File #15119: "PDF_รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ1-124.pdf"

PDF Text

Text

รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย ใน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ
รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘

รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ
รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘

รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ: รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย
ใน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙
ชื่อผู้แต่ง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
จัดพิมพ์โดย โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พิมพ์ครั้งที่ ๑
จ�ำนวนพิมพ์ ๑,๐๐๐ เล่ม

ข้อมูลทางบรรณานุกรมของส�ำนักหอสมุดแห่งชาติ
National Library of Thailand Cataloging in Publication Data
เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ, ๒๔๙๘- .
รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ: รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย
ใน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙.-นครนายก: โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า สังกัดกระทรวงกลาโหม, ๒๕๖๑.
๒๑๖ หน้า.
๑. เพลงพระราชนิพนธ์. I. ชื่อเรื่อง.
782.42
ISBN 978-616-8035-40-5

พิมพ์ที่ หจก. อรุณการพิมพ์
๔๕๗/๖-๗ ถนนพระสุเมรุ แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพฯ ๑๐๒๐๐
โทร. ๐-๒๒๘๒-๖๐๓๓-๔ โทรสาร ๐-๒๒๘๐-๒๑๘๗-๘
E-mail: art_aroonprinting@hotmail.com
www.aroonkarnpim.co.th

“รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ” รวมบทร้องไพเราะเหมาะขับขาน
กึ่งศตวรรษพระราชนิพนธ์หลากผลงาน พระราชทานจารึกไว้ในแผ่นดิน
(พันเอก จิระ เหล่าจิรอังกูร: ร้อยกรอง)

สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงรับราชการ
เป็นอาจารย์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๕๘
พระยศทางทหารสุดท้ายก่อนทรงเกษียณอายุราชการคือ พลเอกหญิง (อัตราจอมพล)
ต� ำ แหน ่ ง ทางวิ ช าการคื อ ศาสตราจารย ์ ต� ำ แหน ่ ง ทางบริ ห ารคื อ ผู ้ อ� ำ นวยการกอง
วิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา และผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
(พ.ศ. ๒๕๕๓ - ปัจจุบัน) เนื่องจากปีที่ทรงเกษียณอายุราชการ ตรงกับวาระโอกาส
ฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ ๒ เมษายน ๒๕๕๘ โรงเรี ย นนายร ้ อ ยพระจุ ล จอมเกล ้ า
จึงขอพระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ส�ำคัญเพื่อเฉลิมพระเกียรติ
รวม ๒ เล ่ ม ได ้ แ ก ่ รวมบรรเลงเพลงดนตรี มี่ เ สนาะ: รวมพระราชนิ พ นธ ์ บ ทร ้ อ ง
เพลงไทย และ สายธารแห่งประวัติวิทยา: รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เมือ่ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงรับราชการ
นอกจากทรงสอนแล้ ว ยั ง มี พ ระราชกรณี ย กิ จ อี ก นานั ป การที่ ก ่ อ เกิ ด คุ ณู ป การ
ใหญ่หลวงหลายด้านแก่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าและชุมชนจังหวัดนครนายก
พระราชกรณียกิจส�ำคัญด้านหนึ่งที่ต่อเนื่องตลอดการทรงรับราชการคือ ทรงพระราชนิพนธ์
บทร้องเพลงไทยถวายราชสดุดีพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทาน
ชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าเพือ่ ขับร้องและบรรเลง
ดนตรี ไ ทยเนื่ อ งในวั น ป ิ ย มหาราช ๒๓ ตุ ล าคม เริ่ ม ทรงพระราชนิ พ นธ ์ พ ระราชทาน
ครั้งแรกปีพุทธศักราช ๒๕๒๔ และโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานเป็นประจ�ำทุกปี
มาจนถึงปัจจุบัน รวม ๓๖ บท

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

5

บทพระราชนิพนธ์จ�ำนวน ๓๖ บทนี้ เป็นชุดที่ใหญ่ที่สุดในงานพระราชนิพนธ์
บทร ้ อ งเพลงไทยและเป็ น หลั ก ฐานทางประวัติศาสตร์แสดงถึงการทรงงานที่โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้าอย่างเอาพระทัยใส่ และมีคุณค่ายิ่ง ใน ๔ ด้าน ได้แก่ เนื้อหา
พระราชด�ำริ วรรณศิลป์และดุริยางคศิลป์ ทั้ง ๔ ด้านนี้แสดงถึงพระอัจฉริยภาพในพระองค์
ได้เป็นอย่างดียิ่ง ในแง่เนื้อหาและพระราชด�ำริ ทรงพรรณนาเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์
เกี่ยวกับพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการปฏิรูปบ้าน
เมืองด้านต่าง ๆ ตามพระราชด�ำริหรือมุมมองของพระองค์ที่มีต่อประวัติศาสตร์ไทย
ในห้วงเวลาดังกล่าว ส่วนในแง่วรรณศิลป์และดุริยางคศิลป์ การทรงพระราชนิพนธ์ด้วย
ร้อยกรองเพือ่ ใช้ขบั ร้อง ซึง่ ต้องให้สอดคล้องกับท�ำนองดนตรีไทยนัน้ แสดงถึงพระอัจฉริยภาพ
ด้านศิลปะแห่งการแต่ง คือวรรณศิลป์ และศิลปะแห่งการดนตรี คือดุริยางคศิลป์ได้อย่างดี
โดยเฉพาะด้านดุริยางคศิลป์นั้น นอกจากพระองค์ทรงก�ำหนดเพลงหรือร่วมบรรจุเพลง
กับครูดนตรีไทยแล้ว ยังทรงบรรเลงดนตรีรว่ มกับชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อยเป็นประจ�ำ
ทุกปีอย่างต่อเนื่องเช่นกัน หรือบางปีทรงขับร้องด้วย นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณอย่าง
หาที่สุดมิได้แก่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ตลอดจนวงวรรณศิลป์และดุริยางคศิลป์
ของไทย
ในการจัดพิมพ์หนังสือ รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ: รวมพระราชนิพนธ์
บทร้องเพลงไทย โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้กราบบังคมทูลขอพระราชทาน
พระราชานุญาตอัญเชิญพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทยถวายราชสดุดีพระบาทสมเด็จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้างต้น และบทร้องเพลงไทยที่โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
พระราชทานแก่บุคคลหรือหน่วยงานอื่น ๆ ในโอกาสต่าง ๆ มาจัดพิมพ์รวมกันเป็นชุดเดียว
เพื่อการศึกษาและการใช้ประโยชน์ด้านวรรณศิลป์และดุริยางคศิลป์สืบไป
โรงเรี ย นนายร ้ อ ยพระจุ ล จอมเกล ้ า ขอขอบพระคุ ณ บุ ค คลจ� ำ นวนมากท่ี ร ่ ว ม
เฉลิมพระเกียรติครั้งนี้ด้วยการให้ความช่วยเหลือในทุกด้านในการจัดเตรียมต้นฉบับและ
การตีพิมพ์ ดังมีรายนามส่วนหนึ่งปรากฏตอนท้ายเล่ม และหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือ
รวมบรรเลงเพลงดนตรีมเี่ สนาะ: รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย จะมีสว่ นสนับสนุน
วงวรรณศิลป์และดุริยางคศิลป์ของไทยตามรอยพระบาทในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ซึ่งทรงเป็นองค์ราชูปถัมภ์ส�ำคัญตลอดมา

6

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ส�ำคัญยิ่งเหนืออื่นใด โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้ารู้สึกส�ำนึกในพระมหา
กรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้ ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทาน
พระราชานุญาตให้โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าด�ำเนินการจัดพิมพ์พระราชนิพนธ์
บทร้องเพลงไทยชุดนี้ อีกทั้งทรงพระกรุณาไขข้อสงสัยในบางประเด็น จนกระทั่งหนังสือ
รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ: รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย ส�ำเร็จเป็นรูป
เล่มด้วยดี โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสือนี้จักเป็นประโยชน์
แก่ผู้สนใจโดยทั่วกัน
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

7

สารบัญ
หน้า

สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พระราชประวัติสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

๕
๑๕

เริ่มบรรเลงเพลงดนตรี
ล�ำน�ำกวีไพเราะเสนาะบรรเลง

๒๓
๓๕

ส่วนที่ ๑ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๑๐ - ๒๕๑๖
ขณะทรงศึกษาระดับประถมศึกษาตอนปลาย - มัธยมศึกษาตอนปลาย

- กลางพนา : ๒๕๑๐

- ความฝัน : ๒๕๑๐

- คืนวันเพ็ญ : ๒๕๑๐

- ชายทะเลพัทธยา : ๒๕๑๐

- ชมทะเล : ๒๕๑๐

- ดอกบัว : ๒๕๑๐

- ไปไกล : ๒๕๑๐

- พลบค�่ำ : ๒๕๑๐

- ไม่ลืม : ๒๕๑๐

- ยามจาก : ๒๕๑๐

- รัก : ๒๕๑๐

- รักร้าง : ๒๕๑๐
- แลจันทร์ : ๒๕๑๐


- ลอยกระทง : ๒๕๑๐

- เสียดาย : ๒๕๑๐

- หนาว : ๒๕๑๐

- หวนคิด : ๒๕๑๐

๓๕

8

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

๓๙
๓๙
๔๐
๔๑
๔๒
๔๓
๔๔
๔๔
๔๕
๔๕
๔๖
๔๗
๔๘
๔๙
๔๙
๕๐
๕๐







-

หน้า
๕๒
๕๔
๕๕
๕๖
๕๗

ส้มต�ำ : ๒๕๑๓
เพ็ญจันทร์ : ๒๕๑๔
โลกปัจจุบัน : ๒๕๑๔
ปิตุเรศมารดร : ๒๕๑๕
ดุจบิดามารดร : ๒๕๑๖

ส่วนที่ ๒ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๑๗ - ๒๕๒๓
ขณะทรงศึกษาระดับอุดมศึกษา ปริญญาตรี - ปริญญาโท

- พระราชาเป็นประมุขของประชาชน : ๒๕๑๗

- อาทร : ๒๕๑๗
- นกขมิ้น : ๒๕๑๗


- เมนูไข่ : ๒๕๑๘

- บทพระราชนิพนธ์พระราชทาน อาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน
เนื่องในวันเกิด
พัดชา - นางนาค - ขึ้นพลับพลา : ๒๕๑๘

- บทพระราชนิพนธ์จากการทรงศึกษาวิชา “วรรณคดีกับดนตรีไทย”
สมิงทอง - จ�ำปานารี - ลมพัดชายเขา เถา : ๒๕๑๙

- บทพระราชนิพนธ์พระราชทานชมรมดนตรีไทย
สโมสรนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (สจม.)
ลมพัดชายเขา - กล่อมนารี - สร้อยเพลง : ๒๕๑๙

- เต่าเห่ : ๒๕๑๙

- เต่ากินผักบุ้ง : ๒๕๒๐

- ปลาทอง เถา : ๒๕๒๐
- อกทะเล : ๒๕๒๐


- บทพระราชนิพนธ์ “รับขวัญบัณฑิตใหม่”
เนื่องในงานฉลองปริญญาบัตรของบัณฑิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ขึ้นพลับพลา - แขกบรเทศ : ๒๕๒๐

- ต�ำนานลอยกระทง : ๒๕๒๑

- ไทยด�ำเนินดอย : ๒๕๒๓

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

๕๙
๖๐
๖๑
๖๒
๖๓
๖๕
๖๖
๗๐
๗๒
๗๔
๗๖
๗๘
๘๐
๘๒
๘๓

9

หน้า
๘๔

ส่วนที่ ๓ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๕ - ๒๕๒๘
ขณะทรงศึกษาระดับอุดมศึกษา ปริญญาเอก

- บทพระราชนิพนธ์ค�ำฉันท์ดุษฎีสังเวยและกาพย์ขับไม้สมโภช
๘๕
พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
กินนรร�ำ - เอกบท - เหาะ - ฉิ่งพระฉัน - มอญแปลง - มหาฤกษ์ : ๒๕๒๕

- บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
๘๘
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
เนื่องในวันเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ ธันวาคม ๒๕๒๖ : ๒๕๒๖

- บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
๘๙
สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี เนื่องในโอกาส
ทรงเจริญพระชนมายุ ๗ รอบ : ๒๕๒๗

- ไอยราชูงวง เถา : ๒๕๒๘
๙๐

- ตับชมสวนขวัญ
๙๑
เทวาประสิทธิ์ - ดอกไม้ไทร - ดอกไม้ไพร - ดอกไม้ร่วง ไทรหวน - มาลีหวน - คลื่นกระทบฝั่ง : ๒๕๒๘

- ชื่นชุมนุมกลุ่มดนตรี : ๒๕๒๘
๙๓

รื่นรสบทเพลงพระราชทานต่างโอกาส
ส่วนที่ ๔ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๙ - ๒๕๕๙

- พระอาทิตย์ชิงดวง : ๒๕๒๙

- วิหคเหิน เถา : ๒๕๓๐

- อนงค์สุชาดา เถา : ๒๕๓๐

- บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
เนื่องในปีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐
“มหาราชาศิรวาท”
มหาราชะ - อาศิรวาท : ๒๕๓๐

10

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

๙๕
๙๕
๙๖
๙๘
๙๙
๑๐๐



























-

บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช เนื่องในปีมหามงคล
เฉลิมพระชนมพรรษา ๕ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐
พระราชทานกรมศิลปากร
มหานิมิต - ทยอยนอก - ปลาทอง : ๒๕๓๐
บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช เนื่องในปีมหามงคล
เฉลิมพระชนมพรรษา ๕ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐
พระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์
อัครราชกุมารี : ๒๕๓๐
บทพระราชนิพนธ์พระราชทานหม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์ จิตรพงศ์
เนื่องในงานฉลองพระชันษา ๖ รอบ
ครอบจักรวาล - สะสม : ๒๕๓๑
บทพระราชนิพนธ์พระราชทานหม่อมเจ้าดวงจิตร จิตรพงศ์
เนื่องในงานฉลองพระชันษาครบ ๘๐ ปี
นกกระจอกทอง - น�้ำลอดใต้ทราย : ๒๕๓๑
บทพระราชนิพนธ์พระราชทานหม่อมเจ้ากรณิกา จิตรพงศ์
เนื่องในงานฉลองพระชันษา ๖ รอบ
มหาชัย - ตะลุ่มโปง - กราวร�ำ - ตระนิมิต - แขกลพบุรี : ๒๕๓๑
ฟังเพลงกวี : ๒๕๓๒
อาศิรวาทราชสดุดีเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ชมดงกลาง - ลีลากระทุ่ม - สะสม : ๒๕๓๓
จีนเด็ดดอกไม้ เถา : ๒๕๓๓
แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก : ๒๕๓๗
ทะเลหนาว : ๒๕๓๗

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

หน้า
๑๐๑

๑๐๓

๑๐๔
๑๐๕
๑๐๖
๑๐๘
๑๐๙
๑๑๐
๑๑๑
๑๑๒

11








-

บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสฉลองครบรอบ ๑๐๐ ปี
วันคล้ายวันพระราชสมภพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
ขึ้นพลับพลา - น�้ำลอดใต้ทราย - กล่อมพญา - กระบองกัน : ๒๕๔๓
เพลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า : ๒๕๕๕
บทพระราชทานพรแด่ผู้มีมุทิตาจิต
ขึ้นพลับพลา : ๒๕๕๘
เพลงภาษา : ๒๕๕๙

ส่วนที่ ๕ บทพระราชนิพนธ์พระราชทานวงสายใยจามจุรี
ในรายการแสดงดนตรีไทยปี่พาทย์ดึกด�ำบรรพ์
เนื่องในโอกาสวันสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ๒๖ มีนาคม

- บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๗๒ ปี
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
นกกระจอกทอง - น�้ำลอดใต้ทราย - กระบองกัน : ๒๕๓๒

- บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๘๖ ปี
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
แสนค�ำนึง เถา : ๒๕๔๖

- บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๐ ปี
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
อาหนู - อาซิ้ม : ๒๕๕๐

- บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๒ ปี
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
แขกขาว เถา ออกเพลงระบ�ำนางโคปีและระบ�ำอาบัง : ๒๕๕๒
- บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๓ ปี

แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ตับนางซิน ตอนท�ำครัว : ๒๕๕๓

- บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๔ ปี
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
เกษตร - กษัตริย์ : ๒๕๕๔

12

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

หน้า
๑๑๔
๑๑๖
๑๑๘
๑๒๐
๑๒๔
๑๒๕
๑๒๖
๑๒๗
๑๒๙
๑๓๒
๑๓๔














หน้า
๑๓๘

บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๕ ปี
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
พระผู้ให้ : ๒๕๕๕
บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๖ ปี
๑๔๒
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
หม่องปอกกะเยี่ยง : ๒๕๕๖
บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๗ ปี
๑๔๗
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ไผ่รวกกับทานตะวันผู้ยโส : ๒๕๕๗
บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสครบรอบ ๙๙ ปี
๑๕๐
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
นเรนทราทิตย์ วีรกษัตริย์ผู้ทรงคุณธรรม : ๒๕๕๙

ส่วนที่ ๖ บทพระราชนิพนธ์ถวายราชสดุดี
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระราชทานชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พ.ศ. ๒๕๒๔ - ๒๕๕๙

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

๑๕๕

13

14

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

พระราชประวัติ ๑

สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ
สยามบรมราชกุมารี เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ที่ ๓ ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั
ภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทรงพระราชสมภพ
เมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๘
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงส�ำเร็จการศึกษาขัน้ พืน้ ฐาน
จากโรงเรียนจิตรลดา ทรงสอบไล่ได้อนั ดับที่ ๑ ในการสอบทัว่ ประเทศ ทัง้ ในระดับประถมศึกษา
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๑ และระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย (สายศิลป์) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ ทรงศึกษา
ต่อระดับอุดมศึกษาในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วิชาเอกประวัติศาสตร์
วิชาโทภาษาไทย และภาษาบาลี - สันสกฤต จนทรงส�ำเร็จการศึกษาได้รับพระราชทาน
ปริญญาอักษรศาสตรบัณฑิต เกียรตินยิ มอันดับ ๑ และทรงรับพระราชทานรางวัลเหรียญทอง
สาขาประวัติศาสตร์พร้อมครุยกิตติมศักดิ์ในฐานะที่ทรงได้คะแนนสูงสุดในชั้น
ในระดับบัณฑิตศึกษา สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงรับพระราชทานปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกภาษาตะวันออก
มหาวิทยาลัยศิลปากร เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๒ และปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชา
บาลี - สันสกฤต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ต่อมาทรงศึกษาต่อระดับ
ปริญญาเอก ทรงรับพระราชทานปริญญาการศึกษาดุษฎีบณ
ั ฑิต สาขาวิชาพัฒนศึกษาศาสตร์
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๙

เรียบเรียงและปรับปรุงจาก Connect The World : Empowering People using ICT,
Ministry of Information and Communication Technology, 2008.
๑

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

15

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ใฝ่พระราชหฤทัยยิ่งในด้าน
การศึกษา แม้ทรงส�ำเร็จการศึกษาแล้วยังทรงเรียนรู้ตลอดเวลา ทรงใฝ่เรียนรู้ศาสตร์ใหม่ ๆ
อยู่เสมอ พระราชปณิธานที่จะทรงช่วยเหลือประชาชนเป็นแรงบันดาลพระทัยให้ทรงค้นหา
แนวทางและวิธีการใหม่ ๆ อยู่เป็นนิจ
ด้วยความสนพระราชหฤทัยในศิลปะและวัฒนธรรมไทย จึงทรงศึกษาดนตรีไทย
และนาฏศิลป์ไทย รวมทั้งศิลปะและหัตถกรรมไทยเกือบทุกแขนง ทรงเป็นเลิศทางวรรณคดี
ไทยและวรรณคดีต่างประเทศ และมีพระอัจฉริยภาพด้านการประพันธ์อย่างยอดเยี่ยม
ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง ทรงศึกษาภาษาต่างประเทศหลายภาษา ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส
เยอรมัน จีน เขมร บาลี สันสกฤต และละติน และเสด็จพระราชด�ำเนินเยือนประเทศต่าง ๆ
มากมาย นอกจากนี้ ทรงสร้างสรรค์ผลงานจิตรกรรมฝีพระหัตถ์ทั้งที่เป็นศิลปะดั้งเดิม
และศิลปะร่วมสมัย
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเป็นเจ้าฟ้าที่ทรงงานหนัก
เพื่อความอยู่ดีกินดีของประชาชนมาโดยตลอด เมื่อทรงพระเยาว์ได้โดยเสด็จพระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชินีนาถไปยังถ่ินทุรกันดารในชนบท จึงทรง
เข้าพระทัยในความต้องการของประชาชน ทรงทราบดีว่าการที่จะยกระดับมาตรฐานความ
เป็นอยู่ของประชาชน ต้องอาศัยความรู้ด้านภูมิศาสตร์ พฤกษศาสตร์ การปรับปรุงพันธุ์พืช
การจัดการแหล่งน�ำ้ แผนที่ และอืน่ ๆ ทรงเชีย่ วชาญการใช้เทคโนโลยีและทรัพยากรธรรมชาติ
อย่างเหมาะสมเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ทรงเน้นเรื่องสุขอนามัยและโภชนาการด้วยมีบทบาท
ส�ำคัญต่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต รวมทั้งทรงส่งเสริมงานศิลปะและหัตถกรรมเพื่อให้
ประชาชนมีรายได้เสริม
ด้วยเหตุทที่ รงตระหนักถึงความส�ำคัญของศาสตร์ตา่ ง ๆ ในการพัฒนา จึงทรงศึกษา
ค้นคว้าวิทยาการต่าง ๆ ทั้งด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รวมทั้งด้านสังคมศาสตร์และ
มานุษยวิทยา แล้วน�ำไปประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติพระราชกรณียกิจเพื่อประโยชน์สุขของ
ประชาชนดังเป็นทีป่ ระจักษ์แจ้งชัดโดยทัว่ ไป โครงการตามพระราชด�ำริมที งั้ โครงการพัฒนา
เด็กและเยาวชนในถิ่นทุรกันดาร ซึ่งเน้นด้านการศึกษาและโภชนาการในโรงเรียนกันดาร
ห่างไกล โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช และโครงการธนาคารพืชพรรณอันเนื่องมาจาก

16

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

พระราชด�ำริ เป็นต้น ด้านการช่วยเหลือผูพ้ กิ าร ทรงน�ำเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือ่ สาร
(ICT) มาช่วยพัฒนาทักษะการเรียนรู้ของผู้พิการ รวมทั้งช่วยให้พวกเขาช่วยเหลือตนเอง
ได้มากขึ้นด้วย
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงงานในองค์กรการกุศล
และมูลนิธิต่าง ๆ มากมาย ทรงเป็นอุปนายิกาสภากาชาดไทยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๐ และ
ทรงเป็นประธานมูลนิธิต่าง ๆ อาทิ มูลนิธิชัยพัฒนาในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งดูแล
โครงการพัฒนาและโครงการอนุรกั ษ์สงิ่ แวดล้อม มูลนิธอิ านันทมหิดลเพือ่ ส่งเสริมการศึกษา
ระดับอุดมศึกษา มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
เพื่ออนุรักษ์และส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมไทย มูลนิธิสายใจไทยเพื่อช่วยเหลือทหารที่ได้รับ
บาดเจ็ บ หรื อ พิ ก ารจากภารกิ จ เพื่ อ ความมั่ น คงของประเทศ และมู ล นิ ธิ ร างวั ล สมเด็ จ
เจ ้ า ฟ ้ า มหิ ด ลเพื่ อ มอบรางวั ล ระดั บ นานาชาติ แ ก ่ ผู ้ มี ผ ลงานดี เ ด ่ น สาขาการแพทย ์ แ ละ
สาธารณสุข ทรงเป็นที่ปรึกษาของคณะกรรมการสารานุกรมไทยส�ำหรับเยาวชนตาม
พระราชประสงค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว อีกทั้งทรงเป็นประธานกิตติมศักดิ์
ของมูลนิธิรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหาจักรี เพื่อพระราชทานรางวัลระดับนานาชาติ Princess
Maha Chakri Award ครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๕๕๘ แก่ครูผู้เป็นแบบอย่างที่ดีเยี่ยมแก่ครู
ทุกชาติทุกภาษา เป็นต้น
ในระดับนานาชาติ ทรงเป็นทีป่ รึกษาพิเศษด้านสุขภาพของประชากรกลุม่ ชายขอบ
ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และแปซิฟิกตะวันตกขององค์การอนามัยโลก (World
Health Organization) กรรมการกิตติมศักดิ์ของคณะกรรมการที่ปรึกษาสาขาสุขภาพ
ของ Bloomberg School of Public Health, Johns Hopkins University มนตรีของ
Refugees Education Trust ทูตพิเศษด้านอาหารในโรงเรียนของ World Food Program
แห่งสหประชาชาติ สมาชิกสภากิตติมศักดิ์ (Honorary Senate) ของทีป่ ระชุมนักวิทยาศาสตร์
รางวัลโนเบล (Lindau Nobel Laureate Meetings) อุปถัมภกกิตติมศักดิ์ (Honorary
Patron) ในโครงการ Connect the World ของสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ
(International Telecommunication Union : ITU) สมาชิกรางวัลผู้น�ำการจัดการ
เทคโนโลยีขององค์กรการประชุมนานาชาติ ด้านการจัดการวิศวกรรมศาสตร์และเทคโนโลยี
แห่งนครพอร์ตแลนด์ (Portland International Conference on Management of

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

17

Engineering and Technology : PICMAT) และสมาชิกกิตติมศักดิข์ องสถาบันเอเชียตะวัน
ออกเฉียงใต้ศึกษา (Institute of Southeast Asian Studies : ISEAS) เป็นต้น
เป็นทีท่ ราบกันดีทงั้ ภายในประเทศและต่างประเทศว่า สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี ทรงอุทิศพระวรกายทรงงานอย่างหนักเพื่อช่วยเหลือประชาชนอย่าง
ต่อเนื่อง จึงได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายรางวัลแมกไซไซด้านการบริการสาธารณะเมื่อ พ.ศ.
๒๕๓๔ นักโภชนาการดีเด่นจากองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ เมื่อ พ.ศ.
๒๕๓๕ ด ้ ว ยพระราชกรณี ย กิ จ โครงการเกษตรเพื่ อ อาหารกลางวั น โล ่ เ กี ย รติ ย ศจาก
The International Council of Iodine Deficiency Disorders เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗
ในฐานะที่ทรงอุทิศพระองค์เป็นผู้น�ำในการก�ำจัดภาวะบกพร่องไอโอดีนให้หมดไปจาก
ประเทศไทยอย่างยั่งยืน รางวัลอินทิรา คานธีจากรัฐบาลอินเดีย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗ ด้วย
พระราชกรณียกิจดีเด่นด้านสันติภาพและการพัฒนา ทูตสันถวไมตรีด้านการศึกษาของ
UNESCO เม่ือ พ.ศ. ๒๕๔๘ รางวัลพิเศษสหพันธ์โภชนาการนานาชาติ (International
Union of Nutritional Sciences, IUNS) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ ในฐานะทรงอุทิศพระองค์
เพื่อพัฒนาโภชนาการและคุณภาพชีวิตของผู้ยากไร้ เหรียญและโล่สดุดีพระเกียรติคุณ ๑๐
มิตรชาวต่างชาติที่ดีที่สุดในโลกของจีน จากสภาที่ปรึกษาทางการเมืองของจีน (Chinese
People’s Political Consultative Conference : CPPCC) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ และรางวัล
ดิอาร์แพดบ็อกซ์ เมมโมรี่ เมดัล พร้อมประกาศนียบัตร จากสมาพันธ์นักประดิษฐ์นานาชาติ
(International Federation of Inventor’s Association : IFIA) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๔
ในฐานะที่ทรงสนับสนุนการสร้างสรรค์นวัตกรรมในประเทศไทยอย่างต่อเนื่องตลอดมา
โดยเฉพาะในด้านเทคโนโลยีสารสนเทศ เป็นต้น
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเริ่มพระราชกรณียกิจ
ด้านการสอนเมือ่ พ.ศ. ๒๕๒๒ ระยะแรกทรงร่วมสอนในหมวดวิชาศึกษาทัว่ ไปทีจ่ ฬุ าลงกรณ์
มหาวิทยาลัย ปลายปีถัดมาทรงเข้ารับราชการสังกัดกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์
ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้อ�ำนวยการกองวิชา
ประวัติศาสตร์ ซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้มีการปรับปรุงหลักสูตรให้ทันสมัยอยู่เสมอ และทรง
ส่งเสริมชมรมดนตรีไทยของสถาบันการศึกษานี้ด้วย นอกจากนั้นทรงรับเชิญบรรยาย
ในหลายสถาบัน และทรงเข้าร่วมประชุมสัมมนาวิชาการทั้งในประเทศและต่างประเทศ
อยู่เป็นนิจ
18

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระปรีชายิ่งด้าน
อักษรศาสตร์และการประพันธ์ พระราชนิพนธ์จ�ำนวนมากที่พิมพ์เผยแพร่ทั้งบทกวี ภาษา
วรรณคดี ประวัตศิ าสตร์ โบราณคดี ศาสนา โภชนาการ การพัฒนาชนบท และอืน่ ๆ สะท้อน
ให้เห็นอย่างเด่นชัด พระราชนิพนธ์ชดุ เสด็จพระราชด�ำเนินเยือนต่างประเทศได้รบั ความนิยม
อย่างมาก รายได้จากการจ�ำหน่ายพระราชทานเข้ามูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา
เพื่อสนับสนุนการศึกษานักเรียนและนักศึกษาทั้งสายอาชีวะและสายสามัญที่ขาดแคลน
ทุนทรัพย์
ผู้ที่ศึกษาพระราชประวัติและพระราชกรณียกิจในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี จะประทับ ใจในความสนพระราชหฤทัยใฝ ่ศึกษาแสวงหาความรู้
และซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณหาที่สุดมิได้ ที่ทรงถ่ายทอดและประยุกต์ความรู้ด้วย
พระวิริยอุตสาหะเพื่อช่วยเหลือประชาชนทุกหมู่เหล่าให้มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

19

เริ่มบรรเลงเพลงดนตรี
ในวันศิลปินแห่งชาติ วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๔๖ คณะกรรมการวัฒนธรรม
แห่งชาติ ได้น้อมเกล้าฯ ถวายพระสมัญญาแด่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม
ราชกุมารีว่า “วิศิษฏศิลปิน” ซึ่งมีความหมายว่า ผู้เป็นเลิศทางศิลปะ ประเสริฐกว่าศิลปิน
ทั้ ง ปวง เพื่ อ เทิ ด พระเกี ย รติ แ ละยกย ่ อ งพระอั จ ฉริ ย ภาพพระปรี ช าสามารถในศิ ล ปะ
หลากหลายสาขา ทั้งวรรณศิลป์ คีตศิลป์ วิจิตรศิลป์ รวมถึงความเป็นปราชญ์เมธีด้วยทรง
รอบรู้ศาสตร์สาขาต่าง ๆ อย่างดี เช่น ภาษา ประวัติศาสตร์ โบราณคดี ฯลฯ การทรงเป็น
“วิศิษฏศิลปิน” นี้นับได้ว่ามีคุณูปการอย่างยิ่งต่อศิลปินและศิลปวัฒนธรรมของชาติไทย
กล่าวเฉพาะงานวรรณศิลป์ ซึ่งหมายถึง ศิลปะในการประพันธ์หนังสือ ศิลปะ
ทางวรรณกรรม วรรณกรรมที่ถึงข้ันเป็นวรรณคดี และหนังสือที่ได้รับยกย่องว่าแต่งดีนั้น
งานพระราชนิพนธ์ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรองซึ่งมีจ�ำนวนมากและหลากหลายประเภท
เป็นหลักฐานยืนยันถึงพระอัจฉริยภาพและพระปรีชาสามารถด้านนี้เป็นอย่างดี
การ “แต่งดี” ในงานพระราชนิพนธ์ตา่ ง ๆ นัน้ ไม่ใช่เพียงการมีศลิ ปะในการประพันธ์
แต่หมายถึงการน�ำเสนอเนื้อหาที่มีการผสานหรือบูรณาการความรู้ศาสตร์สาขาต่าง ๆ
เข้าด้วยกันอย่างตกผลึก โดยเฉพาะอย่างยิง่ บทพระราชนิพนธ์รอ้ ยกรอง ไม่เพียงดีดว้ ยวิธกี าร
ประพันธ์และเนื้อหาที่น�ำเสนอ แต่ยังสามารถน�ำไปผสานใช้ได้ดีกับงานศิลปะแขนงอื่น
เช่น ดนตรี ซึ่งช่วยขับสุนทรียภาพแห่งบทพระราชนิพนธ์ให้ปรากฏเด่นชัดและท�ำให้ผู้ฟัง
ซึมซาบได้ด้วยการฟังอีกโสดหนึ่ง
พระอัจฉริยภาพด้านการประพันธ์ร้อยกรอง ปรากฏชัดเจนตั้งแต่ทรงพระเยาว์
ขณะทรงศึกษาในชั้นประถมศึกษาปีที่ ๗ โรงเรียนจิตรลดา ปีการศึกษา ๒๕๑๐ ดังปรากฏ
ในหนังสือ “วรรณวลี”(พ.ศ. ๒๕๑๑) ซึ่งคณะ ป.ศ. ๗ (พระองค์และพระสหาย) ได้ช่วยกัน
จั ด ท� ำ ขึ้นเพื่อเผยแพร่ผลงานร้อยกรองของเพื่อนนักเรียนร่ว มชั้นเรียน บทร้อยกรอง
ในหนังสือมีทั้งหมด ๓๓ บท เป็นบทพระราชนิพนธ์ในพระองค์ ๑๖ บท และทรงแต่งร่วมกับ
พระสหาย ซึง่ ใช้นามปากกา “คลืน่ กระทบฝัง่ ” (ภักดีพร สุจริตกุล) ๖ บท และของพระสหาย
ร่วมชัน้ เรียน ๑๑ บท อีก ๒๐ ปีตอ่ มาได้โปรดเกล้าฯ พระราชทานพระราชานุญาตให้อญ
ั เชิญ
บทพระราชนิพนธ์ไปใส่ท�ำนองเพลงรวม ๑๗ บท

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

23

เมื่อแรกนั้น มิได้ทรงพระราชนิพนธ์บทร้อยกรองเพื่อเป็นบทร้อง แต่ภายหลัง
มีผู้ขอพระราชทานพระราชานุญาตอัญเชิญไปใส่ท�ำนองเพลงไทย ที่เรียกว่าบรรจุเพลง
หรือแต่งท�ำนองขึ้นใหม่เพื่อขับร้องในวงดนตรีไทย และอัญเชิญไปใส่ท�ำนองเพลงไทยสากล
หรือเพลงไทยลูกทุ่งที่ประพันธ์ขึ้นใหม่ ท�ำให้บทพระราชนิพนธ์เหล่านั้นกลายเป็นบทรอ้ ง
เพลงแรกคือ แลจันทร์ (พ.ศ. ๒๕๑๐) ซึ่งนายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล ขอพระราชทาน
พระราชานุญาตอัญเชิญไปขับร้องด้วยการบรรจุเพลงไทย เพลงแขกปัตตานี (ห่วงอาลัย)
ต่อมาได้อัญเชิญไปใส่ท�ำนองเพลงไทยสากลด้วย๑
ส�ำหรับบทที่ทรงพระราชนิพนธ์ให้เป็นบทร้อง เพลงแรกคือ ส้มต�ำ (พ.ศ. ๒๕๑๓)
ใส่ท�ำนองเพลงไทยลูกทุ่ง ขณะนั้นทรงศึกษาอยู่ในระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ส่วนบทร้อง
ส�ำหรับท�ำนองเพลงไทยนัน้ เริม่ ทรงพระราชนิพนธ์ครัง้ แรกใน พ.ศ. ๒๕๑๙ คือ เพลงสมิงทอง
เพลงจ�ำปานารี เพลงลมพัดชายเขาเถา ทรงพระราชนิพนธ์หลังจากทรงศึกษาวิชา “วรรณคดี
กับดนตรีไทย” กับอาจารย์เด่นดวง พุม่ ศิริ ซึง่ ถวายการสอนวิธแี ต่งเนือ้ ร้องส�ำหรับเพลงเถา๒
(บทพระราชนิพนธ์ส่วนที่ ๑) ต่อมาใน พ.ศ. ๒๕๒๔ ได้เริ่มทรงพระราชนิพนธ์บทร้อง
และพระราชทานแก่ชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เพื่ อ ขั บ ร ้ อ งและบรรเลงถวายราชสดุ ดี พ ระบาทสมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล ้ า เจ ้ า อยู ่ หั ว
ในวันปิยมหาราช ๒๓ ตุลาคม พระองค์ยังทรงพระราชนิพนธ์บทร้องชุดนี้พระราชทาน
ชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อยมาจนถึงปัจจุบัน (บทพระราชนิพนธ์ส่วนที่ ๖)
ส�ำหรับการอัญเชิญบทพระราชนิพนธ์รอ้ ยกรองไปใส่ทำ� นองเพลงไทยสากล เริม่ ใน
ปี พ.ศ. ๒๕๓๒ เมื่อนายสมาน กาญจนผลิน ได้อัญเชิญบทร้อยกรอง แลจันทร์ (พ.ศ. ๒๕๑๐)
ไปใส่ท�ำนองเพลงที่ประพันธ์ขึ้นใหม่๓ ต่อมาใน พ.ศ. ๒๕๓๓ สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย
ในพระบรมราชูปถัมภ์ ร่วมกับบริษัทผู้ผลิตและจ�ำหน่ายเทปเพลง ๓ บริษัทคือ บริษัท
คีตาแผ่นเสียงและเทป จ�ำกัด บริษัท แกรมมี่ เอ็นเตอร์เทนเม้นต์ จ�ำกัด และบริษัท
รถไฟดนตรี จ�ำกัด ขอพระราชทานพระราชานุญาตอัญเชิญบทพระราชนิพนธ์อื่น ๆ ไปใส่
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, มณีพลอยร้อยแสง : รวมพระราชนิพนธ์
ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี (กรุงเทพฯ : เหรียญทองการพิมพ์, ๒๕๓๓),
หน้า ๑๙๐.
๒
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๑๙๔ - ๑๙๖.
๓
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๑๙๐.
๑

24

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

25

เสด็จพระราชด�ำเนินไปทรงเป็นประธานในงานมหกรรมมหาดุริยางค์ไทย
การแสดงดนตรีไทยมัธยมศึกษาครั้งที่ ๑๐
ณ หอประชุมมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ๓ มกราคม ๒๕๒๘

26

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ท�ำนองเพลงไทยสากล จัดท�ำเป็นเทปและจ�ำหน่ายเพื่อหารายได้สมทบทุนมูลนิธิสายใจไทย
ในพระบรมราชูปถัมภ์ในโอกาสที่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงเจริญพระชนมายุ ๓ รอบ ๒ เมษายน ๒๕๓๓ จึงเกิดเพลงพระราชนิพนธ์รวม ๑๒ เพลง
ได้แก่ กลางพนา เสียดาย ลอยกระทง ความฝัน ยามจาก คืนวันเพ็ญ ชายทะเลพัทธยา
ชมทะเล รักร้าง แลจันทร์ ดอกบัว (บทพระราชนิพนธ์ส่วนที่ ๑) บทพระราชนิพนธ์นี้
รวบรวมไว้ครั้งแรกในจุลสาร “วรรณวลี” (พ.ศ. ๒๕๑๑) และเพลงแรกในเทปชุดนี้ คือ
พระราชาเป็นประมุขของประชาชน เป็นบทพระราชนิพนธ์ในหนังสือ “พุทธศาสนสุภาษิต
ค�ำโคลง” พระราชนิพนธ์ในพระองค์ (พ.ศ. ๒๕๑๗) (บทพระราชนิพนธ์ส่วนที่ ๒)
ในปี พ.ศ. ๒๕๓๗ สมาคมนักแต่งเพลงแห่งประเทศไทยได้ขอพระราชทาน
พระราชานุญาตจัดท�ำเทปเพลงพระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม
ราชกุมารี ชื่อชุด “มณีพลอยร้อยแสง” จ�ำนวน ๑๒ เพลง ได้แก่ ส้มต�ำ ไม่ลืม ไปไกล
โลกปัจจุบัน นกขมิ้น รักร้าง หวนคิด หนาว รัก อาทร ฟังเพลงกวี และปิตุเรศมารดร
(บทพระราชนิพนธ์ส่วนที่ ๑, ๒ และ ๔)
ต่อมา สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามพระบรมราชกุมารี โปรดเกล้าฯ
พระราชทานพระราชานุญาตให้อัญเชิญบทพระราชนิพนธ์ร้อยกรองอื่น ๆ ไปบรรจุเพลง
หรือประพันธ์ทำ� นอง และทรงพระราชนิพนธ์บทร้องส�ำหรับขับร้องในโอกาสต่าง ๆ กันขึน้ ใหม่
โดยเฉพาะทีพ่ ระราชทานแก่จฬุ าลงกรณ์มหาวิทยาลัยเนือ่ งในโอกาสวันสถาปนามหาวิทยาลัย
(บทพระราชนิ พ นธ ์ ส ่ ว นที่ ๕) พระราชนิ พ นธ ์ บ ทร ้ อ งเพลงไทยในสมเด็ จ พระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามพระบรมราชกุมารีจึงมีการอัญเชิญไปขับร้องในหลากหลายท�ำนอง
ทั้งเพลงไทย เพลงไทยสากล หรือเพลงไทยลูกทุ่ง ในโอกาสต่าง ๆ กัน แสดงถึงการ
สอดประสานกลมกลืนระหว่างวรรณศิลป์และคีตศิลป์ ซึ่งสะท้อนถึงพระอัจฉริยภาพ
ของพระองค์ได้อย่างชัดเจน
เนือ่ งในโอกาสทีส่ มเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามพระบรมราชกุมารี ทรงเจริญ
พระชนมายุ ๕ รอบ ๒ เมษายน ๒๕๕๘ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงได้ขอ
พระราชทานพระราชานุญาตรวบรวมบทพระราชนิพนธ์ร้อยกรองซึ่งอัญเชิญมาเป็นบทร้อง
ภายหลัง และบทพระราชนิพนธ์ที่มีสถานะเป็นบทร้องตั้งแต่ต้น หรือเรียกให้ชัดเจนคือ
“บทร้องเพลงไทย” มาจัดพิมพ์รวมทั้งสิ้น ๑๐๖ บท

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

27

พระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทยนี้จัดแบ่งตามที่มาได้เป็น ๒ ประเภท คือ
ประเภทแรก มิได้ทรงพระราชนิพนธ์ให้เป็นบทร้องตั้งแต่แรก ต่อมาภายหลัง จึงมี
ผู้ขอพระราชทานพระราชานุญาตอัญเชิญไปบรรจุเพลง แต่งท�ำนองหรือประพันธ์ท�ำนอง
ขึน้ ใหม่เพือ่ น�ำมาขับร้อง เช่น “เพ็ญจันทร์” (๒๕๑๐) “ต�ำนานลอยกระทง” (พ.ศ. ๒๕๒๑) ฯลฯ
ประเภทที่สอง ทรงพระราชนิพนธ์ให้เป็นบทร้องตั้งแต่ต้น เพื่อพระราชทาน
ในโอกาสต่าง ๆ เช่น บทร้องเพลงไทยพระราชทานวงดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า ส�ำหรับน�ำไปขับร้องเนื่องในวันปิยมหาราช ๒๓ ตุลาคม หรือตาม
ที่มีผู้กราบบังคมทูลขอพระมหากรุณาธิคุณ ส่วนการบรรจุเพลงหรือประพันธ์ท�ำนองนั้น
โปรดเกล้าฯ ให้ครูดนตรีก�ำหนดแต่เนื่องจากพระองค์มีพระปรีชาสามารถด้านดนตรี
โดยเฉพาะดนตรีไทย บางครั้งจึงทรงก�ำหนดเพลงหรือมีพระราชวินิจฉัยท�ำนองเพลงร่วมกับ
ครูดนตรีด้วย
พระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทยที่น�ำมาบรรจุเพลงหรือประพันธ์ท�ำนองมีทั้ง
เพลงไทย เพลงไทยสากล และเพลงไทยลูกทุ่ง ส�ำหรับเพลงไทย เมื่อพิจารณาในด้านเนื้อหา
ของเนื้อเพลงพระราชนิพนธ์พบว่า มีความหลากหลายขึ้นอยู่กับวาระและโอกาสที่ทรง
พระราชนิพนธ์ พระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทยที่รวบรวมไว้ แบ่งเป็น ๒ ภาค ได้แก่
ล�ำน�ำกวีไพเราะเสนาะบรรเลง เป็นบทพระราชนิพนธ์ทฉี่ ายให้เห็นพระอัจฉริยภาพ
ด้านการประพันธ์ตั้งแต่ทรงพระเยาว์ได้อย่างชัดเจน และทรงมีพัฒนาการมากขึ้นเป็นล�ำดับ
อย่างไรก็ดีปีพุทธศักราชที่ระบุไว้ในแต่ละส่วน เป็นปีที่ทรงพระราชนิพนธ์ ไม่ใช่ปีการศึกษา
แบ่งเป็น ๓ ส่วน ดังนี้
ส่วนที่ ๑ บทพระราชนิพนธ์ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๑๐ - ๒๕๑๖ ขณะทรงศึกษาระดับ
ประถมศึกษาตอนปลาย - มัธยมศึกษาตอนปลาย รวม ๒๒ บท
ส่วนที่ ๒ บทพระราชนิพนธ์ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๑๗ - ๒๕๒๓ ขณะทรงศึกษาระดับ
ปริญญาตรีและปริญญาโท รวม ๑๔ บท
ส่วนที่ ๓ บทพระราชนิพนธ์ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๕ - ๒๕๒๘ ขณะทรงศึกษาระดับ
ปริญญาเอก รวม ๖ บท

28

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ทรงโทน - ร�ำมะนา ในงานพระราชทานเลี้ยงอาหารค�่ำ เนื่องในวันพระราชสมภพ
๒ เมษายน ๒๕๒๐ ณ พระต�ำหนักเรือนต้น สวนจิตรลดา

ซ้อมทรงระนาดเอก ที่บ้านครูประสิทธิ์ ถาวร โดยใช้ผ้าคลุมผืนระนาดไว้

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

29

ทรงระนาดเอก ในงานดนตรีไทยอุดมศึกษา ที่จังหวัดเชียงใหม่ พุทธศักราช ๒๕๒๙

ลองทรงซอด้วงขนาดเล็กส�ำหรับเด็กซึ่งครูเตือน พาทยกุล สร้าง ทูลเกล้าฯ ถวาย
เมื่อครั้งเสด็จพระราชด�ำเนินไปทรงเปิดงานดนตรีไทยมัธยมศึกษา ครั้งที่ ๗
ณ หอประชุมสตรีวิทยา ๑๙ ธันวาคม ๒๕๒๔
30

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

บทพระราชนิพนธ์ส�ำคัญใน ล�ำน�ำกวีไพเราะเสนาะบรรเลง ได้แก่ “รัก” (พ.ศ.
๒๕๑๐) “เมนูไข่” (พ.ศ. ๒๕๑๘) ด้วยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
มีพระมหากรุณาธิคุณพระราชนิพนธ์ท�ำนองเพลงพระราชทาน และ “ส้มต�ำ” (พ.ศ. ๒๕๑๓)
เนื่องจากเป็นบทพระราชนิพนธ์ซึ่งสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรง
พระราชนิพนธ์ใ ห้เ ป ็นบทร้องตั้ง แต่ต้น ตามพระราชกระแสรับสั่งในพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ยังทรงขับร้องเพลงส้มต�ำนี้เป็นปฐมฤกษ์เมื่อวันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๓ ครั้งที่พระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ภูมพิ ลอดุลยเดชเสด็จพระราชด�ำเนินเป็นการส่วนพระองค์ไปทรงดนตรี
ณ วิทยาลัยวิชาการศึกษา ประสานมิตร (มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ)
รืน่ รสบทเพลงพระราชทานต่างโอกาส เป็นบทพระราชนิพนธ์ทที่ รงพระราชนิพนธ์
ในโอกาสส�ำคัญเฉพาะกิจ เช่น “มหาราชาศิรวาท” เพือ่ ถวายพระพรชัยมงคลพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชเนื่องในปีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ รอบ ๕ ธันวาคม
๒๕๓๐ “แด่ผู้มีมุทิตาจิต” พระราชทานในการแสดงดนตรีไทยครูอาวุโสแห่งรัตนโกสินทร์
วงบ้านปลายเนิน เพือ่ พระราชทานพรและขอบใจชาวไทยทุกหมูเ่ หล่าทีไ่ ด้รว่ มกันน้อมเกล้าฯ
ถวายพระพรชัยมงคลในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ ๒ เมษายน ๒๕๕๘ ฯลฯ รวมถึง
บทพระราชนิพนธ์ที่พระราชทานต่อเนื่องมา ด้วยเป็นงานที่จัดขึ้นเป็นประจ�ำ ได้แก่
บทพระราชนิพนธ์ที่โปรดเกล้าฯ พระราชทานชมรมดนตรีไทยสโมสรนิสิตจุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย และชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
แบ่งเป็นอีก ๓ ส่วน ดังนี้
ส่วนที่ ๔ บทพระราชนิพนธ์พระราชทาน ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๙ - ๒๕๕๙ รวม ๑๘ บท
ส่วนที่ ๕ บทพระราชนิพนธ์พระราชทานวงสายใยจามจุรีในรายการแสดงดนตรี
ไทยปี่พาทย์ดึกด�ำบรรพ์ เนื่องในโอกาสวันสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ๒๖ มีนาคม
รวม ๑๐ บท
ส่วนที่ ๖ บทพระราชนิ พ นธ ์ ถ วายราชสดุ ดี พ ระบาทสมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล ้ า
เจ้าอยูห่ วั พระราชทานชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พ.ศ. ๒๕๒๔ - ๒๕๕๙ รวม ๓๖ บท

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

31

บทพระราชนิพนธ์ส�ำคัญใน รื่นรสบทเพลงพระราชทานต่างโอกาส ได้แก่
บทพระราชนิพนธ์ซึ่งพระราชทานชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย โรงเรียนนายร้อย
พระจุ ล จอมเกล ้ า ส� ำ หรั บ น� ำ ไปเป ็ น บทร ้ อ งเนื่ อ งในวั น ป ิ ย มหาราช จ� ำ นวน ๓๖ บท
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงพระราชนิพนธ์เป็นประจ�ำทุกปี
ตัง้ แต่ปี พ.ศ. ๒๕๒๔ ขณะทรงรับราชการในส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
(พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๕๘) และหลังทรงเกษียณอายุราชการ ในปี พ.ศ. ๒๕๕๙ ก็ยังทรง
พระราชนิพนธ์พระราชทานมา โดยพระราชนิพนธ์บทร้องนี้มีเนื้อหาเกี่ยวกับพระมหา
กรุณาธิคุณในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่มีต่อประเทศชาติ ยิ่งไปกว่านั้น
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารียังทรงร่วมบรรเลงดนตรีไทยกับชมรม
ดนตรี ไ ทยนั ก เรี ย นนายร ้ อ ยทุ ก ป ี บางครั้ ง ก็ ท รงร ่ ว มขั บ ร ้ อ งด ้ ว ยในรายการร� ำ ลึ ก ถึ ง
พระมหากรุณาธิคุณในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ออกอากาศทางสถานี
โทรทัศน์กองทัพบก ในวันปิยมหาราชเป็นประจ�ำทุกปี
การรวบรวมพระราชนิ พ นธ ์ บ ทร ้ อ งเพลงไทยครั้ ง นี้ ได ้ อ าศั ย “วรรณวลี ”
(พ.ศ. ๒๕๑๑) ซึ่งเป็นจุลสารรวบรวมบทร้อยกรองของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ ๗
ปีการศึกษา ๒๕๑๐ โรงเรียนจิตรลดา และ “มณีพลอยร้อยแสง” ซึ่งเป็นหนังสือรวม
พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี (พ.ศ. ๒๕๓๒)
เป็นฐานในการรวบรวมบทพระราชนิพนธ์และอรรถาธิบายต่าง ๆ แต่ได้ค้นคว้าเพิ่มเติมและ
ตรวจทานกับหนังสือและแหล่งข้อมูลอื่น ๆ ตลอดจนกราบบังคมทูลถามสมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี และผู้รู้เท่าท่ีจะสามารถท�ำได้ จึงมีการแก้ไขบท
พระราชนิพนธ์ที่คลาดเคลื่อนบางแห่งให้เป็นไปตามต้นฉบับเดิมและปรับอรรถาธิบายให้
ชัดเจนยิ่งขึ้น

“มณีพลอยร้อยแสง”
ภาพฝีพระหัตถ์ ทรงวาดเมื่อ ๒๘ กันยายน ๒๕๓๓
ตามค�ำกราบบังคมทูลขอของพระสหาย เพื่ออัญเชิญขึ้นปกหนังสือ
รวมบทพระราชนิพนธ์ มณีพลอยร้อยแสง ที่พระสหายอักษรศาสตร์
รนุ่ ที่ ๔๑ รว่ มกบั ธนาคารไทยพาณชิ ย์ จดั ทำ� เพอื่ เปน็ ของขวญั ทลู เกลา้ ฯ ถวาย
ในโอกาสทรงเจริญพระชนมายุครบสามรอบ พุทธศักราช ๒๕๓๔

32

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ประทับบนผาหมอน พระต�ำหนักภูพิงคราชนิเวศน์ พุทธศักราช ๒๕๒๘

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

33

34

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ล�ำน�ำกวีไพเราะเสนาะบรรเลง
ส่วนที่ ๑ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๑๐ - ๒๕๑๖
ขณะทรงศึกษาระดับประถมศึกษาตอนปลาย - มัธยมศึกษา
ตอนปลาย
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงศึกษาระดับประถมศึกษา
ตอนต ้ น (ป.๑ - ๔) ประถมศึ ก ษาตอนปลาย (ป.๕ - ๗) ระดั บ มั ธ ยมศึ ก ษาตอนต ้ น
(ม.ศ.๑ - ๓) และระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย (ม.ศ.๔ - ๕) แผนกศิลปะ ที่โรงเรียนจิตรลดา
พระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทยในส่วนที่ ๑ นี้ เกือบทั้งหมดมีที่มาจากบทร้อยกรองท่ีทรง
พระราชนิพนธ์เพื่อฝึกฝนทักษะด้านวรรณศิลป์ขณะทรงศึกษาอยู่ชั้นประถมศึกษาปีที่ ๗
ถึงชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๕ ระหว่างปีการศึกษา ๒๕๑๐ - ๒๕๑๕ (พ.ศ. ๒๕๑๐ - ๒๕๑๖)
แม้ยงั ทรงพระเยาว์ พระองค์กท็ รงสามารถใช้ลลี าภาษาทีส่ อื่ ถึงอารมณ์กวีได้อย่างกระจ่างชัด
ไม่ว่าอารมณ์สนุกสนานหรืออารมณ์เศร้า รวมทั้งทรงสอดแทรกแนวคิดต่าง ๆ ไว้ได้อย่าง
แนบเนียน
พระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทยในส่วนที่ ๑ นี้ มี ๒๒ บท ได้แก่ กลางพนา
ความฝัน คืนวันเพ็ญ ชายทะเลพัทธยา ชมทะเล ดอกบัว ไปไกล พลบค�่ำ ไม่ลืม ยามจาก
รัก รักร้าง แลจันทร์ ลอยกระทง เสียดาย หนาว หวนคิด ส้มต�ำ เพ็ญจันทร์ โลกปัจจุบัน
ปิตเุ รศมารดร และดุจบิดามารดร ส่วนใหญ่เป็นบทพระราชนิพนธ์ใน พ.ศ. ๒๕๑๐ ซึง่ รวบรวม
อยู่ในจุลสาร “วรรณวลี” ยกเว้นส้มต�ำ เพ็ญจันทร์ โลกปัจจุบัน ปิตุเรศมารดร และ
ดุจบิดามารดร แต่ทั้ง ๒๒ บท ได้รับพระราชทานพระราชานุญาตให้อัญเชิญไปใส่ท�ำนอง
เพลงไทยสากลหรือเพลงไทยลูกทุ่ง ทั้งนี้แลจันทร์เป็นบทพระราชนิพนธ์แรกที่ได้อัญเชิญ
ใส่ท�ำนองเพลงไทยสากล เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๒ ส่วนบทอื่น ๆ อยู่ในเทปเพลงพระราชนิพนธ์
ซึ่งด�ำเนินการโดยสมาคมดนตรีแห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์ เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๓๓๔
และสมาคมนักแต่งเพลงแห่งประเทศไทย พ.ศ. ๒๕๓๗๕
ไดแ้ ก่ กลางพนา ความฝนั คนื วนั เพญ
็ ชายทะเลพทั ธยา ชมทะเล ดอกบวั ยามจาก รกั รา้ ง แลจนั ทร์
ลอยกระทง เสียดาย และพระราชาเป็นประมุขของประชาชน (ทรงพระราชนิพนธ์ใน พ.ศ. ๒๕๑๗)
๕
ได้แก่ ไปไกล ไม่ลืม รัก รักร้าง หนาว หวนคิด ส้มต�ำ โลกปัจจุบัน และปิตุเรศมารดร
๔

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

35

ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๕๘ บทร้องเพลงไทยในส่วนนี้ ๑๐ บทได้อัญเชิญไปขับร้อง
ร้อยเรียงบอกเรือ่ งราวเกีย่ วกับพระราชกรณียกิจต่าง ๆ ครัง้ กองทัพบกและโรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้าจัดการแสดง “คอนเสิร์ตเฉลิมพระเกียรติ ๕ รอบ สยามบรมราชกุมารี
สืบสานบทกวีเพลงพระราชนิพนธ์: คีตาบรมราชกุมารี” เนือ่ งในโอกาสทีส่ มเด็จพระเทพรัตน
ราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงเจริญพระชนมายุ ๕ รอบ ๒ เมษายน ๒๕๕๘ บทเพลง
พระราชนิพนธ์ที่ปรากฏในการแสดงทั้ง ๖ องก์ คือ
องก์ที่ ๑ ทูลกระหม่อมอาจารย์ เพลง โลกปัจจุบัน๖
องก์ที่ ๒ สืบสานภูมิแผ่นดิน เพลง ปิตุเรศมารดร๗
องก์ที่ ๓ รักดังจินตนา เพลง รัก๘ และเพลง ดอกบัว๙
องก์ที่ ๔ หรรษาหฤทัย เพลง ส้มต�ำ๑๐ เพลง เมนูไข่๑๑ เพลง แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก๑๒
เพลง ลอยกระทง๑๓ และ เพลง หวนคิด๑๔
องก์ที่ ๕ พระราชหฤทัยพัฒนา เพลง ยามจาก๑๕
องก์ที่ ๖ ราษฎร์ รัฐ กษัตรา เพลง กลางพนา๑๖ และเพลง ดุจบิดามารดร๑๗
การแสดงคอนเสิร์ตเฉลิมพระเกียรติครั้งนี้จัดขึ้น ณ โรงละครแห่งชาติ กรุงเทพฯ
เมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๘ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
มีพระมหากรุณาธิคุณเสด็จพระราชด�ำเนินไปทอดพระเนตรการแสดงด้วย

๖
๗
๘
๙
๑๐
๑๑
๑๒
๑๓
๑๔
๑๕
๑๖
๑๗

36

กองทัพบก, คีตาบรมราชกุมารี (กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์, ๒๕๕๘), หน้า ๒๘.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๔๒.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๔๘.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๕๐.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๕๘.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๖๑.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๖๒.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๖๓.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๖๔.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๗๘.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๘๔.
เรื่องเดียวกัน, หน้า ๘๗.

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

37

38

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

กลางพนา
โอ้คืนนี้หฤทัยแสนสุดเศร้า
มองดูดวงเพ็ญจันทร์ดวงดารา
รัตติกรเคลื่อนคล้อยลอยสว่าง
อยู่เดียวดายกลางป่าพนาลัย
พยัคฆาค�ำรามเสียงดังก้อง
ทั้งหนาวใจหนาวกายสุดจาบัล

สุดจะเหงาเปลี่ยวใจให้ผวา
ในวิญญาณ์ระทมตรมดวงใจ
สุดอ้างว้างดวงจิตมิสดใส
วิหคไพรร่อนร้องก้องอรัญ
ดวงจิตหมองหวั่นใจไม่สุขสันต์
ดวงชีวันเกือบม้วยมรณา
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : มงคล อมาตยกุล

ความฝัน
ยามนิทรา
ในดวงจิต
ในห้วงฝัน
สุขวิญญาณ์
ยามตื่นนอน
แสนโศกา
คิดถึงฝัน
ชีวิตนี้

พาใจ
พร�่ำเพ้อ
เรืองรอง
อารมณ์
พลันคิด
ยามตื่น
ยิ่งอาดูร
ไม่ใช่ฝัน

คะนึงคิด
ละเมอหา
ชื่นอุรา
สมฤดี
จิตผวา
ไม่สุขศรี
พูนทวี
อันภิรมย์

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

39

คืนวันเพ็ญ
จันทร์เพ็ญลอยเด่นฟ้า
จันทร์เด่นงามสุกใส
แสนเศร้าโศกหทัย
พี่คะนึงเจ้าต้อง
ดวงจันทร์คืนวันเพ็ญ
ใจพี่สุดอาลัย
จากไปไกลสุดไกล
ใจพี่สุดอาวรณ์
เพ็ญจันทร์คืนวันเพ็ญ
หวนคิดถึงน้องยา
ค�่ำคืนจันทร์วันเพ็ญ
งามซึ้งตรึงจิตใจ
โอ้วันเพ็ญคืนนี้
แสนเศร้าเฝ้าแต่ตรม
ดูจันทร์คืนวันเพ็ญ
โอ้เจ้าดวงจันทรา
วันเพ็ญดวงจันทรา
คะนึงถึงเจ้าพลาง
เสียดายนวลหน้าน้อง
เหมือนจันทร์เพ็ญเด่นดวง

นภาลัย
เช่นน้อง
ยามจาก
ร�่ำไห้ถึงเธอ
จันทร์ลอยเด่นงามสดใส
คิดถึงคืนวันเพ็ญก่อน
แสนอาลัยเมื่อจากจร
หทัยรอนจ�ำคลาดคลา
จันทร์ลอยเด่นในนภา
พี่ต้องจ�ำจากดวงใจ
จันทร์ลอยเด่นงามสุกใส
ดวงหทัยสุดระทม
ดวงฤดีไม่สุขสม
เจ้าอยู่ไกลสุดนัยน์ตา
จันทร์ลอยเด่นงามโสภา
ช่างวิไลเหมือนนวลนาง
เด่นนภาแสนอ้างว้าง
ช่างเหมือนจันทร์เพ็ญเด่นดวง
งามมิหมองพี่สุดหวง
สว่างแสงยามราตรี

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

40

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ชายทะเลพัทธยา
ชายทะเล
รื่นฤดี
เฝ้าฟังเสียง
ทั้งลมพา
แลเรือใบ
เรือแล่นลิ่ว
คิดถึงพัท - 
ในดวงใจ

พัทธยา
เกษม
คลื่นซัด
พัดเย็น
ลอยเรื่อย
จดเวหา
ธยา
สุขสันต์

พาสุขี
เปรมหรรษา
รื่นอุรา
แสนชื่นใจ
เฉื่อยเฉื่อยฉิว
ที่สดใส
สุดอาลัย
นิรันดร์เอย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนองเพลงไทย เพลงคลื่นกระทบฝั่ง

“แลจันทร์”
ภาพฝีพระหัตถ์ ทรงวาดเมื่อ ๗ มกราคม ๒๕๒๖

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

41

ชมทะเล
โอ้ตัวเรานี้ไซร้
สมคิดสุขหทัย
ได้ชมทะเลใส
เรานั่งเรือแต่เช้า
โอ้ว่าตัวเรานี้
สมคิดจิตมิหมอง
ได้ชมทะเลงาม
นั่งเรือลอยไปไกล
นกทะเลตัวน้อยน้อย
ดูซิช่างน่าชม
มองในสายนที
น�้ำใสดังดวงใจ
ท้องฟ้าจะมืดแล้ว
พราวพร่างดวงดารา
นาวาแล่นท้าลม
เกษมเปรมจิตปอง
ลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว
แว่วยินเสียงปักษี
ดูดาวเด่นโสภา
เมฆเคลื่อนเลื่อนบังครัน

ชื่นใจ
ไม่เศร้า
สวยสด ครามนา
นั่งเฝ้าชมปลา
ชื่นชีวีสุขใจปอง
สุดล�ำพองสุขหทัย
น�้ำสีครามสวยสดใส
ในจิตใจแสนภิรมย์
บินเคลื่อนคล้อยตามสายลม
ไม่ระทมชื่นหทัย
ปลาเร็วรี่เร่งว่ายไป
ที่สดใสสุขวิญญาณ์
อาทิตย์แคล้วเหลี่ยมภูผา
น�้ำค้างพาโปรยละออง
ช่างงามสมไม่มีสอง
น�้ำเนืองนองมองวารี
เรือแล่นลิ่วสุดโสภี
ลืมความโศกวิโยคศัลย์
บนเวหาล้อมดวงจันทร์
ควรนิทราขอลาเอย

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

42

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ดอกบัว
เมื่อยามเช้า
ปทุมา
สีชมพู
ผุดอยู่ใน
ครั้นสิ้นแสง
แลชื่นแช่ม
แสนสงบ
โกมุทมี
ครั้นรุ่งเช้า
กลีบก็ช�้ำ
ต้องกล�้ำกลืน
คนเขาไม่

อาทิตย์
เบ่งบาน
ดูงาม
คงคา
สุริยัน
ไปทั่ว
วังเวง
หอมหวน
กลีบเจ้า
โอ้ยามนี้
ชลนา
ปรารถนา

เยี่ยมขอบฟ้า
แลไสว
อร่ามไป
แหล่งวารี
จันทร์เจิดแจ่ม
ทุกวิถี
ยามราตรี
รัญจวนใจ
พลอยหมองคล�้ำ
ไม่สดใส
สุดอาลัย
ตัวเจ้าเอย

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

“ดอกบัวที่สวนปทุม”
ภาพฝีพระหัตถ์ ทรงวาดเมื่อ ๑๔ เมษายน ๒๕๓๘
ที่พระต�ำหนักบ้านสวนปทุม
อ�ำเภอเมือง จัหวัดปทุมธานี

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

43

ไปไกล
จากไปไกลสุดไกล
ทนทุกข์เฝ้าล�ำเค็ญ
สุดจะอาลัยจาก
ยอดรักในวิญญาณ์
ยามนอนก็ฝันคิด
เมื่อตื่นร้างยาใจ

เธอไปไหนไม่ให้เห็น
มาเหินห่างรักร้างรา
ยามต้องพรากละเมอหา
ฉันใฝ่หาเมื่อลาไกล
ในดวงจิตโศกไฉน
ดวงหทัยแสนจาบัลย์

ทรงพระราชนิพนธ์ ร่วมกับ “คลื่นกระทบฝั่ง” พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : ประยูร เวชชประสิทธิ์

พลบค�่ำ
ครั้นพลบค�่ำ
เย็นพระพาย
ทิฆัมพร
สว่างลิ่ว
รัตติกร
สุดอ้างว้าง
โอ้ว่าเธอ
ดวงวิญญาณ์
แลดูจันทร์
ถูกบังบด
เห็นดาวน้อย
อกฉันตรม

แสงอุทัย
กระพือพัด
เกลื่อนด้วย
ทิวทัศน์
เคลื่อนคล้อย
หนาวใจ
อยู่ไหน
คืนนี้
เหมือนหนึ่ง
ด้วยเมฆา
ล่องลอย
เหมือนดาว

ก็เหือดหาย
มาเฉื่อยฉิว
ดาวเป็นทิว
เทิดนภา
ลอยสว่าง
เฝ้าใฝ่หา
ไม่คืนมา
สุดระบม
ดวงใจข้า
ให้ขื่นขม
สุดระทม
ที่อยู่ไกล

ทรงพระราชนิพนธ์ ร่วมกับ “คลื่นกระทบฝั่ง” พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : วิเชียร ค�ำเจริญ (ลพ บุรีรัตน์)

44

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ไม่ลืม
จะจากกัน
แล้วหนอ
ขอลาก่อน
ต้องจ�ำจร
จากไป
ใจคิดถึง
แสนสงสาร
น้องเจ้า
เฝ้าร�ำพึง
จิตคะนึง
ถึงกัน
ทุกวันคืน
แม้ยามนอน
ก็ฝัน
ถวิลหา
ในวิญญาณ์
อาลัย
ใจสุดฝืน
แสนเทวษ
เหลือล�้ำ
ทนกล�้ำกลืน
ทุกทุกคืน
คะนึง
ถึงเธอเอย

ทรงพระราชนิพนธ์ ร่วมกับ “คลื่นกระทบฝั่ง” พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : พนม เพชรสงคราม

ยามจาก
จะจากกันแล้วหนอ
ใจพี่สุดอาวรณ์
โอ้เห็นใจพี่บ้าง
ระบมตรมอุรา
หวนคิดถึงวันเก่า
ความรักสมใจปอง
ยามนี้พี่ต้องจาก
โอ้ว่าใจเอ๋ยใจ
จ�ำจรจ�ำลาแล้ว
โปรดตอบด้วยวาจา

น�้ำตาคลอเมื่อจากจร
นิราศรอนร้างแก้วตา
เมื่อจ�ำร้างพี่ใฝ่หา
ชลนาหลั่งเนืองนอง
วันที่เราเคียงคู่สอง
สุขล�ำพองสองหทัย
จ�ำต้องพรากสุดอาลัย
เจ้าปล่อยให้พี่ผวา
เจ้าน้องแก้วพี่ขอลา
ให้วิญญาณ์พี่ชื่นชม

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

45

รัก
รักทะเล
รักท้องฟ้า
รักท้องทุ่ง
รักป่าเขา
รักพฤกษา
รักปักษา
รักอุทัย
รักทั้งรัต - 
รักดารา
รักน�้ำค้าง
รักทั้งหมด
รักนวลนาง

อันกว้าง
โอฬาร
ท้องนา
ล�ำเนาไพร
รุกขชาติ
ร้องกู่
สว่าง
ติกร
ส่องแสง
อย่างมณี
ทั้งสิ้น
รักจน

ใหญ่ไพศาล
สีสดใส
ดังดวงใจ
แสนสุนทร
ที่ดาษป่า
บนสิงขร
กลางอัมพร
ในนภดล
สุกสว่าง
มีโภคผล
ที่ได้ยล
หมดสิ้นใจ

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐๑๘
ท�ำนอง : พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี มีพระราชด�ำรัสกับพระสหายที่จัดท�ำหนังสือ
มณีพลอยร้อยแสงใน พ.ศ. ๒๕๓๓ ว่า พระองค์ทรงเป็นผู้แต่งบทกลอนชื่อ รัก แต่การพิมพ์เผยแพร่
ครั้งแรกในจุลสาร วรรณวลี พิมพ์ผิดพลาดไปว่า ผู้แต่งคือ คลื่นกระทบฝั่ง (นามปากกาของภักดิพร
สจุ รติ กลุ พระสหายรว่ มชนั้ เรยี นทโี่ รงเรยี นจติ รลดา) สว่ นบทกลอนทชี่ อื่ วา่ แลจนั ทร์ ซงึ่ พมิ พว์ า่ พระองคท์ รง
แต่งนั้น ที่ถูกต้องแล้ว ทรงแต่งร่วมกับ คลื่นกระทบฝั่งอ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๑๕.
ในปี พ.ศ. ๒๕๓๗ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ กราบบังคมทูลพระกรุณาพระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชขอให้ทรงพระราชนิพนธ์ท�ำนองเพลงส�ำหรับบทพระราชนิพนธ์
รัก นี้ เพื่อให้วง อ.ส. วันศุกร์ บรรเลงทุกวันศุกร์และวันอาทิตย์ตลอดเดือนธันวาคม ต่อมาพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวทรงปรับปรุงท�ำนองเพลง แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นายแมนรัตน์ ศรีกรานนท์
น�ำไปแยกและเรียบเรียงเสียงประสานเพื่อทรงดนตรีร่วมกับวง อ.ส. วันศุกร์ ในงานพระราชทานเลี้ยงส่ง
ท้ายปีเก่าต้อนรับปีใหม่ พ.ศ. ๒๕๓๘ ณ พระที่นั่งบรมพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง และทรงพระกรุณา
โปรดเกล้าฯ ให้น�ำออกอากาศทางสถานี จ.ส. ๑๐๐ ในต้นปี พ.ศ. ๒๕๓๘ จากนั้นมีการอัญเชิญ
เพลงรักไปขบั รอ้ งในงานตา่ ง ๆ อยา่ งแพรห่ ลาย อา่ นรายละเอยี ดใน “เพลงพระราชนพิ นธ,์ ทม่ี า : https://
th.wikipedia.org/wiki/รกั
๑๘

46

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

รักร้าง
โอ้ว่าความรักเอย
ยามรักร้างห่างไกล
โอ้เราเคยชื่นชิด
ยามห่างแสนระบม
ไยพี่นี้มาจาก
ช่างลืมเหมือนอุทัย
เมื่อพี่มาจากน้อง
ยามน้องห่างพี่ยา
ใจน้องยามนี้หนา
พี่หนีจากตัวฉัน



ไม่ชื่นเชยสมหทัย
ดวงหทัยน้องสุดตรม
ในดวงจิตมิระทม
ไม่ภิรมย์จิตอาลัย
ต้องมาพรากน้องไปไกล
มาห่างไกลลืมนภา
ใจสุดหมองเศร้าอุรา
ในวิญญาณ์แสนจาบัล
เหมือนท้องฟ้าไร้ดวงจันทร์
ปล่อยให้น้องเฝ้าระทม
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : นคร ถนอมทรัพย์

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

47

แลจันทร์
ครั้นสิ้นแสง
แสนอ้างว้าง
น�้ำค้างพรม
เหมือนน�้ำตา
โอ้อกข้า
นวลน้องเจ้า
เหมือนพระจันทร์
กระต่ายห่วง

สุริยัน
จิตใจ
ลมพัด
ที่ไหล
ยามนี้
ผ่องผุด
วันเพ็ญ
ชะแง้

จันทร์กระจ่าง
เฝ้าใฝ่หา
กระพือมา
ลงในทรวง
ฤดีเศร้า
เรียมสุดหวง
เด่นเต็มดวง
แลดูเดือน

ทรงพระราชนิพนธ์ร่วมกับ “คลื่นกระทบฝั่ง” พ.ศ. ๒๕๑๐๑๙
ท�ำนองเพลงไทย เพลงแขกปัตตานี (ห่วงอาลัย)

นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล ขอพระราชทานพระราชานุญาตอัญเชิญไปขับร้อง ใช้ท�ำนองเพลง
แขกปัตตานี (ห่วงอาลัย) เพราะเห็นว่าเนื้อร้องนี้มีอารมณ์เศร้าเหมาะกับท�ำนองเพลง และได้บันทึกเสียง
มีวงดนตรี “คณะเสริมมิตรบรรเลง” บรรเลงดนตรี แล้วน�ำออกอากาศทางสถานีวิทยุ จ.ส. เอฟเอ็ม
ปรากฏเป็นที่ถูกใจผู้ฟัง และมีผู้ขอจดเนื้อร้องจ�ำนวนมาก
ในปี พ.ศ. ๒๕๓๒ สมาน กาญจนผลนิ ไดอ้ ญ
ั เชญ
ิ ไปประพนั ธท์ ำ� นองเพลงไทยสากล มอบใหท้ นงศกั ดิ์
ภักดีเทวา ขับร้องถวายหน้าที่นั่งสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ในครั้งที่พระองค์
เสด็จพระราชด�ำเนินไปทรงเป็นประธานในงานแสดงของศิลปินแห่งชาติ เนื่องในโอกาสเสนอผลงานของ
สมาน กาญจนผลิน
ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ เมื่อสมาคมดนตรีแห่งประเทศไทยฯ ร่วมกับบริษัทผู้ผลิตและจ�ำหน่าย
เทปเพลง ๓ บริษัท คือ คีตา แกรมมี่ และรถไฟดนตรี จัดท�ำและจ�ำหน่ายเทปเพลงพระราชนิพนธ์จ�ำนวน
๑๒ เพลง เพื่อหารายได้สมทบทุนมูลนิธิสายใจไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้ขอให้บรมครูและผู้เชี่ยวชาญ
ด้านดนตรีรว่ มกันประพันธ์ทำ� นอง เพลงแลจันทร์อยูใ่ นเทปเพลงพระราชนิพนธ์ชดุ นีด้ ว้ ย มี บุปผา ธรรมบุตร
เป็นผู้ขับร้อง อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๑๙๐.
๑๙

48

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ลอยกระทง
เดือนสิบสอง
เราชายหญิง
เทวดา
ดวงหทัย
ดวงพระจันทร์
มองไปทาง
กระทงน้อย
ประชากร

น�้ำนอง
จัดกระทง
อารักษ์
เกษม
วันเพ็ญ
ธารา
ลอยมา
ทุกคน

เต็มตลิ่ง
บรรจงไหว้
คงคาลัย
เปรมกมล
เด่นกระจ่าง
ทุกแห่งหน
ช่างน่ายล
ก็เบิกบาน

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

เสียดาย
เสียดายกาล
เสียดายเรา
เสียดายรัก
เเสนเสียดาย
เเสนเสียดาย
ยังครุ่นคิด
ยามรักร้าง
เหมือนดวงจันทร์
ยามเเรกรัก
ดวงฤดี
ยามรักโรย
พิภพพัง

เวลา
รักกัน
ภักดี
ไมตรี
ความรัก
เฝ้านึก
สร่างสุข
ยามเมฆา
ปักใจ
มีเเต่
โหยไห้
ชาวโลก

พาใจเศร้า
มั่นไม่หาย
ที่มลาย
มีต่อกัน
ที่ปักจิต
ตรองตรึกฝัน
แสนจาบัล
มาบดบัง
ให้สุขขี
ถวิลหวัง
ดุจดัง
โศกโศกา

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

49

หนาว
โอ้เหมันต์
นี้หนา
พาใจเศร้า
สุดจะเหงา
ในจิต
คิดสงสัย
โอ้นวลน้อง
แก้วตา
ยอดยาใจ
เจ้าท�ำไม
จากพี่
มิคืนมา
ยามลมหนาว
พัดมา
พาดวงจิต
ให้หวนคิด
จิตคอย
ละห้อยหา
แสนจะเศร้า
หนาวใน
ดวงชีวา
หนาวกายา
ไม่ร้าว
เท่าหนาวทรวง

ทรงพระราชนิพนธ์ ร่วมกับ “คลื่นกระทบฝั่ง” พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : สมาน กาญจนผลิน

หวนคิด
จ�ำใจจ�ำจากเจ้า
ไปไกล
ต้องคร�่ำครวญฤทัย
ร�่ำร้อง
จ�ำจรจากดวงใจ
แสนโศก เศร้าแฮ
ดวงจิตคิดถึงน้อง
แทบม้วยมรณา
จ�ำใจจากดวงใจ
สุดอาลัยหวนไห้หา
แสนเศร้าเฝ้าโศกา
โอ้แก้วตาต้องลาไกล
คิดถึงแต่นวลน้อง
ดวงจิตหมองเธอไปไหน
ยามห่างร้างยาใจ
ดวงหทัยแทบม้วยมรณ์

ทรงพระราชนิพนธ์ร่วมกับ “คลื่นกระทบฝั่ง” พ.ศ. ๒๕๑๐
ท�ำนอง : นาวาอากาศเอก สมชาย ขาวส�ำอางค์

50

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

51

ส้มต�ำ
ต่อไปนี้จะเล่า
คือส้มต�ำกินบ่อย
วิธีการก็ง่าย
มันเป็นวิธี
ไปซื้อมะละกอ
สับสับเฉาะเฉาะ
ต�ำพริกกับกระเทียม
มะนาวน�้ำปลาน�้ำตาลทราย
ปรุงรสให้เยี่ยมหนอ
อ้ออย่าลืมใส่
มะเขือเทศเร็วเข้า
เสร็จสรรพแล้วซี
กินกับข้าวเหนียว
กลิ่นหอมยวนยั่ว
จดต�ำราจ�ำ
ใครหม�่ำเกินอัตรา
ขอแถมอีกนิด
ไก่ย่างด้วยเป็นไร




ถึงอาหารอร่อย
รสชาติแซ่บจัง
จะกล่าวได้ดังนี้
วิเศษเหลือหลาย
ขนาดพอเหมาะเหมาะ
ไม่ต้องมากมาย
ให้ยอดเยี่ยมกลิ่นอาย
น�้ำตาลปี๊บถ้ามี
ใส่มะละกอลงไป
กุ้งแห้งป่นของดี
ถั่วฝักยาวเร็วรี่
ยกออกจากครัว
เที่ยวแจกให้ทั่ว
น่าน�้ำลายไหล
ส้มต�ำลาวเอาต�ำรามา
ระวังท้องจะพัง
แล้วจะติดใจใหญ่
อร่อยแน่จริงเอย

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๓๒๐
ท�ำนองเพลงไทยลูกทุ่ง

เหตทุ ที่ รงพระราชนพิ นธเ์ พลง “สม้ ตำ� ” กเ็ นอื่ งมาจากในชว่ งเวลานนั้ พระองคโ์ ปรดเขา้ ครวั ทำ� อาหาร
เป็นงานอดิเรก และโปรดส้มต�ำ เพราะท�ำได้ง่าย เครื่องปรุงหาได้ไม่ยาก รสชาติดี จึงทรงน�ำวิธีท�ำส้มต�ำ
มาเรียบเรียงให้คล้องจองเป็นเพลง ทรงเล่าถึงเรื่องนี้ในพระราชนิพนธ์ เรื่อง “ลูกทุ่งกับเพลงไทย” ว่า
“...เมื่อยังเรียนชั้นมัธยม คราวหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะเสด็จพระราชด�ำเนินทรงดนตรี
ทมี่ หาวทิ ยาลยั ศรนี ครนิ ทรวโิ รฒ ขา้ พเจา้ จะตอ้ งรอ้ งเพลง ความทเี่ คยชนิ กบั เพลงลกู ทงุ่ นกึ ทำ� นองแหลไ่ ดแ้ ลว้
๒๐

52

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

นึกถึงส้มต�ำอีสาน ก็เข้าครัวถามป้า ๆ ให้แน่ใจว่าใส่อะไรกันบ้างจะได้ครบเครือ่ ง แล้ววันนัน้ ก็ได้เพลงลูกทุง่
ชอื่ “สม้ ตำ� ” ออกมารอ้ งได้ เปน็ ทสี่ นกุ สนานกนั มาก ตอ่ มากม็ คี นมาขอเอาไปใชใ้ นภาพยนตรไ์ ทยเรอื่ งหนงึ่
กใ็ หไ้ ป ทำ� ใหม้ คี วามภมู ใิ จวา่ เรากม็ สี ว่ นรว่ มอยกู่ บั เพลงลกู ทงุ่ เหมอื นกนั ...” อา่ นรายละเอยี ดใน วศิ ษิ ฏศลิ ปนิ
สรรพศลิ ปส์ โมสร (กรงุ เทพฯ : บรษิ ทั อมรนิ ทรพ์ รนิ้ ตงิ้ แอนดพ์ บั ลชิ ชงิ่ จำ� กดั (มหาชน), ๒๕๕๘), หนา้ ๒๑๖.

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

53

เพ็ญจันทร์
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
เพ็ญจันทร์ ณ คืนนี้
เหลืองแจ่มแฉล้มแข
พรายแสงสว่างส่อง
น�้ำค้างประธานี
ยินจักจั่นเสียง
กลิ่นพฤกษในไพร

รชนีก็ชวนแล
และกระจ่าง ณ ราตรี
ศศิต้อง ณ วารี
ฆรเขตประเทศไทย
เพราะเจรียงสราญใจ
กลกลิ่นสุคนธา




ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๔
ท�ำนอง : สมนึก ทองมา (ชลธี ธารทอง)

54

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

โลกปัจจุบัน
วิชชุมมาลาฉันท์ ๘

โลกเราวันนี้
ผิดกับแรกแรก
ตึกรามบ้านช่อง
ตึกสูงเทียมฟ้า

มักมีแปลกแปลก
ที่โลกเกิดมา
หอห้องโสภา
ปานแข่งดวงดาว

นักปราชญ์ทั้งหลาย
สร้างยานดัดแปลง
เดินทางไปมา
เที่ยวไปทุกคราว

มากมายคิดแต่ง
ส่งขึ้นสู่หาว
เวลาไม่ยาว
ไม่มีทุกข์ทน

การเจ็บการป่วย
เจ็บป่วยโรคร้าย
แพทย์เก่งรักษา
คนป่วยช่วยชนม์

หมอช่วยให้หาย
ไม่ตายทุกคน
หยูกยาคิดค้น
ให้ดลสุขี

เครื่องเล่นมากมาย
ดนตรีรื่นเริง
ส�ำราญทุกอย่าง
คนเราเดี๋ยวนี้

หลากหลายบันเทิง
ภาพยนตร์ก็มี
อย่าร้างความดี
ชักหลงมัวเมา




ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๔
ท�ำนอง : นคร ถนอมทรัพย์

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

55

ปิตุเรศมารดร
ปิตุเรศมารดรให้ก�ำเนิด
ท่านถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงลูกมา
เมื่อท่านเฒ่าแก่ชราอย่าทิ้งทอด
หวังลูกยาเป็นผู้สืบสกุล

แสนประเสริฐกว่าใครในทิศา
บุตรธิดาควรจ�ำร�ำลึกคุณ
เพราะท่านเลี้ยงเรารอดทั้งน�ำหนุน
จะหาใครการุญเท่าไม่มี

ท่านรักใคร่ในบุตรสุดสวาท
ให้โอกาสศึกษามีศักดิ์ศรี
เมื่อลูกรักสบสุขสุดเปรมปรีดิ์
ด้วยอารีสุดแสนทั้งห่วงใย
บุญคุณท่านนั้นมีมากล้นเหลือ
ลูกที่เชื่อท่านชีวิตจิตแจ่มใส
ท่านเมตตาเรามาจนเจริญวัย
ได้อาศัยท่านสุขทุกทิวา

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๕ ๒๑

ท�ำนอง : สง่า อารัมภีร์

๒๑

56

พิมพ์ครั้งแรกในหนังสือ วันเด็ก พ.ศ. ๒๕๑๗ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๓๓.

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ดุจบิดามารดร
รักชาติยอมสละแม้
รักเกียรติจงเจตน์พลี
รักราชมุ่งภักดี
รักศาสน์ราญเศิกไสร้
อันสยามเป็นบ้านเกิด
ดุจบิดามารดร
ยามสุขสโมสร
ยามศึกทุกข์ยากไร้



ชีวี
ชีพได้
รองบาท
เพื่อเกื้อพระศาสนา
เมืองนอน
เปรียบได้
ทุกเมื่อ
ปลาตเร้นฤ ควร
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๖๒๒
ท�ำนอง : หม่อมหลวงพวงร้อย อภัยวงศ์

เดิมเป็นโคลงสี่สุภาพ ๒ บท ในบทพระราชนิพนธ์ค�ำโคลงเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จ
พระพทุ ธยอดฟา้ จฬุ าโลกมหาราช ซงึ่ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารที รงพระราชนพิ นธ์
ระหว่างทรงเรียนอยู่ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๕ โรงเรียนจิตรลดา ปีการศึกษา ๒๕๑๕ เนื่องจากในวิชา
การประพันธ์ ต้องทรงพระราชนิพนธ์โคลงส่งครูบ่อย ๆ จึงมีพระราชด�ำริที่จะทรงพระราชนิพนธ์ลิลิตหรือ
บทประพันธ์ค�ำโคลง และทรงเริ่มพระราชนิพนธ์ระหว่างโดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพล
อดุลยเดชแปรพระราชฐานไปจังหวัดเชียงใหม่ในเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๕๑๖ เมื่อทรงพระราชนิพนธ์
เสร็จแล้ว อาจารย์ก�ำชัย ทองหล่อ ผู้ถวายพระอักษรวิชาภาษาไทย ณ โรงเรียนจิตรลดา ตั้งช่ือ
ถวายว่า “กษัตริยานุสรณ์” ต่อมาในวันเฉลิมพระชนมพรรษา วันที่ ๑๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๑๖ สมเด็จ
พระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงน�ำบทพระราชนิพนธ์นี้ทูลเกล้าฯ ถวายเป็นพระของขวัญ
แด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ซึ่งโปรดโคลงบทที่ขึ้นต้นว่า “รักชาติยอมสละแม้ ชีวี”
มากทสี่ ดุ จงึ ทรงพระกรณ
ุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหห้ มอ่ มหลวงพวงรอ้ ย อภยั วงศ์ ประพนั ธท์ ำ� นองและพระราชทาน
ชือ่ เพลงว่า “ดุจบิดามารดร” อ่านรายละเอียดใน “ดุจบิดามารดร,” วิกพิ เี ดีย, ทีม่ า : https://th.wikipedia.
org/wiki/ดุจบิดามารดร
๒๒

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

57

เสด็จพระราชด�ำเนินไปทรงดนตรีไทยร่วมกับวงของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
บันทึกเทปออกอากาศรายการสังคีตภิรมย์
ณ สถานีโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๙ บางล�ำพู ๑๕ ธันวาคม ๒๕๒๐

58

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ส่วนที่ ๒ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๑๗ - ๒๕๒๓
ขณะทรงศึกษาระดับอุดมศึกษา ปริญญาตรี - ปริญญาโท
สมเด็จ พระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีเมื่อทรงศึกษาในระดับ
อุดมศึกษา พระองค์ทรงศึกษาระดับปริญญาตรีทคี่ ณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ระหว่างปีการศึกษา ๒๕๑๖ - ๒๕๑๙ (พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๒๐) หลังจากนั้นทรงศึกษาต่อ
ในระดับปริญญาโท ในมหาวิทยาลัย ๒ แห่งพร้อมกัน ได้แก่ มหาวิทยาลัยศิลปากร
ระหว่างปีการศึกษา ๒๕๒๐ - ๒๕๒๑ (พ.ศ. ๒๕๒๐ - ๒๕๒๒) และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ระหว่างปีการศึกษา ๒๕๒๐ - ๒๕๒๓ (พ.ศ. ๒๕๒๐ - ๒๕๒๔)
บทพระราชนิพนธ์ส่วนนี้ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงพระราชนิ พ นธ ์ ข ณะทรงศึ ก ษาในระดั บ ปริ ญ ญาตรี แ ละปริ ญ ญาโท พระองค ์ ท รง
พระราชนิพนธ์ไว้หลายบท แบ่งเป็น ๒ กลุ่ม กลุ่มแรกทรงพระราชนิพนธ์ขณะทรงศึกษา
ระดับปริญญาตรี มีทั้งหมด ๓ บท ได้แก่ อาทร นกขมิ้น และเมนูไข่ ต่อมาอาทรและนกขมิ้น
ได้ตีพิมพ์ในนิตยสารชาวกรุง และทั้ง ๓ บทมีผู้น�ำไปประพันธ์ท�ำนองส�ำหรับขับร้อง
กลุ่มที่ ๒ เป็นบทร้องซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ต่างโอกาสกัน เช่น เพื่อพระราชทานอาจารย์
เจริญใจ สุนทรวาทิน เนื่องในวันเกิด เพื่อทรงส่งพระอาจารย์ในวิชาวรรณคดีกับดนตรีไทย
เพื่อพระราชทานวงดนตรีไทยของชมรมดนตรีไทย สโมสรนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
(สจม.) เพื่อพระราชทานแก่องค์การสวนสัตว์ในพระบรมราชูปถัมภ์ ส�ำหรับเป็นแบบ
ให้เด็กอ่านท�ำนองเสนาะในการประกวดหนูน้อยนพมาศ ในงานลอยกระทง ฯลฯ มีทั้งหมด
๑๓ บท

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

59

พระราชาเป็นประมุขของประชาชน
ทะเลเป็นเจ้าแห่ง
ทิวะสุริยฉัน
รัตติรัศมีจันทร์
สงฆ์ประมุขแห่งชาวหล้า

นทีมหันต์
แจ่มจ้า
เรืองจรัส
เหล่าผู้พึ่งบุญ

ผู้ใหญ่ในแว่นแคว้น
ผู้บ�ำบัดทุกข์ประชา
เป็นประมุขนาครา
ทรงทศพิธธรรมเอื้อ

คือรา ชาแล
ช่วยเกื้อ
ในรัฐ
ราษฎร์ให้สวัสดี




60

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๗
ท�ำนอง : นคร ถนอมทรัพย์

อาทร

หอมกลิ่นดอกไม้ชายป่า
ดึกแล้วหนาเรไรไม่ส่งเสียง
สายลมอ่อนพัดอยู่เป็นคู่เคียง
พฤกษาเรียงรายประดับรับราตรี
ใจมนุษย์บางครั้งช่างสับสน
เคยกังวลบางครั้งยังคิดหนี
อุปสรรคดังศิลากั้นวารี
หรือความดียุติธรรม์นั้นคือเงา
แต่มีคนมากระตุ้นรุนให้สู้
เราจึงรู้สึกกายหายเงียบเหงา
มองดูแล้วแววตาอาทรเรา
ที่ยังเขลาไม่รู้ธรรมประจ�ำใจ
จันทรา….................
จะล่วงเลยลับฟ้าหรือไฉน
วานบอกคนที่เราเฝ้าห่วงใย
ว่าตัวไกลแต่จิตอยู่คู่นิรันดร์



ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๗๒๓
ท�ำนอง : เนรัญชรา

ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. ๒๕๑๗ บรรณาธิการวารสารอักษรศาสตรพิจารณ์ไม่สามารถเขียนค�ำประพันธ์
ลงพมิ พใ์ นหนา้ “รอ้ ยกรอง” ของวารสารฉบบั เดอื นกนั ยายน ๒๕๑๗ เนอื่ งจากตดิ ภารกจิ อนื่ จงึ กราบบงั คมทลู
ขอพระกรุณาให้ทรงพระราชนิพนธ์แทนหลังจากทรงพระราชนิพนธ์เสร็จ ทรงมอบให้พระสหายน�ำไปให้
บรรณาธิ ก าร ก ่ อ นที่ จ ะโดยเสด็ จ พระบาทสมเด็ จ พระเจ ้ า อยู ่ หั ว ภู มิ พ ลอดุ ล ยเดชแปรพระราชฐาน
ไปประทับแรม ณ พระต�ำหนักทักษิณราชนิเวศน์ จังหวัดนราธิวาส เพือ่ ทรงเยีย่ มราษฎรในจังหวัดภาคใต้ใน
เดือนเดียวกัน แต่เนื่องจากวารสารปิดเล่มไปแล้ว จึงไม่ได้ตีพิมพ์ จนกระทั่งเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๑
จึงทรงส่งให้นิตยสารชาวกรุง ในพระนามแฝงว่า “แว่นแก้ว” และได้ตีพิมพ์ในนิตยสารชาวกรุง ปีที่ ๒๗
ฉบับที่ ๙ เดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๕๒๑ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๓๘.
๒๓

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

61

นกขมิ้น
โอ้เจ้านกขมิ้นสีเหลืองอ่อน
ท้องทุ่งนาสุมทุมพุ่มไม้ไพร
ค�่ำนี้เชิญเจ้าปักษามาสู่เหย้า
จงมาเป็นเพื่อนเล่นเจรจา
หรือเจ้ามีคู่ชมภิรมย์ชิด
ข้าจะได้ตัดอัคคีที่เผาลาญ



ถึงยามค�่ำเจ้าจะจรนอนรังไหน
ได้อาศัยพักนอนแต่ก่อนมา
จะคอยเฝ้าถนอมกล่อมรักษา
ให้ตัวข้าหายเหงาเศร้าดวงมาน
ขอมิ่งมิตรเฉลยค�ำที่ร�่ำขาน
มิให้ผลาญจนชอกช�้ำระก�ำทรวง
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๗๒๔
ท�ำนอง : เนรัญชรา

ทรงได้รับแนวพระราชด�ำริมาจากเพลงไทยเดิมชื่อ “นกขมิ้น” หลังจากทรงพระราชนิพนธ์เสร็จ
ไม่ได้ทรงส่งให้หนังสือเล่มใด จนกระทัง่ ปลายปี พ.ศ. ๒๕๒๑ จึงทรงส่งไปนิตยสารชาวกรุง ในพระนามแฝงว่า
“แว ่ น แก ้ ว ” และได ้ ตี พิ ม พ ์ ใ นนิ ต ยสารชาวกรุ ง ป ี ที่ ๒๘ ฉบั บ ที่ ๓ เดื อ นธั น วาคม พ.ศ. ๒๕๒๑
อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๔๐.
๒๔

62

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

เมนูไข่
ไข่เค็มไข่ลวกทั้ง
กับไข่ต้มสุกนาน
ไข่ตุ๋นรสเยี่ยมปาน
ไข่ไก่โอ้เอี่ยมอ้า

ไข่หวาน
เยี่ยวม้า
รสทิพย์
อร่อยแท้อยากกิน



ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๘



เมนูไข่

เมนูไข่เมนูไข่
อร่อยแท้อยากกิน
เมนูไข่เมนูไข่
อร่อยแท้อยากกิน
ไข่เค็มไข่ลวกทั้ง
ไข่หวาน
กับไข่ต้มสุกนาน
เยี่ยวม้า
ไข่ตุ๋นรสเยี่ยมปาน
รสทิพย์
ไข่ไก่โอ้เอี่ยมอ้า
อร่อยแท้อยากกิน
เมนูไข่เมนูไข่
อร่อยแท้อยากกิน
เมนูไข่เมนูไข่
อร่อยแท้อยากกิน
เมนูไข่เมนูไข่
อร่อยแท้อยากกิน
เมนูไข่เมนูไข่
อร่อยแท้อยากกิน
เมนูไข่เมนูไข่
อร่อยแท้อยากกิน

ท�ำนอง : พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช พ.ศ. ๒๕๓๘๒๕

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชทรงพระราชนิพนธ์ท�ำนอง และโปรดเกล้าฯ
ให้พลเรือตรี หม่อมหลวงอัศนี ปราโมช น�ำไปแยกและเรียบเรียงเสียงประสาน เพื่อให้วง อ.ส. วันศุกร์
ขับร้องบรรเลง เพื่อพระราชทานเป็นของขวัญในงานพระราชทานเลี้ยงฉลองพระชันษา ๗๒ ปี สมเด็จ
พระเจา้ พนี่ างเธอ เจา้ ฟา้ กลั ยาณวิ ฒ
ั นา กรมหลวงนราธวิ าสราชนครนิ ทร์ ณ ศาลาดสุ ดิ าลยั วนั ที่ ๘ พฤษภาคม
พ.ศ. ๒๕๓๘ ทั้งนี้มีการเพิ่มเนื้อเพลง “เมนูไข่เมนูไข่ อร่อยแท้อยากกิน” เข้าไปด้วย อ่านรายละเอียดใน
“เมนูไข่” ที่มา : https://th.wikisource.org/wiki
๒๕

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

63

64

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

บทพระราชนิพนธ์พระราชทาน
อาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน เนื่องในวันเกิด

พัดชา - นางนาค - ขึ้นพลับพลา
พัดชา

ยินเพลงร้องซร้องศัพท์ขับกล่อม
ดนตรีมี่ประโคมประโลมลาน
ยามค�่ำสนธยาราตรี
ฟังเพลงช้าอาจารย์เจริญใจ

นางนาค

ลุวาระวรฤกษ์เบิกดิถี
ขอเชื้อเชิญทวยเทพเทวดา

ขึ้นพลับพลา

ขออายุยืนยั่งทั้งวรรณะ
อยู่เป็นศรีคีตการบานใจชน

จิตโน้มน้อมตามเสียงส�ำเนียงหวาน
สอดบรรสานสวมร้องต้องหทัย
รัชนีแจ่มแจ้งจรัสไข
ชวนให้ชื่นชมภิรมยา
เป็นวันที่อาจารย์ครบชันษา
จงมาอวยสวัสดิมงคล
เพิ่มพละสุขล�้ำน�ำผล
อยู่คู่ดนตรีไทยไปนิรันดร์
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๘๒๖

ขณะทรงศึกษาอยูท่ คี่ ณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ทรงขับร้องและบรรเลงดนตรีไทย
ร่วมกับชมรมดนตรีไทย สโมสรนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในโอกาสส�ำคัญต่าง ๆ มีอาจารย์เจริญใจ
สุนทรวาทิน เป็นผูถ้ วายการสอนและการฝึกซ้อม เมือ่ อาจารย์เจริญใจมีอายุครบ ๖๐ ปี ในวันที่ ๑๖ กันยายน
พ.ศ. ๒๕๑๘ พระองค์จึงพระราชทานผ้ามัดหมี่พร้อมบทพระราชนิพนธ์เป็นลายพระหัตถ์พระราชทาน
อีกทั้งทรงก�ำหนดให้ใช้เพลงพัดชา เพลงนางนาค เพลงขึ้นพลับพลา ประกอบบทพระราชนิพนธ์บทนี้ด้วย
ต่อมาได้น�ำบทพระราชนิพนธ์บทนี้ไปขับร้องออกอากาศครั้งแรกในรายการสังคีตสยาม ณ สถานีวิทยุ
กองพลที่ ๑ รักษาพระองค์ วันที่ ๒๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๑๘ จันทรา สุขะวิริยะ เป็นผู้ขับร้องใช้วง
เครื่องสายไทยวงเล็กบรรเลง อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๑๙๒.
๒๖

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

65

บทพระราชนิพนธ์จากการทรงศึกษาวิชา “วรรณคดีกับดนตรีไทย”

สมิงทอง - จ�ำปานารี
สมิงทอง ๒ ชั้น
ชมดวงบุปผาพนาสณฑ์
กระไรเลยมายากไร้ในดงดอน
ขอน�ำมาปลูกไว้ในสวนศรี
จะรับขวัญพวงผกามาลีไพร

เผยสุคนธรสรื่นชื่นเกสร
ห่างนิกรเขตเรือนอยู่เถื่อนไกล
ในบุรีแจ่มแจ้งด้วยแสงไข
มิปล่อยให้โรยร้างห่างจากเรา

จ�ำปานารี ๒ ชั้น
หรือเจ้ารักแดนป่ามิคลาคลาด
จังหรีดหริ่งเรไรใจซบเซา

รุกขชาติยามเจ้าลับจะอับเฉา
หมู่ภมรที่เคยเคล้าจะอาลัย



ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๙๒๗

ประมาณปี พ.ศ. ๒๕๑๙ ทรงเรยี นวชิ า “วรรณคดกี บั ดนตรไี ทย” กบั อาจารยเ์ ดน่ ดวง พมุ่ ศริ ิ อาจารย์
ได้สอนวิธีแต่งเนื้อร้องส�ำหรับเพลงเถาว่า ในการแต่งเพลงเถา ซึ่งประกอบด้วยเพลงสามชั้น สองชั้น และ
ชั้นเดียวนั้น เนื้อความของเพลงสามชั้นควรจะมีลักษณะเป็นการบรรยายภาพรวมหรือฉากรอบ ๆ ตัว
เพลงสองชั้นจะมีกิริยาอาการหรือผู้กระท�ำซึ่งเป็นตัวด�ำเนินเรื่องว่าใครจะท�ำอะไร และเพลงชั้นเดียว
ควรมี ลั ก ษณะเป ็ น การสรุ ป จบ การหั ก มุ ม หรื อ การหั น เหแนวคิ ด ของเรื่ อ ง หลั ก การดั ง กล ่ า วนี้ เ ป ็ น
การน�ำวิธกี ารด�ำเนินเรือ่ งของวรรณคดีมาใช้กบั การแต่งเนือ้ ร้องเพลงไทย เนือ่ งจากในเวลานัน้ มีพระราชกิจ
โดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชไปยังท้องถิ่นกันดารและป่าเขาล�ำเนาไพร
จึ ง ทรงใช้ เ นื้ อ หาเกี่ ย วกั บ ดอกไม้ ใ นล� ำ เนาไพรเพื่ อ ทรงพระราชนิ พ นธ์ บ ทร้ อ งเพลงเถาตามหลั ก
ดังกล่าวส�ำหรับส่งอาจารย์เด่นดวงในชั้นเรียน
เมื่อทรงพระราชนิพนธ์บทร้องนี้เสร็จ มีพระราชด�ำริว่า น่าจะใช้ร้องส่งกับเพลง ลมพัดชายเขา เถา
แต่เนื่องจากนักดนตรีไม่พร้อม จึงไม่ได้บรรเลง ต่อมาอาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน ได้น�ำไปขับร้อง
ด้วยเพลงสมิงทอง ๒ ชั้น และเพลงจ�ำปานารี ๒ ชั้น บันทึกเสียงครั้งแรกที่โรงพยาบาลรามาธิบดี
๒๗

66

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใช้วงเครื่องสายไทยวงเล็กบรรเลง แล้วน�ำไปออกอากาศครั้งแรกทางสถานีวิทยุกองพลที่ ๑ รักษาพระองค์
ในรายการสั ง คี ต สยาม ต ่ อ มามี ก ารบั น ทึ ก เสี ย งเผยแพร ่ ทั่ ว ไปใช ้ ว งป ี ่ พ าทย ์ ไ ม ้ น วมบรรเลง ดั ง นั้ น
บทพระราชนิพนธ์บทนี้จึงใส่ท�ำนอง ๒ ครั้ง ครั้งแรกเพลงสมิงทอง ๒ ชั้น และเพลงจ�ำปานารี ๒ ชั้น
ครั้งหลังเพลงลมพัดชายเขา เถา
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี พระราชทานสัมภาษณ์ เมื่อวันที่ ๒ สิงหาคม
พ.ศ. ๒๕๓๓ ที่ อ าคารชั ย พั ฒ นา สวนจิ ต รลดา ว่ า หลั ง จากที่ ท รงพระราชนิ พ นธ์ ก ลอนบทนี้ แ ล้ ว
ได้ทรงใช้หลักการแต่งเพลงเถาดังกล่าวข้างต้นส�ำหรับการแต่งบทร้องเพลงเถาเพลงอื่น ๆ ในเวลาต่อมา
อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๑๙๔ - ๑๙๖.

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

67

ลมพัดชายเขา เถา
สามชั้น

ชมดวงบุปผาพนาสณฑ์
กระไรเลยมายากไร้ในดงดอน

สองชั้น

ขอน�ำมาปลูกไว้ในสวนศรี
จะรับขวัญพวงผกามาลีไพร

ชั้นเดียว

หรือเจ้ารักแดนป่ามิคลาคลาด
จังหรีดหริ่งเรไรใจซบเซา

68

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

เผยสุคนธรสรื่นชื่นเกสร
ห่างนิกรเขตเรือนอยู่เถื่อนไกล
ในบุรีแจ่มแจ้งด้วยแสงไข
มิปล่อยให้โรยร้างห่างจากเรา
รุกขชาติยามเจ้าลับจะอับเฉา
หมู่ภมรที่เคยเคล้าจะอาลัย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

69

บทพระราชนิพนธ์พระราชทาน
ชมรมดนตรีไทย สโมสรนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (สจม.)

ลมพัดชายเขา - กล่อมนารี - สร้อยเพลง
ลมพัดชายเขา ๒ ชั้น
“โอ้วันใดมิได้พบประสบพักตร์
แว่วส�ำเนียงเสียงเสนาะเหมาะหทัย
ฆ้องเคยคลอซอเคยสีปี่เคยเป่า
วันประสบพบหน้ายังตราตรึง

ราวหัวอกจะหักเสียให้ได้”
พาดวงใจรัญจวนหวนค�ำนึง
บัดนี้ไยเงียบเหงาเราคิดถึง
ครานี้เราเฝ้าร�ำพึงเพียงเดียวดาย

กล่อมนารี ๒ ชั้น
วันก่อนก่อนก็มาซ้อมกันพร้อมหน้า
เคยร้องล�ำท�ำเพลงบรรเลงสบาย
ถึงเล่นผิดพลาดไปเพื่อนไม่ว่า
พอเพื่อนร้องเรารับบ้างเหมือนอย่างเคย

ต้องจ�ำจิตจากมาพาใจหาย
ทั้งเครื่องสายปี่พาทย์ไม่ขาดเลย
เราขัดมาเพื่อนเล่นล้อไม่รอเฉย
เพลงเฉลยข้อถามความในใจ

สร้อยเพลง ๒ ชั้น
ว่าหลงสนิทติดดนตรีที่ไพเราะ
“หวามอุราน�้ำตาก็ตกใน

เป็นคราวเคราะห์คลาดชมนิยมใกล้
กลายเป็นไฟเผาร้อนรอนชีวี”
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๙๒๘

สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารโี ปรดบทรอ้ งเพลงพญาโศก ๓ ชนั้ จากเสภาเรอื่ ง
พระยาราชวังสันซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ว่า

โอ้วันใดมิได้พบประสบพักตร์
ราวหัวอกจะหักเสียให้ได้
หวามอุราน�้ำตาก็ตกใน
กลายเป็นไฟเผาร้อนรอนชีวี
จึงทรงพระราชนิพนธ์กลอนสุภาพ ๘ ค�ำกลอน แทรกลงระหว่างกลางเพลงพญาโศกข้างต้น
โดยคงค�ำกลอนแรกและค�ำกลอนสุดท้ายไว้อย่างเดิม แล้วพระราชทานบทร้องนี้แก่อาจารย์เจริญใจ
สุนทรวาทิน น�ำไปบรรจุเพลง อาจารย์เจริญใจใช้เพลงลมพัดชายเขา ๒ ชั้น กล่อมนารี ๒ ชั้น และ
สร้อยเพลง ๒ ชั้น บทพระราชนิพนธ์บทนี้จึงกลายเป็นเพลงตับสั้น ๆ ที่มีความไพเราะน่าฟัง บทร้องนี้
มีแรงบันดาลพระราชหฤทัยมาจากการที่ทรงขาดโอกาสร่วมฝึกซ้อมเพลงไทยกับชมรมดนตรีไทย สจม.
เนอื่ งจากทรงตดิ พระราชกจิ อนื่ ตอ่ เนอื่ งเปน็ เวลานาน อา่ นรายละเอยี ดใน มณพี ลอยรอ้ ยแสง..., หนา้ ๑๙๘.
๒๘

70

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

71

เต่าเห่
เต่าเห่ ๒ ชั้น
เห่เอยค�่ำแล้ว
ดาวประดับท้องนภา
หลับเถิดนะสายใจ
จักถนอมกล่อมให้นอน
เติบใหญ่ให้แกล้วกล้า
มีเลือดไทยในปางบรรพ์
จงครองคุณธรรมพร้อม
จงละอคติสี่
อุปสรรคจะหนักหนา
เมื่อหวังปองเทอดผองไทย
ขวัญข้าวจงอยู่ดี
แล้วหลับนัยนา
(ฟังเสียงจังหรีดร้อง
แก้วเกดสุมามาลย์

อาทิตย์แคล้วครรไลลา
พระจันทราพารถจร
เจ้าอย่าอาลัยอาวรณ์
จะขอพรปวงเทวัญ
เรืองวิชาทุกสิ่งสรรพ์
มิเคยหวั่นผองไพรี
ศรัทธาน้อมปัญญามี
มีขันตีออมอดใจ
เจ้าก็อย่าโศกาลัย
ก็แกร่งไกรดุจศิลา
ฟังค�ำพี่จ�ำนรรจา
นิทราให้ส�ำราญ
กังวานก้องเสียงประสาน
ก็เบิกบานชม แสงเดือน)
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๑๙๒๙

ในเดือนพฤศจิกายน ปี พ.ศ. ๒๕๑๙ ได้พระราชทานกาพย์บทเห่กล่อมบทหนึ่ง ให้อาจารย์เจริญใจ
สุ น ทรวาทิ น บรรจุ เ พลง อาจารย์ เ ลื อ กท� ำ นองเพลงเต่ า เห่ ๒ ชั้ น แต่ เ มื่ อ ลองขั บ ร้ อ งแล้ ว ยั ง มี
เหลืออยู่อีก ๒ ค�ำกลอน อาจารย์ประพจน์ อัศววิรุฬหการ น�ำขึ้นกราบบังคมทูลและขอพระราชทาน
พระราชานุญาตตัด ๒ ค�ำกลอนสุดท้ายออก เน่ืองจากเมื่อบรรจุเพลงแล้ว เพลงจบลงพอดีตรงค�ำว่า
“นิทราให้ส�ำราญ” ก็ทรงพระกรุณาให้ตัดได้ แต่ในการพิมพ์บทร้องได้รับสั่งให้ใส่บทของเดิมที่ตัดออก
ไว้ด้วย หากจะมีผู้น�ำไปใช้ขับร้องในแนวอื่น อาจจะใช้ได้ครบทั้งหมดตามที่ทรงพระราชนิพนธ์ไว้เดิม
อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๑๙๙.
๒๙

72

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

73

เต่ากินผักบุ้ง
เที่ยวต้น

ดาวเดือนเลือนดับลับฟ้า
มวลปักษาลาถิ่นบินออกไกล
ดอกเอ๋ยเจ้าดอกประยงค์
เจ้าช่อชงโค เจ้าอย่าโศกาลัย

ท้องนภาแลสว่างกระจ่างใส
คงจะไปหาเหยื่อเผื่อลูกน้อย
ขอให้สมประสงค์ทุกประการ เอย
วันหน้าจะมาใหม่ มารับเอาคู่ใจชงโค

เที่ยวกลับ

นิจจาเอ๋ยเช้าเช้าเคยได้พบพักตร์ จะจากกันนานนักก็เศร้าสร้อย
แม้มิมีใครเขาเฝ้าหวงคอย
รักคงถอยใจคงร้าวราวไฟลาญ
ดอกเอ๋ยเจ้าดอกรัก
หัวอกจะหักเสียแล้วเอย
เสียงไก่ขันขาน เสียงกังวานหวานแจ้ว มิเทียมเทียบเสียงเพื่อนแก้ว
หวานสุดแล้วยามพาที
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๐๓๐

เดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๕๒๐ เป็นบทร้องเพลงลาเพลงแรกที่ทรงพระราชนิพนธ์ และพระราชทาน
บทร้องนี้แก่อาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน ซึ่งขับร้องออกอากาศครั้งแรกทางสถานีวิทยุกองพลที่ ๑
รักษาพระองค์ เมื่อวันที่ ๒๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๒๐ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๐๐.
๓๐

74

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

75

ปลาทอง เถา
สามชั้น

ดวงแก้ว
เหลือจะหายากหาในธาตรี
ดอกเอ๋ย เจ้าดอกแส
มองชะแง้ไป่เห็นเอย
เคยอ�ำลาจากจรตอนเช้าเช้า
ป่านนี้ยังมิมา

งามเพริศแพร้วประภัสสร์รัศมี
แต่เคยมีในหล้ามาให้ชม
เฝ้าชะม้อยคอยแล

อันดวงแก้วจักรพรรดิ์จรัสโลก
ไม่โชติช่วงดังดวงแก้วแววภิรมย์
ดอกเอ๋ย เจ้าดอกจ�ำปา
พุทธชาดน้อยน้อย
ร�ำลึกพระเมตตา

ล้วนน�ำโชคสวัสดีสุขศรีสม
เลิศอุดมด้วยบุญคุณธรรม
หอมรื่นมาทุกยามเอย
เก็บมาร้อยบูชา
ปกเกษาค�่ำเช้าเอย

สองชั้น

ชั้นเดียว
มวลดอกไม้ดาดดื่นล้วนรื่นรส
ไม่ประเสริฐเลิศสคราญบานประจ�ำ
พระพายพัดอ่อนเอย

ค�่ำค�่ำเล่าจะย้อนคืนหา
ได้แต่โศกาคร�่ำครวญ

สีสวยสดแลอร่ามดูงามข�ำ
เหมือนกลิน่ อบร�ำ่ ร�ำลึกน�ำ้ ค�ำหนหลังเอย
ไม่ดับร้อนหทัยเอย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๐๓๑

เดือนเมษายน พ.ศ. ๒๕๒๐ ได้เสด็จพระราชด�ำเนินเยือนประเทศอิสราเอลและประเทศอิหร่าน
ขณะทีป่ ระทับอยูบ่ นเครือ่ งบินพระทีน่ งั่ ได้ทรงพระราชนิพนธ์บทร้องปลาทอง เถา เมือ่ เสด็จพระราชด�ำเนิน
กลับแล้ว ได้โปรดเกล้าฯ ให้อาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน ขับร้องออกอากาศทางสถานีวิทยุกองพลที่ ๑
รักษาพระองค์ ในรายการสังคีตสยามมีรับสั่งว่า “เพลงนี้เป็นของฝากจากอิหร่าน” ออกอากาศครั้งแรก
วันอาทิตย์ที่ ๒๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๐ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๐๒.
๓๑

76

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

77

อกทะเล
อกทะเล ๓ ชั้น
นี่ก็ล่วงเวลาเห็นช้าแล้ว
พระจันทร์แคล้วหลบลี้หนีหน้าหาย
ได้ฟังเพลงร้องเล่นเย็นใจกาย
เย็นพระพายพัดเอื่อยเรื่อยเรื่อยเรียง
ได้อยู่ใกล้ใจคลายทุกข์เป็นสุขศรี
จนดนตรีที่ได้ยินจะสิ้นเสียง
ตัวจากไปใจยังอยู่เป็นคู่เคียง
คอยมองเมียงพบกันวันหน้าเอย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๐๓๒

เดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๕๒๐ ขณะสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีโดยเสด็จ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชแปรพระราชฐานไปประทับแรมที่พระราชวังไกลกังวล
หัวหิน ได้ทรงพระราชนิพนธ์บทร้องอกทะเล ที่ชายหาด แล้วโปรดเกล้าฯ ให้อาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน
ขับร้องร่วมกับวงเครื่องสายไทย ออกอากาศเป็นครั้งแรกทางสถานีวิทยุกองพลที่ ๑ รักษาพระองค์
เป็นที่ถูกใจผู้ฟังมาก ขอให้บรรเลงออกอากาศซ�้ำทุกคืนวันอาทิตย์ในรายการสังคีตสยามติดต่อกัน
ถึง ๓ สัปดาห์ ต่อมาธนาคารกรุงเทพได้นำ� ไปบันทึกเป็นแผ่นเสียง มีจนั ทรา สุขะวิรยิ ะ ขับร้อง นับเป็นเพลง
พระราชนิพนธ์เพลงแรกที่ได้บันทึกแผ่นเสียงลองเพลย์ มีวงดนตรีไทยของชมรมดนตรีไทย สจม. บรรเลง
ทรงซอด้วงในวงดนตรีนั้นด้วย (รายการสังคีตภิรมย์ สถานีโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๙ บางล�ำพู) เพลงนี้
เป็นเพลงลาเพลงที่ ๓ ที่ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นในปีเดียวกัน อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง...,
หน้า ๒๐๕.
ต่อมาได้พระราชทานบทพระราชนิพนธ์นี้แก่วงสายใยจามจุรีในรายการแสดงดนตรีไทยปี่พาทย์
ดึกด�ำบรรพ์ เนือ่ งในโอกาสครบรอบ ๘๔ ปี แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ๒๖ มีนาคม ๒๕๔๔
๓๒

78

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

79

บทพระราชนิพนธ์ “รับขวัญบัณฑิตใหม่”
เนื่องในงานฉลองปริญญาบัตรของบัณฑิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ขึ้นพลับพลา - แขกบรเทศ
ขึ้นพลับพลา

ทิวาวันผันไปไม่นานช้า
ถึงวันจุฬารับขวัญบัณฑิตใหม่
ผู้ส�ำเร็จการศึกษาก้าวหน้าไกล
มอบกายใจน�ำหนุนคุณความดี
เคยพากเพียรทุกโมงยามเอาความรู้
มุ่งเชิดชูชาติไทยเด่นเป็นศักดิ์ศรี
เพื่อส่วนรวมร่วมสมัครสามัคคี
สมกับที่ตั้งจิตอุทิศตน

แขกบรเทศ

อธิษฐานขอให้พ้นภัยพาล
จะมุ่งการกอปรกิจสัมฤทธิ์ผล
สิ่งศักดิ์สิทธิ์คุณครูบาทั่วสากล
คุ้มทุกคนบัณฑิตใหม่ให้ก�ำลัง
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๐๓๓

พระราชทานบทร้องนี้พร้อมทรงก�ำหนดเพลงส�ำหรับบรรเลงในงาน “ลาแล้วจามจุรี” ซึ่งเป็น
งานฉลองปริญญาบัตรของบัณฑิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อวันที่ ๑๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๒๐
ณ อาคารใหม่สวนอัมพร สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีเสด็จพระราชด�ำเนิน
ไปทรงร่วมงานด้วยในฐานะบัณฑิตใหม่ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๐๗.
๓๓

80

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

81

ต�ำนานลอยกระทง
ฤดูเดือนสิบสองน�้ำนองฝั่ง
สะท้อนเงาเนาชลยลอ�ำไพ
“ลอยกระทง” ประเพณีมีมาเก่า
ว่าเมื่อครั้งสุโขทัยไท้ภูบาล
สนมเอกมีสมญาว่านพมาศ
ประดิษฐ์จงกลชาติปทุมี
ตามประทีปแลสว่างกระจ่างน�้ำ
ท่านนิยมชมกระทงในคงคา
คติลอยกระทงบ่งความหมาย
ท่านว่าเพื่อนอบนบอภิวันท์
บ้างว่าเพื่อตั้งจิตอธิษฐาน
ขอสมคิดดังจิตหวังตั้งจ�ำนง

แลอีกทั้งจันทร์พรายฉายแสงใส
สบสมัยพิธีที่ส�ำราญ
เคยได้รู้ผู้เฒ่าท่านเล่าขาน
ทอดพระเนตรเทศกาลประจ�ำปี
เป็นนักปราชญ์ทรงปัญญาสง่าศรี
ถวายจอมธรณีลอยธารา
เห็นคลาคล�่ำส่องราตรีดีหนักหนา
สืบต่อมาแก่เราไทยในปัจจุบัน
เป็นเหตุผลภิปรายไม่แปรผัน
บังคมคัลบาทพิสุทธิ์พุทธองค์
ให้พ้นพาลพิบัติภัยความใหลหลง
ลอยกระทงลอยทุกข์ก่อสุขเทอญ



ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๑๓๔

ท�ำนอง : พยงค์ มุกดา

ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อวันที่ ๓๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๑ เพื่อพระราชทานแก่องค์การสวนสัตว์
ในพระบรมราชู ป ถั ม ภ ์ ส� ำ หรั บ เป ็ น แบบให ้ เ ด็ ก อ ่ า นท� ำ นองเสนาะในการประกวดหนู น ้ อ ยนพมาศ
ในงานลอยกระทง วันที่ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๒๑
ต่อมา ในปี พ.ศ. ๒๕๔๒ ครูพยงค์ มุกดา ศิลปินแห่งชาติ ได้ประพันธ์ท�ำนอง และอัญเชิญไปขับร้อง
ในงาน “๖๐ ปี เล่าขานต�ำนานลูกทุง่ ไทย” ซึง่ ส�ำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ
จัดขึ้นเมื่อวันที่ ๑๕ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๒ ณ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย เนื่องในพระราชพิธี
มหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ภูมพิ ลอดุลยเดช ๖ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๔๒
ในงานนี้ ได้อัญเชิญเพลงพระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี อีก ๑ เพลง
คือ “แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก” มาขับร้องเป็นครั้งแรกด้วย อ่านรายละเอียดใน “เปิดตัว ๒ เพลงพระราชนิพนธ์
ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี แดร๊กคูล่าผู้น่ารักและเพลงต�ำนานลอยกระทง,”
ThaiPR.NET, ๗ กันยายน ๒๕๔๒ ที่มา : www.ryt9.com.
๓๔

82

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ไทยด�ำเนินดอย
ลาวด�ำเนินทราย - ลาวด�ำเนินทรายทางเปลี่ยน
เที่ยวต้น
ลาวด�ำเนินทราย
เป็นบุญตัวได้โดยเสด็จประพาส
ชมพฤกษาตลอดหว่างทางด�ำเนิน
โอ้ว่าแสนเหนื่อยล้า (ซ�้ำ)
เมื่อใดจะได้หยุดพัก
เห็นยอดดอย
นี่หนาหมู่เฮาเอย
หายใจหอบ
เดินอีกนาที หรือสองนาที

พระจอมราชย์สู่ล�ำเนาเขตเขาเขิน
ท้องถิ่นเถินค่าล้นเป็นต้นธาร
สงสารสองขายิ่งนัก
สองขาจะหักเสียแล้วเอย
ดังคล้อยหนีไป

เที่ยวกลับ
ลาวด�ำเนินทรายทางเปลี่ยน
มีพระราชด�ำริตริตรองคิด
เพื่อได้น�้ำกอปรกิจเกษตรการ
โอ้ว่าแสนยินดี (ซ�้ำ)
ดุจเป็นรางวัลพระราชทาน
ไทยด�ำเนินดอย
ใช่ไหมไทยเอย
เห็นขุนเขา
น�้ำจิตศรัทธา รักไทยหนักหนา

จะกั้นปิดสายชลต้นละหาน
เพิ่มพูนงานผลิตผลของคนไทย
เดินไปถึงที่เห็นโครงการ
เราชาวบ้านดีใจเอย
เหนื่อยหน่อยต้องอดทน

หัวใจเต้นเร็วรี่ เฮ้อ
คงตายเอย

แดนดอยงามตา หนอ
เราเอย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๓๓๕

ปลายเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๕๒๓ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีโดยเสด็จ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชไปทอดพระเนตรโครงการชลประทานทางภาคเหนือ
เนอื่ งจากตอ้ งทรงพระดำ� เนนิ ขนึ้ ภเู ขานอ้ ยใหญห่ ลายแหง่ จนกระทงั่ มรี บั สงั่ วา่ “เดนิ ขนึ้ เขาเหนอื่ ยหนกั หนา”
จึงทรงพระราชนิพนธ์บทร้องและพระราชทานชือ่ ว่า ไทยด�ำเนินดอย เพือ่ ล้อเพลงเก่าคือ ลาวด�ำเนินทราย
และลาวด�ำเนินเกวียน แล้วพระราชทานแก่นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล ให้เป็นผู้ขับร้องคนแรก
โปรดใหใ้ ชท้ ำ� นองเพลงลาวดำ� เนนิ ทราย ขบั รอ้ งสองเทยี่ วในเทยี่ วกลบั นนั้ โปรดใหใ้ ชเ้ พลงลาวดำ� เนนิ ทราย
ทางเปลี่ยนของหลวงประดิษฐ์ไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง...,
หน้า ๒๐๙.
๓๕

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

83

ส่วนที่ ๓ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๕ - ๒๕๒๘
ขณะทรงศึกษาระดับอุดมศึกษา ปริญญาเอก
หลังจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงส�ำเร็จการศึกษา
ระดับปริญญาโทจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยใน พ.ศ. ๒๕๒๔ แล้ว ได้ทรงเข้าศึกษาต่อ
ระดับปริญญาเอกสาขาพัฒนศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร
(ป ี การศึ ก ษา ๒๕๒๔ - ๒๕๒๘) ด้วยทรงเห็นว ่า จะเป็นประโยชน์ต่อการรับราชการ
เป็นอาจารย์ที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ทรงเข้ารับราชการเป็นอาจารย์มาตั้งแต่
เดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๕๒๓
ในขณะทรงศึกษาระดับปริญญาเอกทีม่ หาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร
มีวาระส�ำคัญเกิดขึ้น เช่น กรุงเทพมหานครครบ ๒๐๐ ปี ใน พ.ศ. ๒๕๒๕ ซึ่งพระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธีฉลอง
กรุงรัตนโกสินทร์ครบ ๒๐๐ ปี วันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ภูมิพลอดุลยเดช ๕ ธันวาคม ๒๕๒๖ และวันพระราชสมภพสมเด็จพระศรีนครินทรา
บรมราชชนนีทรงเจริญพระชนมายุ ๗ รอบ ๒๑ ตุลาคม ๒๕๒๗ โอกาสส�ำคัญเหล่านี้
คือที่มาของบทพระราชนิพนธ์ ในส่วนที่ ๓ นี้ และนอกจากนั้นยังมีบทพระราชนิพนธ์
พระราชทานแก่ครูดนตรีหลายท่านตามค�ำกราบบังคมทูลขอ บทพระราชนิพนธ์ในส่วนนี้
มีจ�ำนวน ๖ บท

84

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

บทพระราชนิพนธ์ค�ำฉันท์ดุษฎีสังเวยและกาพย์ขับไม้สมโภช
พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร

กินนรร�ำ - เอกบท - เหาะ - ฉิ่งพระฉัน - มอญแปลง - มหาฤกษ์
กินนรร�ำ

(ลา ๑)
อภิวาทอ้างสิทธิ์กฤษฎา
มณีรัตนปฏิมากร
อันองค์เทเวศร์อดิศร
บันดาลดลด้วยสวัสดี
ก่อเกิดคุณาบารมี
อ�ำนวยสิริสรรพบุญญา

พระพุทธมหารังสฤษฎ์บวร
คู่ไทยธานี

สาธุการ
เอกบท

เหาะ

จ�ำเดิมพระบรมราชา
ธิราชเจ้าจักรีวงศ์
เสด็จปราบดาภิเษกทรง
คลนามรัตนโกสินทร์

องค์ปฐมกษัตรา-

สร้างพระราชวังบดินทร์
พร้อมอารามพระศรีรัตน์ชัชวาล
อัญเชิญพระพุทธรัตน์ประดิษฐาน
พิสุทธิพิเศษไพบูลย์
ประดิษฐ์เครื่องทรงจ�ำรูญ
ประกอบเป็นสามฤดู
เนาอุโบสถสถานตระการตรู
จิตรกรรมเชิงช่างเชี่ยวชาญ

แล้วเสร็จดังจินตน์

สถาปนานครมง-

บุษบกพิมาน
น้อมน�ำท�ำนูล
บรรเจิดเชิดชู

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

85

ฉิ่งพระฉัน

อันองค์พิมพ์พุทธพิชิตมาร
พาชนพ้นทุกข์บรรเทา
อาจน�ำส�่ำสัตบุรุษเนา
เอมอิ่มในกองกุศล

มอญแปลง

ทรงคุ้มเขตขัณฑมณฑล
ปราศทุกข์ท�ำงนบีฑา
บัดดลมัจฉมังสา
บังเกิดทั่วทั้งแผ่นไผท
ทรงบริรักษ์ภูวไนย
นับเนื่องถ้วนเก้ารัชกาล
บริรักษ์ปวงนิกรบันดาล
ประกอบแต่กิจอันควร

มหาฤกษ์

ราชะประชาชักชวน
ให้รัฐพัฒนาธ�ำรง
สบสิ่งสมบูรณ์ประสงค์
อุดมรัตนพิมพ์อ�ำไพ

มละโอฆกันดาร
ในธรรมน�ำเชาวน์
ดับร้อนผ่อนปรน
พืชพันธุ์ธัญญา
ผู้ผ่านราชัย
บันเทิงเกษมศานต์
ตามแบบกระบวน
ด้วยฤทธีองค์

ตระสันนิบาต
รัว


ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๕๓๖

ค�ำฉันท์ดุษฎีสังเวยและกาพย์ขับไม้สมโภชพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรนี้ พระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม
ราชกุมารีทรงพระราชนิพนธ์เพื่อให้คณะครูพราหมณ์และศิลปินกรมศิลปากรอ่านประกอบการบรรเลง
ซอสามสายสดุ ดี พ ระพุ ท ธมหามณี รั ต นปฏิ ม ากร ในการเลี้ ย งพระและเวี ย นเที ย นสมโภชพระพุ ท ธ
มหามณีรัตนปฏิมากร เนื่องในพระราชพิธียกช่อฟ้าพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันที่
๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๒๕ ในครั้งที่มีการปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ในโอกาสสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ครบ ๒๐๐ ปี
๓๖

86

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ต่อมาสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี โปรดเกล้าฯ ให้อาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน
น�ำไปบรรจุเพลง ทรงขับกาพย์ในตอนต้นด้วยเมื่อมีการขับร้องและบรรเลงเพื่อบันทึกเสียง
ภายหลังทรงเลือกเฉพาะลา ๑ พระราชทานแก่วงสายใยจามจุรีน�ำไปเป็นบทร้องในการแสดง
ดนตรีไทยปี่พาทย์ดึกด�ำบรรพ์ เนื่องในโอกาสครบรอบ ๘๐ ปี แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
๒๖ มีนาคม ๒๕๔๐ ณ หอประชุมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง...,
หน้า ๗๕.

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

87

บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
เนื่องในวันเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ ธันวาคม ๒๕๒๖
ถึงกลางวันนั้นมีสุรีย์ส่อง
ไทยมีองค์ทรงธรรม์พรรณราย
สมาชิกมูลนิธิสายใจไทย
ด้วยอาศัยพระเมตตาบารมี
พระประดุจมาตุเรศปิตุรงค์
พระประสิทธ์วิทยาดุจอาจารย์
วันที่ห้าธันวามาบรรจบ
ถวายพระพรพิพัฒน์ตั้งสัจจา


จันทรผ่องรัตติวารตระการฉาย
คุ้มเกศกายทั้งทิวาและราตรี
ก�ำลังใจแน่นหนักมีศักดิ์ศรี
หลักชีวีธ�ำรงชาติปราศผองพาล
ผู้ประสงค์คุ้มครองไทยไม่ร้าวฉาน
ด้วยเชี่ยวชาญน�ำรัฐวัฒนา
ถือถ้วนครบเฉลิมพระชนมพรรษา
ขอเป็นข้ารองพระบาททุกชาติไป
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๖๓๗

วงดนตรีทหารพิการ มูลนิธิสายใจไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้กราบบังคมทูลขอพระราชทาน
พระราชานุญาตน�ำไปขับร้องถวายพระพรชัยมงคล เนื่องในวันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ๕ ธันวาคม ๒๕๒๖ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๓๘.
๓๗

88

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย



บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
เนื่องในโอกาสทรงเจริญพระชนมายุ ๗ รอบ

ทั่วขัณฑ์เขตประเทศไทยอันไพศาล
สมเด็จพระศรีนครินทรา
ยามพระชนม์ดลเจ็ดรอบพระชันษา
ปวงข้าบาทบรรดาสายใจไทย


แม้ท้องธารเถื่อนแถวแนวภูผา
เสด็จเยี่ยมบรรดาประชาไทย
ยี่สิบเอ็ดตุลาคมอุดมสมัย
กราบถวายพระพรชัยใจภักดี
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๗๓๘

วงดนตรีทหารพิการ มูลนิธิสายใจไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้กราบบังคมทูลขอพระราชทาน
พระราชานญ
ุ าตนำ� ไปเปน็ บทรอ้ งถวายพระพรชยั มงคลสมเดจ็ พระศรนี ครนิ ทราบรมราชชนนี เนอื่ งในโอกาส
ทรงเจริญพระชนมายุ ๗ รอบ ๒๑ ตุลาคม ๒๕๒๗ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๓๙.
๓๘

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

89

ไอยราชูงวง เถา
สามชั้น

ที่ล�ำเนาอรัญวาพนาเวศ
รุกขชาติดงชัฏสะบัดใบ
คณาสัตว์ที่อาศัยในไพรนั้น
โขลงช้างกินไผ่ใบดกยกงวงชู

สองชั้น

อันพญาคชาชาติแกร่งกาจกล้า
อ�ำลาถิ่นพนาสณฑ์หนดงดาน
เป็นราชพาหนะพระทรงฤทธิ์
เรียนรู้หลักราชการงานประเทือง

ชั้นเดียว

อ้ามิ่งมาตงค์ผู้คงบุญ
สมพระเกียรติอิศเรศราชัย

แถบประเทศเชิงผาศิลาไศล
ลมพัดไกวกิ่งสล้างช่างน่าดู
มีหลายอย่างต่างพันธุ์ปนกันอยู่
จับกิ่งลู่ลงได้ใจส�ำราญ
เป็นเจ้าป่าสามารถองอาจหาญ
มาเฝ้าพระภูบาลผู้ผ่านเมือง
ต้องตั้งจิตคิดพระคุณน�ำหนุนเนื่อง
ในใต้เบื้องบาทละอองให้ว่องไว
พิษณุพงศ์อดุลย์ยิ่งใหญ่
ประจักษ์ในคชลักษณ์งามนักเอย

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๘๓๙
เพลงไอยราชูงวง เถา เป็นเพลงเก่าคู่กันมากับเพลงไอยเรศชูงา (ปัจจุบันเรียกเพลงไอยเรศ)
เพลงไอยราชงู วง ๓ ชนั้ เปน็ เพลงของครจู างวางทวั่ พาทยโกศล ครอู าจ สนุ ทร ผเู้ ปน็ ศษิ ยข์ องครจู างวางทวั่
ได้ต่อเพลงนี้ให้ครูสังเวียน เกิดผล ผู้เป็นศิษย์ของครูจางวางทั่วและครูอาจ สุนทร อีกต่อหนึ่ง ต่อมา
ครูส�ำราญ เกิดผล ได้ตัดลงเป็นเพลงชั้นเดียว และประดิษฐ์ทางลูกล้อลูกขัดส�ำหรับการบรรเลงเที่ยวกลับ
ครสู งั เวยี น เกดิ ผล หวั หนา้ วงดนตรไี ทย บา้ นใหม่ จงั หวดั พระนครศรอี ยธุ ยา ทราบวา่ สมเดจ็ พระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีโปรดช้าง จึงกราบบังคมทูลขอพระราชทานบทร้องเกี่ยวกับช้าง
ซึ่งก็ได้พระราชทานมาในทันทีที่ทรงว่างขณะประทับ ณ พระราชวังไกลกังวล หัวหิน ในเดือนเมษายน
พ.ศ. ๒๕๒๘ ทรงบอกเนื้อร้องเพลงนี้ทางโทรศัพท์ทางไกลด้วยพระองค์เอง นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณ
กรณีพิเศษจริง ๆ
เพลงนี้ ไ ด้ บั น ทึ ก เสี ย ง แล้ ว น� ำ ออกอากาศในรายการสั ง คี ต ภิ ร มย์ ท างวิ ท ยุ ก ระจายเสี ย ง
แห่งประเทศไทย ส่วนภูมิภาค จ�ำนวน ๔๑ สถานีทั่วประเทศ เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๒๘ แล้วจึงออกอากาศ
ในกรุงเทพมหานคร วิภาพร เกิดผล ร้องบันทึกเสียงคนแรก อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง...,
หน้า ๒๑๐.
๓๙

90

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ตับชมสวนขวัญ
เทวาประสิทธิ์

รื่นรมย์ชมพรรณบุปผชาติ
ประสิทธิ์สร้างบ�ำเรอองค์ไทเทวัญ

ดอกไม้ไทร

เพลินชมสายหยุดพุทธชาด
การะเกดแกมแก้วกระดังงา
โอ้ว่าพวงผกา ของข้าเอ๋ย
กุหลาบหลากสีมีปลูกไว้
กรองเป็นมาลัยได้ดมดอม
โอ้ว่าพวงผกา ของข้าเอย

ดอกไม้ไพร

งามปวงไม้ไพรหลายพันธุ์คละ
จันทน์กะพ้อกร่างไกรในอุทยาน
ตะขบข่อยตะลิงปลิงขึ้นเคียงกัน
กันเกราโศกใหญ่ใกล้วารี

ดอกไม้ร่วง

ไทรหวน

งามพิลาสพิสุทธิ์ดุจเทพสรรค์
สวนสวรรค์อนันต์สุขทุกเวลา
ชมนาดหอมรื่นชื่นนาสา
กรรณิการ์สารภีจ�ำปีพะยอม
อยู่ใกล้กับพุ่มมะลิหอม
น�ำน้อมโน้มหทัยให้ชื่นบาน

ขึ้นริมสระกิ่งใบแผ่ไพศาล
กระถินพิมานคูนคางยางนนทรี
ตะเคียนคั่นมะค่าพฤกษาศรี
ร่มเงาดียามเย็นเย็นพระพาย

รุกขชาติดาดาษดอกดก
สันตะวาดอกจอกออกเรียงราย
สัตตบงกชงามนามโกมุท
หมู่ภมรแมลงภู่ดูเมามัว

ใบตกร่วงลงชลาสาย
ฝูงปลาว่ายแหวกเข้าเคล้ากอบัว
สัตตบุษย์ขาวเด่นเห็นอยู่ทั่ว
มิได้คิดชีวิตตัวชมเรณู

ที่ในสวนหลวงปวงปักษิน
หาเหยื่อเผื่อลูกน้อยคอยเอ็นดู
ครั้นยามค�่ำคืนไปยังไทรหวน
ส่งเสียงแจ้วจ�ำนรรจาว่าวอน

เป็นหมู่เหล่าโผผินบินเข้าคู่
ยามเช้าตรู่ออกเที่ยวพเนจร
ที่ในสวนริมทางหว่างสิงขร
ในรังนอนพร้อมสหายคลายอารมณ์

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

91

มาลีหวน

เนาศาลามาลีที่พงพฤกษ์
เคยผูกจิตคิดใฝ่ใจนิยม
ราตรียังมีกลิ่นเกสร
เสนาะเสียงจังหรีดหริ่งเรไร

คลื่นกระทบฝั่ง

เชิญบรรเลงดนตรีที่สวนขวัญ
ขับเพลงที่เคยเล่นไม่เว้นวาง



หวนร�ำลึกมวลมิตรสนิทสนม
ชวนชื่นชมบุปผาพนาไพร
ละอองอ่อนอบรับกับแขไข
ชวนเพลินเจริญใจในดุริยางค์
แต่สายัณห์จนวันพรุ่งถึงรุ่งสาง
จะเลิกร้างอ�ำลาก็อาลัย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๘๔๐

ทรงพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงตับชุดนี้ที่พระต�ำหนักภูพานราชนิเวศน์ เมื่อเดือนพฤศจิกายน
พ.ศ. ๒๕๒๘ ตามค� ำ กราบบั ง คมทู ล ของครู สั ง เวี ย น เกิ ด ผล หั ว หน้ า วงดนตรี ไ ทย บ้ า นใหม่
จังหวัดพระนครศรีอยุธยา นับเป็นเพลงตับที่ยาวมากในบรรดาบทเพลงทั้งหลายที่เคยทรงพระราชนิพนธ์
มา ประกอบด้วยเพลงต่าง ๆ ในอัตรา ๒ ชั้น รวม ๗ เพลง มาลี เกิดผล และวิภาพร เกิดผล ร่วมกันขับร้อง
เพลงนี้บันทึกเสียงครั้งแรกในปลายปี พ.ศ. ๒๕๒๘ ที่ศาลาดุสิดาลัย พระต�ำหนักจิตรลดารโหฐาน
พระราชวังดุสิต ได้พระราชทานพระราชานุญาตให้เผยแพร่ในรายการสังคีตสยาม ณ สถานีวิทยุกองพล
ที่ ๑ รักษาพระองค์ เป็นครั้งแรก เมื่อต้นปี พ.ศ. ๒๕๒๙
การทรงพระราชนิพนธ์เนื้อร้องเพลงตับนี้ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
พระราชทานสัมภาษณ์ เมื่อวันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๓๓ ณ อาคารชัยพัฒนา สวนจิตรลดา ว่า ครูสังเวียน
เกิดผล ได้กราบบังคมทูลขอพระราชทานบทร้องส�ำหรับเพลงดอกไม้ไทร ดอกไม้ไพร ดอกไม้ร่วง
ไทรหวน มาลีหวน เพลงละ ๔ ค�ำกลอน ขณะที่ทรงพระราชนิพนธ์ได้ทรงนึกถึงชื่อเพลงต่าง ๆ เหล่านี้
แล้วจึงนึกถึงเนื้อร้อง จึงได้ทรงวางโครงเรื่องว่า บทร้องในเพลงดอกไม้ไทร จะพูดถึงไม้ดอกต่าง ๆ
ในเพลงดอกไม ้ ไ พร จะกล ่ า วถึ ง ไม ้ ยื น ต ้ น และส� ำ หรั บ เพลงดอกไม ้ ร ่ ว ง จะกล ่ า วถึ ง ดอกไม ้ ที่ ร ่ ว ง
จากต ้ น ไม ้ ที่ อ ยู ่ ริ ม น�้ ำ ครั้ น ถึ ง เพลงไทรหวน นึ ก ถึ ง ว ่ า ตอนค�่ ำ มี น กมาเกาะที่ ต ้ น ไทร และส� ำ หรั บ
เพลงมาลีหวน ทรงใช้ความรู้สึกที่พ้องกับชื่อเพลง คือ หวนนึกถึงมิ่งมิตรที่เคยมาชื่นชมดอกไม้ด้วยกัน
ทั้งยังได้พระราชทานชื่อตับด้วยว่า “ตับชมสวนขวัญ” นับว่าบทร้องเพลงตับชุดนี้เป็นบทร้องที่ทรง
พระราชนิพนธ์อย่างมีการ “ผูกเรือ่ ง” ไว้เป็นอย่างดี อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๑๑.
๔๐

92

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ชื่นชุมนุมกลุ่มดนตรี
ชื่นชุมนุม

มาร่วมเล่นดนตรีที่ไพเราะ
น้อมประณตบูชาปวงอาจารย์
จะบรรเลงเพลงใดอย่าให้พลาด
ทั้งปี่พาทย์เครื่องสายมโหรี

กลุ่มดนตรี

ดนตรีไทยมีคุณอดุลย์ค่า
ยามเหนื่อยอ่อนพลันหายได้ก�ำลัง
ขอเชิญท่านพร้อมกันในวันนี้
จงร่วมกันบรรเลงเพลงของไทย

ให้เสนาะท�ำนองก้องประสาน
ช่วยบันดาลดลสุขสวัสดี
ปฏิภาณชาญฉลาดสมศักดิ์ศรี
ขอให้มีคนนิยมชื่นชมฟัง
เสริมสติปัญญาวิชาขลัง
คลายทุกข์ทั้งยังสุขสนุกใจ
จะมาจากแหล่งที่ต�ำบลไหน
เกิดโชคชัยชูช่วยด้วยไมตรี
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๘๔๑

ในการเตรียมงานดนตรีไทยอุดมศึกษา ครั้งที่ ๑๗ ซึ่งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เป็นเจ้าภาพ ประธาน
ชมรมดนตรีไทย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้มากราบขอให้อาจารย์มนตรี ตราโมท ประพันธ์เพลงส�ำหรับ
ใชบ้ รรเลงเปน็ เพลงประจำ� งานดนตรไี ทยอดุ มศกึ ษา อาจารยม์ นตรแี นะวา่ ควรขอพระราชทานบทรอ้ งจาก
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เมื่อท�ำหนังสือกราบบังคมทูล ก็ทรงพระกรุณา
โปรดเกลา้ ฯ พระราชทานบทรอ้ งนแี้ กอ่ าจารยม์ นตรี เมอื่ วนั ที่ ๑๕ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๕๒๘ อาจารยม์ นตรี
ประพันธ์ท�ำนองเพลง ชื่นชุมนุมกลุ่มดนตรี เสร็จในวันที่ ๕ ธันวาคม ปีเดียวกัน และส่งโน้ตเพลงและ
ตัวอย่างเทปบันทึกเสียงไปให้มหาวิทยาลัยทุกแห่งเพื่อใช้ในการซ้อม
วันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๒๙ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีเสด็จ
พระราชด�ำเนินไปทรงเปิดงานและทรงระนาดเอกน�ำวงดนตรีทุกสถาบันขับร้องและบรรเลงด้วยเพลง
ชืน่ ชุมนุมกลุม่ ดนตรี ต่อมาได้ใช้เพลงนีข้ บั ร้องและบรรเลงเป็นเพลงเปิดรายการในงานดนตรีไทยอุดมศึกษา
ทุกปี มาจนถึงทุกวันนี้ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า, ๒๑๙.
๔๑

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

93

94

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

รื่นรสบทเพลงพระราชทานต่างโอกาส
ส่วนที่ ๔ บทพระราชนิพนธ์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๙ - ๒๕๕๙
บทพระราชนิพนธ์ในช่วงเวลานี้ ประกอบด้วยบทพระราชนิพนธ์เฉลิมพระเกียรติ
พระมหากษัตริยแ์ ห่งพระบรมราชวงศ์จกั รีและพระบรมวงศานุวงศ์ ได้แก่ อาศิรวาทราชสดุดี
เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพร
ชัยมงคลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษา
๕ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐ บทพระราชนิพนธ์พระราชทานเจ้านายต่าง ๆ ในงานฉลองวันประสูติ
และบทพระราชนิพนธ์ที่มีผู้ขอพระราชทาน เพื่อขับร้องในงานแสดงดนตรี หรือเพื่อ
ออกอากาศทางสถานีวิทยุและโทรทัศน์ รวม ๑๖ บท
นอกจากนั้น มีบทร้องที่พระราชทานวงสายใยจามจุรี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ในรายการแสดงดนตรีไทยปี่พาทย์ดึกด�ำบรรพ์ เนื่องในโอกาสวันสถาปนาจุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย ๒๖ มีนาคม และชมรมดนตรีไทยนักเรียนนายร้อย โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้า เนื่องในวันปิยมหาราช ๒๓ ตุลาคม เป็นการเฉพาะอย่างต่อเนื่อง จึงแบ่ง
เป็นอีก ๒ ส่วนโดยเฉพาะแยกจากส่วนที่ ๔ นี้

“นักดนตรีตีฆ้องวง”
ภาพฝีพระหัตถ์วาดไว ทรงวาดเมื่อ ๖ พฤศจิกายน ๒๕๓๒
ที่มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร
เจ้าภาพกราบบังคมทูลขอให้ทรงวาดภาพสีน�้ำ
ระหวา่ งทมี่ กี ารแสดงดนตรบี นเวที จะทรงวาดภาพอะไรกไ็ ด้
แต่ก�ำหนดว่าเพลงจบเมื่อใดก็ให้ทรงหยุดวาด
จึงทรงวาดภาพนักดนตรีบนเวที

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

95

พระอาทิตย์ชิงดวง
รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ
จังหวะเหมาะสมท�ำนองก้องประสาน
สายลมหวนอวลกลิ่นสุมามาลย์
ชวนชื่นบานเมื่อสดับเพลงขับเอย
ดอกเอ๋ย เจ้าดอกสารภี หอมกลิ่นมาลี ไม่เว้นวายเอย
เจ้าดอกล�ำดวนเอย
เจ้าดอกล�ำดวนเอ๋ย
ชวนให้ชมเชย
สังขยาเจ้าเอย
ทั้งขนมตาล
ทองหยิบฝอยทอง
ล้วนแต่ของหวาน
ช่างน่ารับประทาน
เสียจริงเอย
เจ้าขนมครองแครงเอย
หม้อแกงขนมถ้วย
ขนมชั้นขนมกล้วย
กินด้วยกัน
สามแซ่แช่อิ่ม
ปลากริมไข่เต่า
กล้วยแขกข้าวเม่า
มาแบ่งปัน
อร่อยทั่วกัน
ทั้งวงเอย
ดอกเอ๋ย เจ้าดอกชมนาด อยู่ในวงปี่พาทย์ สบายใจเอย


(ดนตรีรับ)
(ดนตรีรับ)
(ดนตรีรับ)
(ดนตรีรับ)

(ดนตรีรับ)

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๒๙๔๒

เพลง พระอาทิตย์ชิงดวง เป็นเพลงลา ท�ำนองเป็นของพระประดิษฐ์ไพเราะ (ครูมีแขก) แต่งขึ้นไว้
เป็นเพลงประจ�ำวงดนตรีของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) มีบทร้องของเก่าจาก
เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนบทหนึ่งและจากพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๖ เรื่องพระยาราชวังสันอีกบทหนึ่ง
ทางขับร้องนั้น มีอยู่ด้วยกัน ๒ ทาง คือ ทางธรรมดา และทางส�ำเนียงมอญซึ่งเป็นของบ้านพาทยโกศล
วันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๙ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จ
พระราชด�ำเนินไปทรงเป็นประธานในงานประชันปี่พาทย์ระหว่างวงปี่พาทย์ไม้แข็ง ณ มหาวิทยาลัยมหิดล
ศาลายา สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ได้พระราชทานบทร้อง พระอาทิตย์ชิงดวง
แก่วงนายพินิจ ฉายสุวรรณ ส�ำหรับใช้ประชัน มีบุหงา จรัสเพชร เป็นผู้ขับร้องคนแรก ต่อมาได้น�ำไป
บันทึกเสียงเผยแพร่ในรายการสังคีตภิรมย์
๔๒

96

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ทรงลองเสียงระนาดเอก “จ�ำปา” ของหลวงประดิษฐ์ไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง)
ซึ่งอาจารย์ประสิทธิ์ ถาวร จัดถวายที่มหาวิทยาลัยมหิดล พุทธศักราช ๒๕๒๙

ทรงพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงลามาก่อนแล้ว ๓ เพลง ได้แก่ เต่ากินผักบุ้ง ปลาทอง เถา
และ อกทะเล เพลงนี้ จึ ง เป็ น เพลงลาล� ำ ดั บ ที่ ๔ พระราชทานสั ม ภาษณ์ เมื่ อ วั น ที่ ๒ สิ ง หาคม
พ.ศ. ๒๕๓๓ ณ อาคารชัยพัฒนา สวนจิตรลดา สรุปความว่า เนื่องจากทรงพระราชนิพนธ์บทร้อง
หลั ง จากที่ พึ่ ง เสวยพระกระยาหารเย็ น เสร็ จ จึ ง ทรงนึ ก ถึ ง อาหารและขนมต ่ า ง ๆ และทรงนึ ก ถึ ง
การซ้อมดนตรีที่ชมรมดนตรีไทย สจม. ที่มักจะน�ำขนมมารับประทานกันในหมู่นักดนตรีเสมอ ดังนั้น
เนื้อร้องจึงทรงกล่าวถึงขนมต่าง ๆ แทนดอกไม้ตามขนบเดิม ซึ่งตามปกติมักได้ยินบทร้อง เช่น “ดอกเอ๋ย
เจ้าดอกรัก หัวอกจะหักเสียแล้วเอย” หรือ “ดอกเอ๋ย เจ้าดอกราตรี ได้มาวันนี้ยินดีจริงเอย” บทร้อง
พระอาทิตย์ชิงดวง นับว่าได้ทรงมีความคิดริเริ่มที่ได้ “แหวกขนบ” เนื้อเพลงลา แม้ว่าจะเริ่มต้นด้วย
“ดอกล�ำดวน” และลงท้ายด้วย “ดอกชมนาด” แต่ในเนื้อเพลงมีแต่ขนม “เจ้าขนมครองแครง หม้อแกง
ขนมถว้ ย ขนมชนั้ ขนมกลว้ ย สามแซแ่ ชอ่ มิ่ ปลากรมิ ไขเ่ ตา่ ” ยงั ความสนกุ สนานในหมนู่ กั รอ้ งและนกั ดนตรี
ในวันนั้นมาก และในวันที่บรรเลงจริง มีผู้เชิญถาดขนมมาทูลเกล้าฯ ถวาย รวมทั้งมอบให้นักดนตรี
ในวงด้วย อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๑๕.

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

97

วิหคเหิน เถา
สามชั้น

โอ้ว่าเจ้าปักษาน่าเอ็นดู
ไปว้าเหว่เซซังล�ำพังตน
เจ้าเคยได้อยู่ดีมีที่รัก
เคยถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงอาทร
สองชั้น
โภชนะจะหามีอยู่ที่ไหน
อันตรายนานาสารพัน
แต่โลกนี้มีกรรมเป็นธรรมะ
ชีวิตเราล้วนเปล่าเปลี่ยวอยู่เดียวดาย
ชั้นเดียว
นภากาศกว้างใหญ่ไพศาลนัก
อุดมการณ์กระซิบสั่งดั่งใจจินต์


เจ้าโผบินผินอยู่ห้วงเวหน
ทิ้งบ้านคนที่เคยพักพ�ำนักนอน
เห็นแปลกนักไปใยในไพรสยอน
แต่ยังอ่อนเยาว์วัยไม่จากกัน
ยังเหยี่ยวใหญ่ตัวร้ายคอยหมายขวัญ
ในไพรสัณฑ์เจ้าจะยากล�ำบากกาย
อิสระเสรีมีความหมาย
สิ่งเบื้องหน้าท้าทายวิหคบิน
พอลมบนร้องทักเจ้าปักษิน
ละแผ่นดินเหินฟ้ามุ่งหาดาว
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๐๔๓

เพลงวิหคเหิน เถา เป็นเพลงเก่าของบ้านพาทยโกศล ซึ่งครูอาจ สุนทร เขียนโน้ตสากลมอบ
ให้ไว้ที่บ้านครูสังเวียน เกิดผล เป็นทางบรรเลงอย่างเรียบ ๆ ไม่มีบทร้องก�ำกับไว้ ครูสังเวียน เกิดผล
จึงน�ำขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ขอพระราชทานบทร้อง
พระองค์ทรงพระราชนิพนธ์บทร้องเสร็จ เมื่อวันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๐ ส่วนทางบรรเลง ก�ำนันส�ำราญ
เกิดผล ได้ประดิษฐ์เที่ยวกลับให้มีลูกล้อลูกขัดเพิ่มขึ้นจากของเดิมเล็กน้อย ผู้ร้องเพลงนี้เป็นคนแรกคือ
ขวัญยืน มีสมวงศ์ น้องชายของพระภิกษุพร ภิรมย์ บันทึกเสียงที่ศูนย์สังคีตศิลป์ ธนาคารกรุงเทพ
เมื่อวันที่ ๒๔ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๐
แนวคิดในบทร้องพระราชนิพนธ์บทนี้ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ได้พระราชทานสัมภาษณ์ เมื่อวันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๓๓ ณ อาคารชัยพัฒนา สวนจิตรลดา ความว่า
“...ในช่วง พ.ศ. ๒๕๓๐ ได้ทรงพิจารณาเรื่องจุดมุ่งหมายของชีวิตคนเราในสังคมว่าอยู่เพื่ออะไร
ควรจะท�ำอย่างไรกับชีวิต ชื่อเพลง “วิหคเหิน” ท�ำให้ทรงนึกเปรียบเทียบว่าคนเราต้องการเพียงมีอาหาร
พอกิ น มี ค วามปลอดภัยในชีวิต หรือต ้องการอะไรที่ท ้าทายต่อจิตวิญญาณและปัญญาของมนุษย์
เปรียบคนเราควรจะเป็นนกที่อยู่ในกรงทอง มีอาหารกินบริบูรณ์ มีคนอุปการะ มีความปลอดภัย หรือ
คนเราควรจะเป็นนกที่ “ละแผ่นดินเหินฟ้ามุง่ หาดาว” เพราะแม้วา่ จะมี “อันตรายนานาสารพัน ในไพรสัณฑ์
เจ้าจะยากล�ำบากกาย” แต่อิสรภาพนั้นก็เป็น “อิสระเสรีมีความหมาย” บางครั้งความสุขสบายทางกาย
คงไม่เพียงพอส�ำหรับความเป็นมนุษย์ แต่มนุษย์ควรจะแสวงหาสิ่งที่ท้าทายที่สูงส่งในโลกกว้างหรือไม่...”
อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๑๓.
๔๓

98

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

อนงค์สุชาดา เถา
สามชั้น

ที่จังหวัดอุรุเวลาประเทศ
มีสตรีนามสุชาดานงคราญ
กระท�ำการบวงสรวงแก่เทวา
ขอสามีผู้ยิ่งบุญมัย

สองชั้น

ปฐมครรภ์ขอบุตรสุดประเสริฐ
จักถวายสิ่งล�้ำค่ากว่าร้อยพัน
จึงอนงค์สุชาดาพร้อมข้าทาส
น�ำถวายเทพไทที่ไทรทอง

ชั้นเดียว

เข้าก้มกราบวันทนาพลางว่าวอน
ขอเทเวศร์รับเสวยสังเวยองค์



ในเขตเสนานิคมคฤหสถาน
จ�ำเนียรกาลครั้นนางจ�ำเริญวัย
ผู้สถิตพฤกษานิโครธใหญ่
ชาติตระกูลนั้นให้เสมอกัน
แม้นบังเกิดดังคิดไม่ผิดผัน
ในปีนั้นก็สมอารมณ์ปอง
หุงมธุปายาสอย่างถูกต้อง
นางเพ่งมองเห็นพระศากยวงศ์
ข้าได้พรพิสุทธิ์ดุจประสงค์
ดังได้จงเจตน์คิดอุทิศเอย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๐๔๔

เพลงอนงค์สุชาดา เถา ของเดิมในอัตรา ๒ ชั้น เป็นเพลงเก่าไม่ทราบนามผู้แต่ง ใช้บรรเลงประกอบ
การแสดงโขนละครมาช้านาน เพลงนี้มีผู้ประดิษฐ์ขึ้นเป็นเพลงเถาหลายทางด้วยกัน ส�ำหรับทางของ
“บ้านใหม่” นี้ ก�ำนันส�ำราญ เกิดผล อธิบายว่า ลักษณะเพลงเป็นท�ำนองเก่ามาก เขียนเป็นโน้ตสากลไว้
และได้มาจากบ้านวัดกัลยาณมิตร ของเดิมเป็นทางพื้นเรียบ ๆ ก�ำนันส�ำราญจึงประดิษฐ์เที่ยวกลับ
ให้มีลูกล้อลูกขัดเพิ่มมากขึ้น แล้วน�ำความขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยาม
บรมราชกุมารี ขอพระราชทานบทร้อง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทาน เมื่อวันที่ ๘ มกราคม
พ.ศ. ๒๕๓๐ บทร้องมีเนื้อหาเกี่ยวกับนางสุชาดา ตอนหนึ่งในพุทธประวัติ
ขวั ญ ยื น มี ส มวงศ์ เป็ น คนแรกที่ ขั บ ร้ อ งเพลงนี้ และบั น ทึ ก เสี ย งกั บ วงดนตรี พ าทยรั ต น์
แล้วน�ำออกอากาศครั้งแรกในรายการสังคีตภิรมย์ กลางเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๓๑ อ่านรายละเอียดใน
มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๑๔.
๔๔

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

99

บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
เนื่องในปีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐
“มหาราชาศิรวาท”

มหาราชะ - อาศิรวาท
มหาราชะ

น้อมเกศนบบังคมบรมบาท
มหาราชพระเกียรติระบือลือพระนาม
ว่าทรงธรรมตามก�ำหนดทศพิธ
ผดุงศาสน์ผลเพิ่มเฉลิมบุญ
เสด็จประพาสทุกสถานในบ้านเมือง
ทรงด�ำริให้มีที่ท�ำกิน

อาศิรวาท

ห้าธันวามาสมงคลดลถึงพร้อม
ขอสวัสดิ์พิพัฒน์ขจัดพาล
ด้วยดนตรีกังวานประสานเสียง
ทรงสดับรับรื่นชื่นกมล



อภิวาทพระผู้ผ่านไผทสยาม
ทั่วเขตคามรู้ซึ้งถึงพระคุณ
น�ำชีวิตชาวไทยให้อบอุ่น
ก่อการุญทั่วไปในแผ่นดิน
แดนรุ่งเรืองหรือป่าดงทรงทราบสิ้น
ทุกท้องถิ่นเกษตรกิจวณิชการ
เหล่าราษฎร์น้อมยินดีปรีติศานต์
ถวายพระพรพระภูบาลเฉลิมพระชนม์
ประกอบค�ำจ�ำเรียงเพียงสายฝน
บันดาลผลคู่ฟ้าสถาพร
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๐๔๕

พ.ศ. ๒๕๓๐ เป็นปีทที่ รงพระราชนิพนธ์เนือ่ งในโอกาสพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ภูมพิ ลอดุลยเดช
ทรงเจริญพระชนมพรรษา ครบ ๖๐ พรรษา เพื่อให้นักร้องนักดนตรีทั่วพระราชอาณาจักรขับร้องบรรเลง
ถวายพระพรชัยมงคลพร้อม ๆ กัน โปรดให้ครูมนตรี ตราโมท ก�ำหนดเพลง เนื่องด้วยเป็นโอกาสส�ำคัญยิ่ง
ครู ม นตรี จึ ง ได้ แ ต่ ง ท� ำ นองเพลงขึ้ น ใหม่ คื อ มหาราชะและอาศิ ร วาท เพื่ อ บั น ทึ ก แถบวี ดิ ทั ศ น์
ณ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย และน�ำไปออกอากาศในวันฉัตรมงคล ๕ พฤษภาคม ๒๕๓๐
ในการขับร้องและบรรเลง เพลงมหาราชาศิรวาท สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงซอด้วงในวงด้วย
ต่อมาใน พ.ศ. ๒๕๔๔ วงสายใยจามจุรไี ด้อญ
ั เชิญบทร้องมหาราชาศิรวาทนีม้ าแสดงในรายการแสดง
ดนตรีไทยปี่พาทย์ดึกด�ำบรรพ์ ร่วมกับบทพระราชนิพนธ์อกทะเล และบทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาส
ฉลองครบรอบ ๑๐๐ ปี วันคล้ายวันพระราชสมภพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี (๒๑ ตุลาคม
๒๕๔๓) ในโอกาสครบรอบ ๘๔ ปี แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ๒๖ มีนาคม ๒๕๔๔
๔๕

100

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
เนื่องในปีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐
พระราชทานกรมศิลปากร

มหานิมิต - ทยอยนอก - ปลาทอง
มหานิมิต

แสงสุรีย์สว่างกระจ่างหล้า
สายฝนโปรยฉ�่ำชื่นชื่นหทัย
เป็นมหานิมิตสิทธิโชค
ข้าพระบาทเริงรื่นชื่นอดุลย์

ทยอยนอก

ด�ำเนินทางกลางคีรีพงพีลึก
พระเสด็จทุกสถานกันดารไกล
ถึงจะไปในนครบวรรัตน์
ในโลกกว้างต่างชื่นรื่นกมล

ปลาทอง ๓ ชั้น
เฝ้าบรรเลงเพลงฉลองละอองบาท
เสนาะเสียงส�ำเนียงร้อยถ้อยวาที
พระเอยพระผ่านเผ้า พระคุณอุ่นเกล้า
ขอจงทรงนฤทุกข์
น�ำชาติชูเชิดชัย

พรรณพฤกษาผลิมาลีสีสดใส
ทั่วภพไตรหฤหรรษ์บันดาลคุณ
เฉลิมโภคจรัสธรรมน�ำเนื่องหนุน
ใต้เบื้องบุญบรมนาถคู่ชาติเอย
ยังรู้สึกพระเมตตาจะหาไหน
ชาวนาไร่สราญจิตคิดสร้างตน
ผ่องพิพัฒน์ไม่หมองมัวทั่วแห่งหน
นิยมผลพระบุญญาบารมี
สมโภชองค์ทรงราชย์เฉลิมศรี
เป็นท�ำนองแตรปี่ดนตรีไทย
เหล่าชาวไทยเอย
ขอทรงสุขพระหทัย
แต่นี้ไปนิรันดร

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 101

ด้วยมุ่งมั่นกตัญญุตาผล
บันดาลดลดวงจิตคิดผ่องใส
ด้วยหมายตรงจงรักประจักษ์ใจ
ส�ำนึกในพระคุณการุญเอย
นาฏศิลปินฟ้อน กรีดกรายถวายกร ดังกินนรงามเอย
ขอพระองค์เกษมศานต์
ขอสราญไม่ว่างเว้น
ข้าน้อยพลอยอยู่เย็น
ดุจจันทร์เพ็ญกระจ่างเอย


ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๐๔๖

เนือ่ งในวันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ภูมพิ ลอดุลยเดช ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐
กรมศิลปากรร่วมกับกองทัพบก กองทัพเรือ กองทัพอากาศ และกรมประชาสัมพันธ์ จัดการบรรเลงดนตรี
โดยใช้วงโยธวาทิต แสดงที่โรงละครแห่งชาติ
เพลงมหานิมติ ทีจ่ ริงคือเพลงตระนิมติ แต่เมือ่ น�ำมาเล่นทางฝรัง่ ใช้ชอื่ ว่า มหานิมติ เป็นบทพระนิพนธ์
ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ในการเล่นที่โรงละคร
แห่งชาตินั้น ได้ใช้เพลงมหานิมิตเป็นเพลงเบิกโรง และมีการร�ำถวายประกอบการบรรเลงเพลงนี้ด้วย
หลังจากที่เล่นที่โรงละครแห่งชาติแล้ว อาจารย์เสรี หวังในธรรม ได้น�ำเพลงมหานิมิต ไปเล่นอีกครั้งในงาน
ทีร่ ฐั บาลจัดถวายเลีย้ งพระกระยาหารค�ำ่ แด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ภูมพิ ลอดุลยเดชทีท่ ำ� เนียบรัฐบาล
เพลงทยอยนอกนั้น สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี พระราชทานสัมภาษณ์
เมื่อวันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๓๓ ณ อาคารชัยพัฒนา สวนจิตรลดา ว่า คุณหญิงไพฑูรย์ กิตติวรรณ
ได ้ ปรารภขึ้นว ่าปกติเพลงทยอยนอก ใช้แก่การเดิน ทางที่มีบรรยากาศและอารมณ์เศร ้า ครั้นเมื่อ
จะน�ำเพลงทยอยนอก เล่นในงานถวายพระพร จึงขอพระราชทานบทร้องที่เป็นการเดินทางเฉย ๆ
จึงได้ทรงพระราชนิพนธ์เนื้อร้องเพลงทยอยนอก ที่กล่าวถึงการเสด็จเยี่ยมพสกนิกรของพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
ส่วนเพลงลา ใช้เพลงปลาทอง ๓ ชั้น ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์บทร้องปลาทอง ส�ำหรับถวาย
พระพรชัยมงคลเพือ่ ให้เหมาะสมกับโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษาครบ ๕ รอบ ดังกล่าว อ่านรายละเอียด
ใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๔๒ - ๒๔๓.
๔๖

102

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

บทพระราชนิพนธ์ถวายพระพรชัยมงคล
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช

เนื่องในปีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๐
พระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี
ผองเผ่าไทยร่วมก�ำลังตั้งเป็นชาติ
แม้ต่างถิ่นประเพณีมีของตน
ก็พรักพร้อมน้อมมาในครานี้
เพราะยึดมั่นกตัญญูภูวนัย
ด้วยพระเกียรติเลิศล้นพ้นก�ำหนด
ทรงเกษมเปรมมนัสพิพัฒน์บุญ


มีเอกราชชูเชิดบังเกิดผล
แม้ต่างคนต่างคิดต่างจิตใจ
ล้วนภักดีเกินพร�่ำขอค�ำไข
ผู้ครองแคว้นแผ่นไผทได้ด้วยคุณ
ด้วยพระทศพิธธรรมน�ำเนื่องหนุน
เด่นอดุลย์ร่มเย็นเป็นนิตย์เอย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๐๔๗

บทพระราชนิพนธ์บทนีพ้ ระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี
เพื่อน�ำไปเล่นในงานถวายพระพรชัยมงคลเนื่องในโอกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเจริญ
พระชนมพรรษา ๖๐ พรรษา ณ โรงละครแห่งชาติ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์
อัครราชกุมารีทรงจัดถวายและทรงร่วมร�ำถวายพระพรด้วย เมื่อวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๐
๔๗

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 103

บทพระราชนิพนธ์พระราชทานหม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์ จิตรพงศ์
เนื่องในงานฉลองพระชันษา ๖ รอบ ๓ มกราคม ๒๕๓๑

ครอบจักรวาล - สะสม
ปี่พาทย์ท�ำเพลงครอบจักรวาล
ครอบจักรวาล
มาวันนี้ดีใจได้ฉลอง
ถึงก�ำหนดหกรอบพระชนมา
เห็นเสด็จเที่ยวไปมาน่าสนุก
ทรงรวบรวมทุนทรัพย์นับเรี่ยไร
สะสม

วันที่สามมกรามาบรรจบ
อันเป็นเอกเลิศยิ่งกว่าสิ่งดี
มาบันดาลพระพรบวรสุข
ดังพวกเรามุ่งหวังตั้งจิตดล

เหล่าพวกพ้องเรานั้นล้วนหรรษา
เห็นพระพลานามัยดีก็ดีใจ
ทั้งช่วยเหลือเมื่อสุขพาแจ่มใส
ช่วยเด็กเล็กเด็กใหญ่ให้เปรมปรีดิ์
ขอนอบนบพระไตรรัตน์จรัสศรี
อื่นอันมีในหล้าทั่วสากล
เหล่าโรคร้ายภัยทุกข์จงไร้ผล
เป็นมงคลเบิกบานสราญเอย

ปี่พาทย์ท�ำเพลงกระบองกัน – รัว
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๑๔๘

นา่ สงั เกตวา่ บทกลอนพระราชทานพรบทนเี้ รมิ่ ดว้ ยบรรยากาศสบาย ๆ สนกุ ๆ แตย่ งั คงเนอื้ หาเจาะจง
แก่ผู้ได้รับพระราชทาน ทั้งนี้เป็นเพราะหม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์ โปรดการท่องเที่ยว “ทัวร์” กับ
พระสหายมากกว่าจะทรงดนตรีไทยเช่นเจ้านายในราชสกุลจิตรพงศ์องค์อนื่ ๆ ด้วยความแตกต่างดังกล่าวนี้
หม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์จึงทรงรับเป็นผู้จัดการเรี่ยไรเงินจากพระญาติบ้าง จากพระสหายบ้าง
ขนึ้ ทลู เกลา้ ฯ ถวายเพอื่ แบง่ เบาพระราชภาระเปน็ ประจำ� ทกุ เดอื น ทงั้ นี้ ไมน่ บั รวม “ของฝากจากตา่ งจงั หวดั ”
ภายหลังเสด็จรายการ “ทัวร์” ที่จะต้องมีมาทูลเกล้าฯ ถวายอยู่เนือง ๆ อ่านรายละเอียดใน มณีพลอย
ร้อยแสง..., หน้า ๒๔๙.
๔๘

104

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

บทพระราชนิพนธ์พระราชทานหม่อมเจ้าดวงจิตร จิตรพงศ์
เนื่องในงานฉลองพระชันษาครบ ๘๐ ปี ๒๖ กันยายน ๒๕๓๑

นกกระจอกทอง - น�้ำลอดใต้ทราย
ปี่พาทย์ท�ำเพลงโคมเวียน
นกกระจอกทอง
ขอถวายพระพรบวรสวัสดิ์
พวกผองเราผู้ร�ำลึกพระเมตตา
ใคร่ทดแทนพระคุณการุญนัก
เก็บดอกไม้หลายอย่างต่างต่างพันธุ์
น�้ำลอดใต้ทราย

กุหลาบหลายหลากมีมากยิ่ง
ดอกมะลิร้อยมาลัยอยู่ได้นาน
พุทธรักษาขอพระพุทธมารักษา
อีกดอกรักเราล้วนรักและภักดี

ปี่พาทย์ท�ำเพลงกระบองกัน - รัว



แปดสิบทัศนับเนื่องพระชันษา
ทรงเกื้อกุลหนุนมาแต่ปางบรรพ์
จึงชวนชักมวลมิตรไปสวนขวัญ
จัดแจกันถวายให้พระทัยส�ำราญ
ดอกงามจริงทัง้ ประทิน่ กลิน่ หอมหวาน
ถวายพระประกอบการงานพิธี
จตุพิธวราประเสริฐศรี
สนองพระคุณเต็มที่วันนี้เอย

ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๑๔๙

ราชสกลุ จติ รพงศไ์ ดพ้ รอ้ มใจกนั จดั งานฉลองพระชนั ษาถวาย หมอ่ มเจา้ ดวงจติ ร จติ รพงศ์ ความทราบ
ฝ่าละอองพระบาท สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
รั บ เป็ น ที่ ป รึ ก ษาการจั ด งานและทรงร่ ว มเป็ น เจ้ า ภาพ ทุ ก ครั้ ง ที่ เ สด็ จ ฯ ไปทอดพระเนตรละคร
โดยเสด็จพระราชกุศลแก่มูลนิธิสิรินธร ณ ต�ำหนักปลายเนิน ทรงสังเกตเห็นว่าหม่อมเจ้าดวงจิตร
มักทูลเกล้าฯ ถวายเงินสมทบทุนแปลกกว่าผูอ้ นื่ คือ ทรงประดิษฐ์ธนบัตรทีจ่ ะทูลเกล้าฯ ถวายเป็นรูปต่าง ๆ
สวยงามสอดคล้องกับเรื่องราวของละครที่จัดแสดงในวันงาน จึงพระราชทานแจกันดอกไม้นานาชนิด
พรอ้ มกบั บทพระราชนพิ นธพ์ ระราชทาน ซงึ่ ถา่ ยทอดความหมายของดอกไมแ้ ตล่ ะชนดิ อา่ นรายละเอยี ดใน
มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๔๕.
๔๙

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙

105

บทพระราชนิพนธ์พระราชทานหม่อมเจ้ากรณิกา จิตรพงศ์
เนื่องในงานฉลองพระชันษา ๖ รอบ ๑๑ ธันวาคม ๒๕๓๑

มหาชัย - ตะลุ่มโปง - กราวร�ำ - ตระนิมิต - แขกลพบุรี
มหาชัย

ขอพระพุทธานุภาพน�ำผล
ให้พระชนม์ยาวนานยั่งยืนไป

ตะลุ่มโปง

ขอพระธรรมานุภาพน�ำผล
ให้ทรงสุขทุกทิวาและราตรี

กราวร�ำ

ขอพระสังฆานุภาพน�ำผล
ขอให้ทรงสนุกสนานส�ำราญครัน

ตระนิมิต

วันประสูติหกรอบพระชันษา
เป็นบทกลอนบรรเลงเพลงอย่างเคย

แขกลพบุรี ๓ ชั้น
พรรณไม้ดอกออกผกาช่างน่าชม
บ้างมีกลิ่นรวยรื่นหอมชื่นใจ
เปรียบบุปผาหลายอย่างต่างชนิด
ต่างความคิดต่างฐานาท่วงท่าที

ก่อเกิดสรรพมงคลน้อยใหญ่
ถึงร้อยกว่าก็อยู่ได้แข็งแรงดี
ก่อเกิดสรรพมงคลเสริมศรี
สิ่งก่อกวนไม่มีมาประจัญ
ก่อเกิดสรรพมงคลแม่นมั่น
ทรงตีทุ้มทุกวันไม่ลืมเลย
ขอน�ำถ้อยมังคลามากล่าวเผย
เพื่อเฉลยความยินดีเปรมปรีดา
สีสวยสมแลงามตามวิสัย
แปลกกันไปแต่ล้วนเลิศประเสริฐดี
ดุจมวลมิตรที่ปรองดองดังน้องพี่
แต่ล้วนมีไมตรีจิตสนิทกัน
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๑๕๐

ถึงแม้ทางกลอนจะเป็นทางขนบ คือ อาราธนาคุณพระศรีรัตนตรัยมาปกป้องคุ้มครองและให้พร
แต่ได้ทรงแทรกความปรารถนาดีมีความหมายเจาะจงแก่หม่อมเจ้ากรณิกาไว้ในข้อความ “ทรงตีทุ้ม
ทุกวันไม่ลืมเลย” มูลเหตุของเรื่องนี้มีที่มาจากหม่อมเจ้ากรณิกา ทรงเริ่มหัดระนาดอย่างจริงจัง เมื่อ
เจริญพระชันษามากแล้ว คือ ๕๖ ปี หลังจากที่เคยทรงหัดและเลิกราไปตั้งแต่พระชันษา ๓๐ ปีกว่า
๕๐

106

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

หม่อมเจ้ากรณิกาทรงระนาดทุ้ม ในงาน “วิศิษฏศิลปินปิ่นสยาม” การแสดงดนตรีไทย
โดยครูอาวุโสแห่งรัตนโกสินทร์ เนื่องในโอกาสสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงเจริญพระชนมายุ ๕๕ พรรษา พุทธศักราช ๒๕๕๓

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงชื่นชมพระวิริยะอุตสาหะนี้มาก เนื่องจาก
เป็นสิ่งยืนยันได้อย่างดีว่าการเล่นดนตรีไทยนั้นไม่ขึ้นอยู่กับอายุ หากมีความตั้งใจจริงฝึกซ้อมอยู่สม�่ำเสมอ
ผลดีย่อมเกิดขึ้นได้แม้ว่าจะเริ่มเมื่ออายุมากแล้วก็ตาม บทพระราชนิพนธ์พระราชทานบทนี้ นอกจาก
ทรงแสดงความชื่นชมหม่อมเจ้ากรณิกาให้ปรากฏแล้ว ยังพระราชทานก�ำลังใจแก่หม่อมเจ้ากรณิกา
ในโอกาสอันส�ำคัญนี้ด้วย
ในวันงาน นอกจากน�ำบทพระราชนิพนธ์นขี้ บั ร้องประกอบการร�ำถวายพระพรแด่หม่อมเจ้ากรณิกา
แสดงหน้าที่นั่งแล้ว มีการเล่นดนตรีไทยต่อด้วยการบรรเลงเพลง เขมรละออองค์ และเพลง แขกลพบุรี
ส�ำหรับบทร้องแขกลพบุรี สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระราชนิพนธ์
ให้เป็นพิเศษ เน่ืองจาก ดร.สิริชัยชาญ ฟักจ�ำรูญ ครูดนตรีไทย กราบบังคมทูลว่า เนื้อร้องของเพลง
แขกลพบุรี มักจะมีแต่ความเศร้าโศก ขอพระราชทานเนื้อร้องใหม่ จึงได้พระราชทานบทร้อง แขกลพบุรี
เกี่ยวกับการชมสวนแทน อ่านรายละเอียดใน มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๔๗.

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 107

ฟังเพลงกวี
ขอเชิญฟังบทกวีที่สวนหลวง
ชมพรรณพฤกษ์ทั้งปวงพวงบุปผา
ยามสายัณห์พระพายชายพัดพา
ชื่นอุราฟังเสียงเพลงบรรเลงบ�ำเรอ
มธุรสพจนารถประกาศขับ
โสตสดับหลงใหลจนใจเผลอ
หลงว่าครู่ดูซีค�่ำเสียแล้วเออ
ได้เจอะเจอสังสรรค์ไม่ทันนาน
ถึงลาแล้วขออย่าให้ลาไปลับ
วันหน้ากลับตามสัญญาที่ว่าขาน
ร่วมบ�ำรุงสวนหลวงด้วยดวงมาน
ขอทุกท่านสุขสมอารมณ์ปอง


ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๒๕๑

ท�ำนอง : พรพิรุณ

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระราชนิพนธ์บทกลอนนี้เพื่อทรงใช้
อ่านอ�ำลาในรายการอ่านบทกวีนิพนธ์ ประกอบแสง สี เสียง ในงานพรรณไม้งามอร่ามสวนหลวง ร.๙
เมื่อเดือนธันวาคม ปี พ.ศ. ๒๕๓๒ ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๓๗ สมาคมนักแต่งเพลงแห่งประเทศไทย
ได้ขอพระราชทานพระราชานุญาตอัญเชิญไปประพันธ์ทำ� นองใส่เป็นเพลงในเทปชุด “มณีพลอยร้อยแสง”
๕๑

108

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

อาศิรวาทราชสดุดีเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

ชมดงกลาง - ลีลากระทุ่ม - สะสม
ปี่พาทย์ท�ำเพลงฉิ่ง - ลา
ชมดงกลาง
ครั้นถึงจึงลงจากรถา
บุปผชาติดาษผกามากมวล
นาฏกรฟ้อนร�ำท�ำดนตรี
จับบทละครขึ้นตอนใด
ลีลากระทุ่ม

สะสม

จรลีเข้ามาถึงในสวน
หลากล้วนบ�ำรุงผดุงใจ
บรรเลงดีจ�ำเรียงเสียงแจ่มใส
ก็เล่นได้จนเห็นเป็นเรื่องจริง

วรรณศิลป์นาฏกรรมค่าล�้ำเลิศ
เล่นเรื่องโขนพระนางและยักษ์ลิง
ทั้งการช่างแต่เดิมของไทยนั้น
ปัจจุบันได้แบบอย่างข้างโบราณ

ดุริยะเกิดความไพเราะเสนาะยิ่ง
เป็นขวัญมิ่งชาวประชามาช้านาน
มีสิบหมู่ด้วยกันท่านเล่าขาน
บังเกิดงานศิลปีที่น่าชม

ได้ชื่นชมอุทยานและงานศิลป์
ร�ำลึกพระคุณทูนเทิดประเสริฐอุดม
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้า
พระเกียรติคงด�ำรงอยู่คู่เขตคาม

ตั้งเจตน์จินต์เป็นปัญญาพาสุขสม
พระบรมราชานุสรณ์ขจรนาม
ขัตติยราชาแห่งสยาม
ทุกโมงยามอนาคตยศยืนยง

ปี่พาทย์ท�ำเพลงสาธุการ - รัว


ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๓๕๒

กรมศิลปากรจัดการแสดงเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เนื่องในวัน
ศิลปินแห่งชาติ ณ อุทยานพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (อุทยาน ร.๒)
อ�ำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม จึงได้ขอพระราชทานบทร้องประกอบการแสดงชุดเบิกโรงในรูปของ
ละครใน เมื่อได้รับพระราชทานบทพระราชนิพนธ์แล้ว จึงขอให้ครูมนตรี ตราโมท เป็นผู้ก�ำหนดเพลง
และได้แสดงหน้าที่นั่ง เมื่อวันท่ี ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๓๓ ณ อุทยาน ร.๒ อ่านรายละเอียดใน
มณีพลอยร้อยแสง..., หน้า ๒๒๓.
๕๒

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 109

จีนเด็ดดอกไม้ เถา
ชุนเทียนนอนได้ไปถึงเช้า
ค�่ำคืนเสียงฝนพัดมา
จะปล่อยร่วงไปไยเสียดายนัก
จงเด็ดดมรมย์รื่นชื่นหทัย
สุขล�้ำสัมพันธ์ฉันมิตร
ดอกไม้หลายหลากมากมี
จะเป็นจีนเป็นไทยใช่ใครอื่น
เด็ดผกาแทนใจผูกพัน


ทุกแห่งเราได้ยินปักษา
ดอกไม้ร่วงไม่รู้ว่าเท่าใด
เพื่อนรักผู้มีจิตแจ่มใส
บุปผาคือน�้ำใจไมตรี
พาชีวิตเรืองรุ่งมุ่งเกียรติศรี
แต่ล้วนงามดีไม่แพ้กัน
จงชมชื่นผูกจิตสนิทมั่น
แบ่งปันประดับเรือนเตือนตาเอย
ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๓๕๓

ทรงพระราชนิพนธ์หลังจากเสด็จกลับจากการเยือนสาธารณรัฐประชาชนจีนในเดือนเมษายน
พ.ศ. ๒๕๓๓ เนื้อร้องจึงเกี่ยวกับสัมพันธไมตรีไทยจีน แล้วพระราชทานต้นฉบับลายพระหัตถ์เนื้อร้อง
พร้อมทั้งหมายเหตุแก่นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล ตามที่ได้กราบบังคมทูลขอพระกรุณาก่อนที่จะเสด็จฯ
ไปจีน เพื่อขอพระราชทานน�ำไปขับร้องเนื่องในโอกาสวันคล้ายวันประสูติครบรอบ ๑๐๙ ปี สมเด็จเจ้าฟ้า
บริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ในเดือนมิถุนายน นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล เล่าว่า
หมายเหตุตอนท้ายบทพระราชนิพนธ์มีความว่า สองบรรทัดแรก “เป็นค�ำแปลบทกวี ชื่อ “ชุนเสี่ยว”
ของกวีชอื่ เมิง่ ฮ่าว หราน (ค.ศ. ๖๗๘ - ๗๔๐) ที่กล่าวถึงคืนในฤดูชุนเทียน (ฤดูใบไม้ผลิ) ซึ่งอากาศดีท�ำให้
นอนสบายกว่าฤดูอื่น จึงหลับไปถึงเช้าโดยไม่ทราบว่าตอนกลางคืนระหว่างที่หลับไปนั้น มีลมฝนพัดมา
ทำ� ใหด้ อกไมท้ บี่ านในฤดใู บไมผ้ ลนิ นั้ รว่ งหลน่ เปน็ จำ� นวนมาก” และไดท้ รงคดั บทกวบี ทนนั้ ดว้ ยตวั อกั ษรจนี
พระราชทานพร้อมกับเนื้อร้อง นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล เล่าเกร็ดต่อว่า บทร้องอีก ๔ ค�ำกลอน
ต่อมานั้น ทรงพระราชนพิ นธต์ อ่ เตมิ ของกวจี นี เพอื่ ขมวดใหเ้ ขา้ กบั ชอื่ เพลง “จนี เดด็ ดอกไม”้ แลว้ รบั สงั่ วา่
“...เขียนไป ๆ แล้วเลย วกมาเป็นว่า ดอกไม้ทั้งหลายล้วนเป็นของดี ใช้เป็นเครื่องแสดงน�้ำใจไมตรีได้อย่าง
ดีเลิศ เลยกลายเป็นเด็ดดอกไม้แบ่งปันกัน เกิดเป็นสัมพันธไมตรีจีนกับไทยไปได้อย่างที่เห็นนี่แหละ...”
อา่ นรายละเอยี ดใน มณพี ลอยรอ้ ยแสง..., หนา้ ๒๒๕ - ๒๒๖.
๕๓

110

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก
สวัสดี แดร๊กคูล่า ผู้น่าทึ่ง
โลหิตดี มีพอหรือ ทุกเวลา
อันค้างคาว ยังอยู่ครบ หรือหมดสิ้น
ถ้าหิวเลือด เลือดฉัน นั้นอย่าเอา

ฉันคิดถึง เธอจริง จึงมาหา
หรือขาดแคลน ดังประปา ที่บ้านเรา
ยังกลัวกลิ่น กระเทียม อยู่หรือเปล่า
ไขมันจะ อุดตันเข้า เส้นเลือดเธอ
ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๕๓๗๕๔
ท�ำนอง : ประสิทธิ์ ช�ำนาญไพร

พระราชนิพนธ์บทนี้มาจากหนังสือ “แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก” ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นหลังจากเสด็จ
พระราชด�ำเนินกลับจากการเยือนประเทศโรมาเนีย ออสเตรีย ฮังการี เบลเยียม และสวิตเซอร์แลนด์
เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๗ ในครั้งนั้น ได้เสด็จฯ ไปทอดพระเนตรปราสาทบราน (Bran) กรุงบูคาเรสต์
ประเทศโรมาเนีย ซึ่งถือกันว่าเป็นปราสาทแดร็กคูล่า อ่านรายละเอียดใน แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก (กรุงเทพฯ :
มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา, ๒๕๓๗), หน้า ๕๗.
ตอ่ มา เมอื่ สำ� นกั งานคณะกรรมการวฒ
ั นธรรมแหง่ ชาตไิ ดจ้ ดั งาน “๖๐ ปี เลา่ ขานตำ� นานลกู ทงุ่ ไทย”
ในวันที่ ๑๕ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๒ ณ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย ได้อัญเชิญเพลงพระราชนิพนธ์
ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ซึ่งยังไม่เคยเผยแพร่มาก่อน ๒ เพลง มาน�ำเสนอ
คือ เพลง “แดร๊กคูลา่ ผูน้ า่ รัก” และเพลง “ต�ำนานลอยกระทง” ซึง่ ครูพยงค์ มุกดา ศิลปินแห่งชาติ ประพันธ์
ท�ำนอง
๕๔

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 111

ทะเลหนาว
ทะเลด�ำแดนไกลดูใหญ่กว้าง
อยากโดดลงตรงกลางชลสาย
คลื่นซัดซ่ากระทบฝั่งดั่งท้าทาย
ให้ลงว่ายเริงร่าน่าส�ำราญ

ให้ผืนน�้ำโอบกายอย่างใกล้ชิด
เฉกเช่นมิตรเกื้อสุขทุกสถาน
ดิ่งออกไปไกลฝั่งยังเบิกบาน
ชื่นดวงมานอิสระประจักษ์ใจ

แต่ครั้งก่อนตอนมีนาย่างมาถึง
ครุ่นค�ำนึงแต่ท้องทะเลใส
สัมผัสน�้ำนี้ไม่เหมือนที่อ่าวไทย
เหตุไฉนทะเลหนาวคราวนี้เอย



ทรงพระราชนิพนธ์ พ.ศ. ๒๕๓๗๕๕
ท�ำนอง : สง่า อารัมภีร์

พระราชนิพนธ์บทนี้มาจากหนังสือ “แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก” เช่นเดียวกับเพลงแดร๊กคูล่าผู้น่ารัก
อ่านรายละเอียดในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก..., หน้า ๙๗.
๕๕

112

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ทะเลด�ำซึ่งเป็นที่มาของ “ทะเลหนาว”
ในหนังสือพระราชนิพนธ์แดร๊กคูล่าผู้น่ารัก
ครั้งเสด็จฯ เยือนโรมาเนีย ๑๗ มีนาคม ๒๕๓๗
“...ลงไปที่หาดทราย เก็บหอยซึ่งดูคล้าย ๆ
กับหอยแมลงภู่บ้าง หอยแครงบ้าง
น�้ำทะเลเย็นเจี๊ยบ เขาว่าประมาณ 7 - 8 ๐C
หน้าร้อนที่เขาว่ายน�้ำกันประมาณ 20 - 22 ๐C...”

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 113

บทพระราชนิพนธ์เนื่องในโอกาสฉลองครบรอบ ๑๐๐ ปี
วันคล้ายวันพระราชสมภพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี

ขึ้นพลับพลา - น�้ำลอดใต้ทราย - กล่อมพญา - กระบองกัน
ตระสันนิบาต - รัว
ขึ้นพลับพลา
นี่ก็ล่วงร้อยพรรษาเวลาผ่าน
เพื่อก่อเกิดชีวิตจิตกายใจ
ยึดบรรพชนเป็นครูผู้ประเสริฐ
สมเด็จย่าแม่ฟ้าหลวงของปวงชน

เป็นสัญญาณก�ำหนดบทบาทใหม่
อนาคตก้าวไกลด้วยมือคน
ดุจสายธารก่อเกิดเป็นโภชน์ผล
พระปณิธานเปี่ยมล้นพระเมตตา

น�้ำลอดใต้ทราย
ภูเขาสูงแผ่นดินกว้างทางกันดาร
ชาวพื้นราบชาวคีรีศรีพนา
แพทย์อาสาทางไกลได้ช่วยชีวิต
คนเจ็บป่วยรวยจนพ้นทรมาน

ห้วยละหานมิอาจกั้นการศึกษา
มีปัญญาคุณธรรมได้ท�ำงาน
คนทั่วทิศฟังเล่าค�ำกล่าวขาน
ใจสว่างกายสราญท�ำงานดี

กล่อมพญา

ขันติธรรมน�ำสติพระวิริยะ
โลกสรรเสริญพระนามาทั่วธาตรี
ถึงมิอาจจะเฝ้าใกล้ในชีวิต
ร�ำลึกแต่พระคุณธรรมล�้ำร�ำพัน

กระบองกัน

พระปัญญาอุตสาหะเป็นเกียรติศรี
ว่าทรงมีพระคุณหนุนอนันต์
เพราะทรงสถิตอยู่ห่างไกลในสวรรค์
เป็นแบบอย่างสร้างสรรค์ผืนไผท
ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๕๔๓๕๖

ในปี พ.ศ. ๒๕๔๓ รฐั บาลไดจ้ ดั งานเฉลมิ ฉลองครบรอบ ๑๐๐ ปี วนั คลา้ ยวนั พระราชสมภพสมเดจ็
พระศรีนครินทราบรมราชชนนี เพื่อเป็นการเทิดพระเกียรติในต่างประเทศ ณ ส�ำนักงานสหประชาชาติ
นครเจนวี า สมาพนั ธรฐั สวสิ ระหวา่ งวนั ที่ ๑๕ ถงึ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ สำ� นกั งานใหญอ่ งคก์ ารยเู นสโก
กรุงปารีส สาธารณรัฐฝรั่งเศส ระหว่างวันที่ ๒๓ ถึง ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ พิพิธภัณฑ์มนุษยชาติ
กรุงปารีส สาธารณรัฐฝรั่งเศส ระหว่างวันที่ ๒๗ พฤษภาคม ถึง ๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๓ และมหาวิทยาลัย
๕๖

114

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ซิมมอนส์ นครบอสตัน สหรัฐอเมริกา ระหว่างวันที่ ๒๙ กันยายน ถึง ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ การจัดงานดังกล่าว
ประกอบด้วยการจัดนิทรรศการพระกรณียกิจและพระประวัติ การสาธิตทางวัฒนธรรม และการสัมมนา
เทิดพระเกียรติ โดยในวันเปิดงานที่นครเจนีวาและกรุงปารีส สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม
ราชกุมารี ได้เสด็จฯ ไปทรงเป็นประธานในพิธีเปิดงาน ทรงร่วมบรรเลงและขับร้องบทพระราชนิพนธ์นี้
อ่านรายละเอียดใน “การจัดงานเฉลิมพระเกียรติครบรอบ ๑๐๐ ปี” วันคล้ายวันพระราชสมภพสมเด็จ
พระศรีนครินทราบรมราชชนนี ณ นครบอสตัน, ที่มา : http//www.ryt9.com/s/ryt9/247959

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 115

เพลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า

มหาชัย-มหากาล
มหาชัย

สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า
ทรงส่งเสริมการแพทย์ให้พัฒนา
งานฝีมือทอผ้าและปักไหม
โรงสีข้าวเป็นประโยชน์แก่ทุกคน

มหากาล

ร้อยห้าสิบปีวันพระราชสมภพ
กรณียกิจทรงปฏิบัติมาเนิ่นนาน
ยูเนสโกเฉลิมพระเกียรติให้โลกเห็น
ขอนอบนบพระศรีสวรินทร์ด้วยยินดี

แผ่พระคุณอุ่นเกล้าทั่วแหล่งหล้า
พระราชทานการศึกษาให้ปวงชน
ผดุงศิลป์ชาวไทยเกิดเป็นผล
เกษตรกรรมก็ทรงสนพระทัยงาน
มาบรรจบครบปีที่สืบสาน
ดลบันดาลสุขประชาทั่วธาตรี
ให้ทรงเป็นคนของโลกยิ่งศักดิ์ศรี
แซ่ซ้องพระบารมีเป็นบทเพลง
ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๕๕๕๕๗

ทรงพระราชนิพนธ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี สมเด็จพระพันวัสสา
อัยยิกาเจ้า เนื่องในโอกาสวันพระราชสมภพครบ ๑๕๐ ปี วันที่ ๑๐ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๕ ซึ่งองค์การ
การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) ได้ประกาศเชิดชูพระเกียรติคุณ
ให้เป็นบุคคลส�ำคัญของโลกด้านวิทยาศาสตร์ประยุกต์(สาธารณสุข) วัฒนธรรม สังคมศาสตร์ และ
มนษุ ยศาสตร์ ไดม้ งี านฉลองทสี่ ำ� นกั งานใหญข่ องยเู นสโกทกี่ รงุ ปารสี มกี ารจดั นทิ รรศการเทดิ พระเกยี รตแิ ละ
การแสดงทางวฒ
ั นธรรม (โขนและนาฏศลิ ป)์ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารที รงขบั รอ้ ง
เพลงนี้ในวันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๕ ต่อมาได้ทรงขับร้องในงานเฉลิมพระเกียรติวาระดังกล่าวและ
วาระครบรอบ ๑๒๐ ปีที่ทรงมีส่วนส�ำคัญในการจัดแสดงนิทรรศการ World’s Columbia ที่นครชิคาโก
พ.ศ. ๒๔๓๖ ซึ่งจัดขึ้นพร้อมนิทรรศการเฉลิมพระเกียรติชื่อ Siam: The Queen and the White City
ที่ The Costume and Textile Gallery พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ นครชิคาโก วันที่ ๑๗ กันยายน
พ.ศ. ๒๕๕๖ อ่านรายละเอียดใน “ชาวไทยปลาบปลื้มสมเด็จพระเทพฯ เสด็จเปิดนิทรรศการที่ชิคาโก
ย้อนประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ไทย - สหรัฐฯ”, VOA, ที่มา : http//www.voathai.com/a/hrh-inchicago-pt/1757367.html.
๕๗

116

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 117

บทพระราชทานพรแด่ผู้มีมุทิตาจิต

ขึ้นพลับพลา
ขึ้นพลับพลา ๒ ชั้น

คิดถึงวันผ่านไปเร็วนักหนา
อายุพาถึงหกสิบ นะเพื่อนเอ๋ย
แรงยังมีก้าวเดิน จิตเพลิดเพลิน
งานท�ำได้ แต่ต้องใจเย็น
จะขึ้นรถหรือเครื่องบิน
ลงเรือก็ได้ ไม่ยากเข็ญ
เยี่ยมเยียนทั่ว ทุกถิ่น
ทั้งเมืองไทยและเมืองนอก
ช่วยการอนามัย ช่วยการศึกษา
กสิกรรมรวมใจต้องให้ได้ผล
สุขกับงานศิลป์ ดุริยางค์ยินดี
ขอจงมีชัย
ท่านทั้งหลายที่มาอวยพร
ขอให้สุขสันต์ พร้อมมงคลพรทั้งสี่
พระคุณเอ๋ย
สุขภาพยิ่งพลัง ชั่วชีวี
ให้มีแต่ความรุ่งเรือง
เทพประทานพร
ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๕๕๘๕๘
ทรงพระราชนพิ นธเ์ พลงนเี้ พอื่ พระราชทานพรและขอบใจชาวไทยทรี่ ว่ มกนั นอ้ มเกลา้ ฯ ถวายพระพร
ชัยมงคลในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ ๒ เมษายน ๒๕๕๘ และพระราชทานแก่โครงการแสดงดนตรี
ไทยโดยครูอาวุโสแห่งรัตนโกสินทร์ วงบ้านปลายเนิน ดร.สิริชัยชาญ ฟักจ�ำรูญ เป็นผู้บรรจุเพลง บทร้อง
ใช้เพลง ขึ้นพลับพลา ๒ ชั้น และต่อด้วยการบรรเลงเพลงหน้าพาทย์ เทพประทานพร
ทรงขับร้องครั้งแรกในการแสดงดนตรีไทยปี่พาทย์ดึกด�ำบรรพ์ เนื่องในโอกาสฉลอง ๙๘ ปี
แห่งการสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ๒๖ มีนาคม ๒๕๕๘ ณ หอประชุมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
และทรงขับร้องอีกครัง้ ในงาน “วิศษิ ฏศิลปิน” การแสดงดนตรีไทยโดยครูอาวุโสแห่งรัตนโกสินทร์ ครัง้ ที่ ๘
ซึ่งกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม จัดขึ้นเมื่อวันที่ ๑๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๘ ณ หอประชุม
ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย และได้ทรงระนาดเอกในการบรรเลงครั้งนี้ด้วย
๕๘

118

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 119

เพลงภาษา
ฝั่งโขง

ลาว
สวนดอกไม้บ้านข้าเจ้าอยู่เก่าแก่
จ�ำปาลาวจ�ำปาไทยน�ำไมตรี
โขงน�้ำใสเหมือนน�้ำใจเราไหลหลั่ง
ฟังเสียงแคนปากเว้าเข้าใจกัน

เขมรเหลือง

เขมร

สาลิกาแก้วเอยอยู่บนยอดพฤกษา
คุยแจ้วแจ้วกับมวลมิตรจิตส�ำราญ
กระพือปีกร่ายร�ำท�ำจังหวะ
ขอเชิญเจ้ามาเล่นเป็นกันเอง

ตลุ่มโปงจีน

ฉันนิ่งนึกยิ้มหยุดไว้ไม่ตอบถ้อย
ฟ้าจรดดอยเหนือแดนดินถิ่นประชา
ดุจเกล็ดน�้ำฉ�่ำชื่นในโลกหล้า
ครั้นก้มหน้าคิดถึงบ้านนานเนาเอย

แขก

มาได้เจอสุขยิ่งจริงจริงนะ
วันนี้เป็นวันนัดแข่งเรือพาย
เมื่อวานแข่งนกเขาเราสนุก
ตรีมอกาเซะขอบคุณที่มาตาม

120

กินผลไม้นานารสหอมหวาน
ล้วนเบิกบานปากขยับขับเป็นเพลง
ไม่เลยละฟ้อนอยู่ดูเหมาะเหม็ง
ร่วมบรรเลงเพลงไทยให้เราเอย

จีน

ถามว่ามาอยู่ไยในไพรพฤกษ์
กลีบดอกท้อเกลื่อนธาราพาไหลลอย
แสงจันทร์ส่องพรายสว่างที่กลางพื้น
เงยหน้ามองเดือนส่องท้องนภา

แขกกะเร็ง

ดอกจ�ำปางามแท้หลากหลายสี
น�ำสิ่งดีมังคลามาแบ่งปัน
โขงสองฝั่งร่วมจิตร่วมคิดฝัน
ความสัมพันธ์ช่วยเหลือเกื้อกูลเอย

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

สลามะสวัสดียังมิสาย
เรือกอและมีลวดลายระบายงาม
ลองกองผลไม้สุกมีล้นหลาม
ได้มีความสบายใจไร้ทุกข์เอย

ญี่ปุ่น

ญี่ปุ่นฉะอ้อน

ปลานิลใครใครก็รู้จัก
เพิ่มโปรตีนให้คนไทยได้อยู่ดี
อยู่เนิ่นนานปลานิลกลายเป็นสีแดง
เรียกว่าปลานิลแดงดูแปลกตา

กินไม่เบื่อเนื้อดีนักเป็นศักดิ์ศรี
จักรพรรดิญี่ปุ่นถวายหลายปีมา
เหมือนทับทิมส่องแสงงามนักหนา
บางคนว่าปลาทับทิมน่าชิมเอย
ตะลุง

ชาตรีตะลุง

จะกล่าวถึงขุนมารพาลหุนหัน
ค้างค่าส่วยติดไว้ตั้งเป็นกอง
เจ้าบ้องตันครั่นคร้ามให้ขามจิต
รีบเสาะหาสิ่งของอย่างว่องไว
ฝรั่ง

ฝรั่งยีแฮม

เมืองเอ๋ยเมืองฝรั่ง
แต่ครั้งนี้ร้อนยิ่งกว่าทุกคราว
พัดลมไฟฟ้ามีแต่ที่พิพิธภัณฑ์
ไปยืมมาใช้ใช้ได้แต่ไม่เคย

มาหลายครั้งแปลกใจไม่ยักหนาว
อากาศอ้าวหายใจไม่ออกเลย
เขาเก็บกันเอาไว้ดูเฉยเฉย
เออได้เย้ยฝรั่งร้อนผ่อนคลายเอย
มอญ

พญาล�ำพอง

พระอาทิตย์ชิงดวงเป็นเพลงร้อง
พี่ที่รักจากไปใจร้าวราน
คนตายแล้วนั้นหนาจึงลาจาก
เราต่างรักใครก็เห็นเป็นส�ำคัญ

ไทยน้อย

โกรธบ้องตันน่าชังทั้งสิบสอง
จะมาลองดีกับกูให้รู้ไป
ปรึกษากันไม่รู้คิดจะหนีได้
เอาใหญ่ใหญ่เพื่อถวายเจ้านายเอย

เป็นท�ำนองส�ำเนียงมอญฟังอ่อนหวาน
ช่วยกลับบ้านมากินข้าวเคล้าเคลียกัน
เราต้องพรากทั้งยังมีชีวีมั่น
ยังไม่ทันอ�ำลามาจากเอย

ไทย

ที่บ้านฉันนั้นมีตุ๊กแกใหญ่
ร้องตักตักตั๊กแกเสียงดังจริง
โบราณว่าตับแก่ตุ๊กแกร้อง
ช่วยกินตับฉันจะได้สบายกายา

มันอยู่บนต้นไม้กิ่งใบงามยิ่ง
ต้องหยุดนิ่งนับว่าร้องกี่ครา
เสียงดังก้องเรียกให้งูมาหา
เรื่องเล่านี้จริงไหมหนาน่ารู้เอย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 121

ญวนทอดแห

ญวน

ขนมเบื้องญวนที่กินในวันนี้
อร่อยดีแป้งทั้งบางทั้งกริบกรอบ
คนที่ท�ำต้องมีความรู้รอบ
ฉันนั้นชอบขนมเบื้องญวนชวนมาชิม
ไส้ถั่วงอกกับกุ้งสับปรุงรสเลิศ
อาจาดเกิดรสเปรี้ยวกินให้อิ่ม
คือน�้ำส้มกับแตงกวาน่าลองลิ้ม
เราอาจจิ้มขนมเบื้องเครื่องว่างเอย
(สร้อย) จี่เอ๋ยจี่ จี่เอ๋ยจี่ ขนมเบื้องวันนี้ อร่อยดี น่ากิน

อะโก

พม่า
ที่ย่างกุ้งชเวดากองทองอร่าม
เรื่องเล่าต้นพุทธกาลเนิ่นนานมา
ถึงอินเดียพระพุทธองค์ทรงสั่งสอน
บรรจุไว้ตะโก้งใจสบาย

ยะวาเก่า

มหาธาตุลือนามทั่วทิศา
นายวาณิชชาวพม่ามาสองนาย
ก่อนลาจรได้พระเกศธาตุจึงผันผาย
ตราบวันนี้คนทั้งหลายบูชาเอย

ชวา

นคระเกรอตาคมะคัมภีร์ชวา
อาณาจักรมัชฌปาหิตฤทธิไกร
อมาตย์คชะมทะปัญญายง
ทั้งสถาปัตยกรรมล�้ำราคา

สรรเสริญราชาผู้เป็นใหญ่
เป็นแดนชัยเรืองอ�ำนาจในชวา
ชื่อยังคงอยู่เป็นสถานศึกษา
ศาสนาพุทธพราหมณ์งามใจเอย
ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๕๕๘๕๙

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระราชนิพนธ์อธิบายถึงแนวพระราชด�ำริ
ในการทรงพระราชนิพนธ์ “เพลงภาษา” ทั้ง ๑๒ เพลงไว้ดังนี้
“ลาว แนวคิดจากเพลงลาว ๒ เพลง คือดวงจ�ำปา (คือลั่นทม) พรรณนาถึงความคิดถึงบ้านเกิด
เมืองนอนกับเพลงโขงสองฝั่ง พรรณนาถึงความสัมพันธ์ที่ควรรักษาไว้
เขมร แนวคิดจากเพลงเด็กเขมรทีพ่ ดู ถึงนกสาลิกาทีก่ นิ ผลหวายคุยกับเพือ่ น ขยับปีก ปากร้องเพลง
จีน แนวความคิดจากบทกวีของหลี่ไป๋ กวีจีนสมัยราชวงศ์ถัง เมื่อ ๑,๒๐๐ กว่าปีมาแล้ว
ประกอบด้วยบทกวีสองบท บทแรกกล่าวถึงอารมณ์ที่สืบเนื่องกับลัทธิเต๋าที่เห็นความส�ำคัญ
ของธรรมชาติ ความสุข บทที่สองกล่าวถึงความรู้สึกคิดถึงบ้านเกิดที่ต้องจากไป
แขก เนือ่ งจากเพลงส�ำเนียงแขกทีใ่ ช้ในเพลงไทยมักเป็นแขกมาเลย์ จึงนึกถึงชีวติ ทีภ่ าคใต้ทนี่ ยิ มใช้
ภาษามาเลย์พื้นเมือง นิยมแข่งเรือพายที่เรียกว่าเรือกอและ ชาวบ้านยังนิยมเล่นประชันเสียง
นกเขา และมีผลไม้หลากหลายที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ ลองกอง
๕๙

122

รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย

ญี่ปุ่น น�ำเพลงที่แต่งไว้ในตับเกษตรกษัตริย์เรื่องปลานิล และต่อด้วยเรื่องปลานิลที่กลายพันธุ์
เป็นสีแดง
ตะลุง ล้อเพลงกราวตะลุง
ฝรั่ง ไปเมอื งฝรงั่ แลว้ มนั รอ้ น หงดุ หงดิ มาก ครงั้ หนงึ่ ถงึ กบั ไปหาพดั ลม ไดพ้ ดั ลมเกา่ ๆ จากพพิ ธิ ภณ
ั ฑ์
มอญ แผลงจากเนื้อหาภาษามอญของเพลงพระอาทิตย์ชิงดวง
ไทย ได้แรงบันดาลใจจากตุ๊กแกที่ร้องให้ฟังทุกวัน
ญวน ชอบขนมเบื้องญวน ที่จริงไส้เขาต้องใส่มะพร้าวขูดและอะไรอีกเยอะแยะจ�ำไม่ได้ ได้แค่กิน
พม่า เรื่องเล่าว่า ตปุสสะ ภัลลิกะ นายวาณิชสองคนได้ไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ขณะนั้นยังไม่มีพระสงฆ์
พวกเขาจึงถือแต่พระพุทธ และพระธรรม เรียกว่าทเววาจิก ได้รับพระเกศธาตุ น�ำไปบรรจุไว้
ในเจดีย์ชเวดากอง
ชวา มแี นวความคดิ จากคมั ภรี ช์ วาเรอื่ ง Nagarakretagama (ถอดเปน็ ไทยนา่ จะเปน็ นครกฤตาคม)
สรรเสริญพระเจ้าฮะยัมวุรุกแห่งอาณาจักรมัชฌปาหิต ซึ่งเจริญรุ่งเรืองมาก มหาอ�ำมาตย์
ที่ทรงคุณความรู้ชื่อ Gajamada หรือ Gadja Madah มหาวิทยาลัยชั้นน�ำของอินโดนีเซีย
ในปัจจุบัน ในเมืองยอกยาการ์ต้ามีชื่อตามท่านผู้นี้”
บทพระราชนิพนธ์เพลงภาษานี้ พระราชทานวงบ้านปลายเนิน เพือ่ น�ำไปขับร้องบรรเลง
ในการแสดงดนตรีไทยโดยครูอาวุโสแห่งรัตนโกสินทร์ เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เนื่องในวันคล้ายวันพระราชสมภพ ๒ เมษายน ๒๕๕๙
ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย วันที่ ๒๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๙
สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ไดท้ รงระนาดเอก เพลงภาษา ไทย ญวน
พม่า และชวา ร่วมกับวงบ้านปลายเนินด้วย

ใน สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี

พุทธศักราช ๒๕๑๐ - ๒๕๕๙ 123