒
๑๗๙
๑๘๖
๑๔๔, ๓๙๔
๙๐, ๓๖๘

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

Christian Anderson
๔๘๑
CIA		
๒๕๑
Civil War
๒๗๔
climate change
๒๐๕, ๕๐๘
COMPASS
๑๙๖
Comprehensive Nuclear Test Ban
		๘๗, ๑๓๑
connectivity
๒๒๖, ๓๕๘
CRI		
๑๙๕
Cricket Diplomacy
๓๙๓
CryoSat-2
๒๐๓
๒๘๑
cultural diversity
cultural tourism
๒๙๘

D

Darfur
๑๑๓, ๑๑๕, ๑๒๖
de Mello
๒๖๕
decentralization
๓๐๖
diaspora
๒๔๔, ๔๐๖, ๕๖๑
Digital Revolution
๒๐๒
Donald K. Emmerson
๒๔๘
Donald Rumsfeld	๘๙
Dwight Perkins
๑๖๘

E

East Asia Community
๓๐๒
East India Company
๓๒๐
East-West Economic Corridor
		
๑๗๙, ๔๖๗
582

eBay
Ebola
eco-tourism
Edward Henry Strobel
Edward VII
Elizabeth Perry
entrepreneurialism
Eurasia
European Space Agency
Eurozone

F

Ferdinand E. Marcos
Ford Foundation
Franco-Prussian War
Fukushima

G

G20		
Galileo
Gavin Menzies
Generation C
Generation X
Generation Y
Generation Z
Geneva Convention
George Shultz
Gerard de NERVAL
Gerhard Schroeder

๑๙๔
๒๖๖
๒๙๘
๓๒๕
๔๒๖
๑๖๘
๒๔๐
๒๒๕
๑๙๖, ๒๐๒
๖๖, ๒๑๕
๓๓๐
๒๙๔
๓๒๑
๔๐๘
๓๘๔
๑๙๖
๙๖
๒๐๕
๒๐๔
๒๐๔
๒๐๕
๒๖๙
๒๔๘
๕๑๕
๑๑๓

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

globalization
๒๘๒, ๒๘๒, ๓๖๗
GLONASS
๑๙๖
GMO
๑๔๗, ๒๖๖
GPS		
๑๙๐, ๑๙๖
Great Recession
๑๔๓
Grimms’ Fairy Tales
๔๘๒
Gudi Staiblia
๔๙๗
Gulf States
๒๑๐
Gustave Rolin - Jacquemyns
๓๒๓

H

H.R. Dharsono
๓๔๐
Haier
๑๕๕
Hamburger Crisis
๓๗๔
HANBAN
๑๑๗
HDI		
๑๖๕
Helmholz
๒๐๓
Henrik Ibsen
๔๘๓
Henry (Hank) Paulson
๑๒๕
Henry M. Beachell
๑๙๗
๒๖๓
Hispanic
HIV		
๑๘๕, ๒๖๖, ๒๙๐
Holy See
๔๙๘, ๕๐๖
Homan van der Heide
๓๐๙, ๓๒๓
Huawei
๑๕๕, ๑๙๓
Human Dignity
๒๓๐, ๒๕๗
๒๖๙
human shields
Huntington
๒๖๓
Hushi
๑๕๐

illegal immigrants
IMF		
Indian diaspora
Indianized states
individualism
Infosys Foundation
ISIS		
Islamization

I

J

๒๕๙, ๒๖๔, ๓๔๓
๒๒๓, ๒๔๑, ๓๘๙
๔๐๖
๒๙๒
๖๐, ๒๔๐
๑๕๔, ๓๙๑
๒๑๑
๒๒๐

Jack Ma
Jame McCarthy
Jens Iverson Westengard
Joachim du Bellay
John Bowring
John F. Kennedy
John Kenneth Galbraith
John Yettaw
Jonathan Spence
Joseph Needham
K Pop
Kametaro Toyama
Kenneth Courtis
KGB
Korean Wave

583

K

๑๙๓
๓๐๙
๓๒๕
๔๑๓
๓๑๙
๑๐๕
๓๘๗
๒๙๗
๑๒๔
๑๕๓
๒๑๐
๓๐๙
๑๑๑
๒๕๑
๒๑๐

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

L

Lawrence Summers
Lehman Brothers
Lindau
localization
Louis Mountbatten
Lu Yongxiang
Luxun

๒๔๘
๑๔๓
๔๘๗
๒๘๒
๒๙๑
๑๕๓
๑๕๐

M

M.S. Swaminathan
๑๔๙
Macapagal
๓๒๙
Magna Carta
๔๘๔
Medicaid
๑๖๓
medical tourism
๒๙๘
Medicare
๑๖๓
Melting pot
๒๓๙
Metissage culturel
๒๓๗
Michael Pettis
๑๖๙
Milan Charter
๕๑๗
Millennium Development Goals ๒๐๗
Modernization
๒๓๘, ๓๖๗
๑๐๙
Morgan Stanley
Mortimer B. Zuckerman
๒๔๐
mythology
๔๑๔
NAM
Nasser

N

๒๙๔
๓๙๓
584

National Missile Defense	๘๗
NATO
๒๓๘, ๒๖๐, ๓๘๔
natural diversity
๒๘๑
Nawaz Sharif
๓๙๘
Ngo Din Diem
๓๒๘
non-state actors
๒๕๗
non-traditional threats
๓๑๖
๑๔๙, ๓๘๘
Norman Borlaug
novelty
๒๔๐

O

Official Visit
๓๒๘, ๔๔๙
Oliver Cromwell
๒๗๔, ๒๗๕
Open Door Policy
๓๒๕
Opium War
๓๑๗
Organization ๑๗, ๘๕, ๒๒๔, ๓๗๙, ๓๘๔
Orientalism
๓๖๗
Osama bin Laden	๘๘
OTOP
๒๘๒, ๓๘๒
Otto Hahn
๔๘๗
Paul Kruger
Paulson
Pax Americana
Pax Britannica
Pax Romana
Pax Sinica
Peace Corps

P

๒๔๔
๑๒๗
๓๑๗
๓๑๗
๓๑๗
๓๑๗
๒๕๕, ๒๙๔, ๔๗๖

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

personal diplomacy
๓๒๖, ๓๒๙
Peter Mandelson
๙๘, ๑๑๙
PetroChina
๑๘๗
Phoumsawan
๓๒๙
politburo
๑๗๒, ๑๗๘
pragmatism
๒๑๔, ๒๔๐
preventive diplomacy
๓๑๖
protectionism
๑๒๖, ๑๒๘
proxy war	๘๔, ๒๕๑

R

R&amp;D
๙๙, ๑๑๗, ๑๘๕
realism
๒๑๔
Realpolitik
๑๐๕
Red Cross
๒๖๕
refugee
๒๖๔, ๓๔๓
Roald Amundsen
๔๘๓
Robert A. Mundell
๙๗, ๑๑๙
Robert Zoellik
๑๐๙
Rogue States	๘๙
๕๑๔
Rossini
Rule of Law
๒๑๘
Russo-Japanese War
๓๒๓
S. Jayakumar
S.R. Nathan
SAARC
SARS

S

๓๔๗
๓๓๐
๓๓๙, ๓๙๘
๒๕๘, ๒๖๗

Scrapbook
๔๙๔
SEATO
๒๙๔, ๓๔๐
secular states
๒๕๘
๒๖๐
self-determination
Senkaku
๓๐๑, ๓๗๘
๒๙๑
Seven Sisters
Shale Gas
๑๘๘
Shanghai Cooperation Organization
๑๒๔, ๒๒๔, ๓๗๙
		
Siemens
๑๑๓, ๑๕๖
Silk Road
๒๒๕, ๓๘๔
๒๔๕
single market
Sinopec
๑๑๔, ๑๘๘
SLORC
๒๙๖
social network
๑๖๑, ๒๐๒
Soekarno
๓๒๘
soft power
๑๑๗, ๒๒๖, ๓๑๕, ๓๗๖
space race	๘๔, ๒๕๑
SPDC
๒๙๖
sphere of influence	๘๔, ๒๕๑
Spirit of Beijing
๑๗๘
Spratley Islands
๒๒๐
Sputnik	๘๔, ๒๕๑
State Banquet
๓๒๘
State Visit
๓๒๘, ๔๔๙
Steve Jobs
๑๖๔
Straits Settlements
๓๔๖
Suez
๑๑๓
Sukarno
๓๙๓
585

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

T

Takeshima
๓๐๑
Taliban	๘๘
Tata Consultancy Service
๑๐๘
Tata Group
๑๕๓
Tito		
๓๙๓
Tokichi Masao
๓๒๔
totalitarianism	๘๔, ๒๕๒

U

U Moe Myint
๓๔๒
U Thant
๒๙๔
U Win Maung
๓๒๘
UN Security Council
๒๔๖
UNDP
๔๗๐
UNESCO
๑๗, ๒๑๑, ๒๘๒, ๓๔๗
UNHCR
๒๐๘, ๒๖๔, ๒๖๕
UNICEF
๒๖๕
unilateralism
๓๑๕

586

Verdun

V

๒๖๙

W

Wang Xuan
๑๙๕
Wang Ying-lai
๑๙๕
Westernization
๒๓๗, ๒๔๓, ๓๖๗
white collar
๑๗๐
Wilhelm I
๓๒๒
World Food Program ๑๗, ๒๖๘, ๔๖๗
World Trade Center	๘๗, ๒๕๓
Zheng Bijian
Zlata Filipovic

Z

๑๒๓
๔๘๕

�สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
บทพระราชนิพนธ์ใน

พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

คณะที่ปรึกษาในการจัดพิมพ์

๑. รองศาสตราจารย์ศุภรัตน์ เลิศพาณิชย์กุล
๒. ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ประพจน์ อัศววิรุฬหการ
๓. ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุกัญญา บ�ำรุงสุข
๔. นางกรพินธุ์ ศรีสุขสวัสดิ์
๕. พลโท สิทธิพล ชินส�ำราญ
๖. พลตรี วินัฐ อินทรสุวรรณ
๗. พลตรี ปราโมทย์ ว่านเครือ

คณะบรรณาธิการ

๑. พลตรี ศาสตราจารย์ ดร.ศรศักร ชูสวัสดิ์
๒. พลตรีหญิง ปิยนุช รัตนวิชัย
๓. พันเอก รองศาสตราจารย์ ดร.พีรพล สงนุ้ย
๔. พันเอกหญิง รองศาสตราจารย์ชมนาด เทียมพิภพ
๕. พันเอก ดร.สรศักดิ์ งามขจรกุลกิจ
๖. พันโทหญิง ณัฏฐ์พร บุนนาค
๗. พันตรี ดร.อภิเษก มนเทียรวิเชียรฉาย
๘. นางสาวพอฤทัย อดใจ

ภาพประกอบ

นายเอกชัย เขียวชอุ่ม ฝ่ายช่างภาพส่วนพระองค์ กองงานส่วนพระองค์ ส�ำนักพระราชวัง

587

���สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

สายธารแห่งประวัติวิทยา

รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="5">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2878">
                <text>คลังความรู้</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <itemType itemTypeId="1">
    <name>Text</name>
    <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
  </itemType>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227864">
              <text>สายธารแห่งประวัติวิทยา : รวมบทพระราชนิพนธ์คำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="41">
          <name>Description</name>
          <description>An account of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227865">
              <text>พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงรับราชการ ในตำแหน่งอาจารย์ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ระหว่าง พ.ศ. 2523-2558 พระยศทางทหารสุดท้ายก่อนทรงเกษียณอายุราชการคือ พลเอกหญิง (อัตราจอมพล) ตำแหน่งทางวิชาการคือ ศาสตราจารย์ ตำแหน่งทางบริหารคือ ผู้อำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษาและทรงดำรงตำแหน่งผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า (พ.ศ.2553 - ปัจจุบัน)&#13;
เนื่องในโอกาสที่ทรงเกษียณอายุราชการ พ.ศ. 2558 โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงขอพระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์สำคัญเพื่อเฉลิมพระเกียรติรวม 2 บท พระราชนพินธ์ ได้แก่ สายธารแห่งประวัติวิทยา : รวมบทพระราชนิพนธ์คำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า และ รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ : รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทยในการทรงงานวิชาการและงานบริหาร ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิงสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงประกอบพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์ อันมีผลให้โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้ามีความเจริญก้าวหน้าทัดเทียมสถาบันอุดมศึกษาอื่นเช่น พระองค์ทรงนำวิทยาการและเทคโนโลยีใหม่มาใช้ประโยชน์เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและประสิทธิผลในการเรียนการสอน หรือทรงริเริ่มในการก่อตั้งกองทุนเพื่อการวิจัยและพัฒนาโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า เป็นต้น ในฐานะศาสตราจารย์และผู้อำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมีแนวทางและขั้นตอนในการจัดการศึกษาอย่างเป็นระบบระเบียบ เริ่มจากทรงเป็นประธานในการประชุมเพื่อจัดทำกำหนดการสอนทุกครั้ง ทรงเปิดโอกาสให้อาจารย์หัวหน้าวิชาและอาจารย์ทุกนาย มีความริเริ่มในการกำหนดประเด็นที่จะทำการสอนเสมอ อีกทั้งยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานแนวพระราชดำริเพิ่มเติม ในประเด็นที่จะทำการสอน การเลือกเฟ้นผู้เชี่ยวชาญที่จะมาให้ความรู้เพิ่มเติมแก่นักเรียนนายร้อย รวมทั้งทรงดำริให้จัดกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การเปิดโอกาสให้นักเรียนนายร้อยได้แสดงความคิดเห็นและฝึกหัดให้นำเสนอ การจัดสัมมนาทางวิชาการ การจัดนิทรรศการในห้องเรียน และการทัศนศึกษา เป็นต้น กิจกรรมเหล่านี้ล้วนเสริมสร้างความรู้ประสบการณ์ และวิสัยทัศน์แก่นักเรียนนายร้อย อาจารย์ รวมถึงผู้บังคับบัญชา ในคราวเดียวกัน</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227866">
              <text>เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า เจ้าฟ้า กรมสมเด็จพระ, 2498-</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227867">
              <text>โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227868">
              <text>โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227869">
              <text>2018</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="37">
          <name>Contributor</name>
          <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227870">
              <text>โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227871">
              <text>This document is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International (CC-BY-NC-ND 4.0) and copyright of the Chulachomklao Royal Military Academy Copyright of Chulachomklao Royal Military</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="46">
          <name>Relation</name>
          <description>A related resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227872">
              <text>&lt;a href="https://archives.nrct.go.th/histdept/admin/items/show/id/10176" title="รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ : รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พุทธศักราช 2510-2559"&gt;รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ : รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พุทธศักราช 2510-2559&lt;/a&gt;</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="42">
          <name>Format</name>
          <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227873">
              <text>pdf</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227874">
              <text>th</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227875">
              <text>Text</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="43">
          <name>Identifier</name>
          <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227876">
              <text>9786168035245</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="38">
          <name>Coverage</name>
          <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227877">
              <text>2018</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="92">
          <name>Alternative Title</name>
          <description>An alternative name for the resource. The distinction between titles and alternative titles is application-specific.</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227878">
              <text>รวมบทพระราชนิพนธ์คำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="96">
          <name>Date Created</name>
          <description>Date of creation of the resource.</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227879">
              <text>2023-12-11</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="103">
          <name>Access Rights</name>
          <description>Information about who can access the resource or an indication of its security status. Access Rights may include information regarding access or restrictions based on privacy, security, or other policies.</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227880">
              <text>This is an open access document. You are free to Share and Use under the terms of the Creative commons license.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="104">
          <name>License</name>
          <description>A legal document giving official permission to do something with the resource.</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227881">
              <text>This document is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="118">
          <name>Extent</name>
          <description>The size or duration of the resource.</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227882">
              <text>588 หน้า</text>
            </elementText>
            <elementText elementTextId="227888">
              <text>48 MB</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="131">
          <name>Rights Holder</name>
          <description>A person or organization owning or managing rights over the resource.</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227883">
              <text>Chulachomklao Royal Military</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="49">
          <name>Subject</name>
          <description>The topic of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="227884">
              <text>ประวัติศาสตร์--การศึกษาและการสอน</text>
            </elementText>
            <elementText elementTextId="227885">
              <text>History--Study and teaching</text>
            </elementText>
            <elementText elementTextId="227886">
              <text>โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
</item>
