PDF Text
Text
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พิมพ์ครั้งที่ ๑ พ.ศ. ๒๕๖๑
จ�ำนวนพิมพ์ ๑,๕๐๐ เล่ม
จัดพิมพ์โดยโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ข้อมูลทางบรรณานุกรมของส�ำนักหอสมุดแห่งชาติ
National Library of Thailand Cataloging in Publication Data
เทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ, ๒๔๙๘- .
สายธารแห่งประวัติวิทยา รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี.-นครนายก : โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า, ๒๕๖๑.
๕๘๘ หน้า.
๑. รวมเรื่อง. ๒. เทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ, ๒๔๙๘-. I. ชื่อเรื่อง.
089.95911
ISBN 978-616-8035-24-5
พิมพ์ที่ หจก. อรุณการพิมพ์
๔๕๗/๖-๗ ถนนพระสุเมรุ แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพฯ ๑๐๒๐๐
โทร. ๐-๒๒๘๒-๖๐๓๓-๔ โทรสาร ๐-๒๒๘๐-๒๑๘๗-๘
www.aroonkarnpim.co.th
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
4
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
5
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
6
สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงรับราชการ ในต�ำแหน่ง
อาจารย์ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๕๘
พระยศทางทหารสุดท้ายก่อนทรงเกษียณอายุราชการคือ พลเอกหญิง (อัตราจอมพล) ต�ำแหน่งทาง
วชิ าการคอื ศาสตราจารย์ ตำ� แหนง่ ทางบรหิ ารคอื ผอู้ ำ� นวยการกองวชิ าประวตั ศิ าสตร์ สว่ นการศกึ ษา
และทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า (พ.ศ. ๒๕๕๓ - ปัจจุบัน)
เนื่องในโอกาสที่ทรงเกษียณอายุราชการ พ.ศ. ๒๕๕๘ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงขอ
พระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ส�ำคัญเพื่อเฉลิมพระเกียรติรวม ๒ บท
พระราชนิพนธ์ ได้แก่ สายธารแห่งประวัตวิ ทิ ยา : รวมบทพระราชนิพนธ์คำ� สอน ณ โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้า และ รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ : รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย
ในการทรงงานวิชาการและงานบริหาร ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงประกอบพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์
อันมีผลให้โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้ามีความเจริญก้าวหน้าทัดเทียมสถาบันอุดมศึกษาอื่น
เช่น พระองค์ทรงน�ำวิทยาการและเทคโนโลยีใหม่มาใช้ประโยชน์เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและ
ประสิทธิผลในการเรียนการสอน หรือทรงริเริ่มในการก่อตั้งกองทุนเพื่อการวิจัยและพัฒนาโรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า เป็นต้น
ในฐานะศาสตราจารย์และผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมี
แนวทางและขั้นตอนในการจัดการศึกษาอย่างเป็นระบบระเบียบ เริ่มจากทรงเป็นประธานในการ
ประชุมเพื่อจัดท�ำก�ำหนดการสอนทุกครั้ง ทรงเปิดโอกาสให้อาจารย์หัวหน้าวิชาและอาจารย์ทุกนาย
มีความริเริ่มในการก�ำหนดประเด็นที่จะท�ำการสอนเสมอ อีกทั้งยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรด
กระหมอ่ มพระราชทานแนวพระราชดำ� รเิ พมิ่ เตมิ ในประเดน็ ทจี่ ะทำ� การสอน การเลอื กเฟน้ ผเู้ ชยี่ วชาญ
ทีจ่ ะมาให้ความรูเ้ พิม่ เติมแก่นกั เรียนนายร้อย รวมทัง้ ทรงด�ำริให้จดั กิจกรรมต่าง ๆ เช่น การเปิดโอกาส
ให้นักเรียนนายร้อยได้แสดงความคิดเห็นและฝึกหัดให้น�ำเสนอ การจัดสัมมนาทางวิชาการ การจัด
นิทรรศการในห้องเรียน และการทัศนศึกษา เป็นต้น กิจกรรมเหล่านี้ล้วนเสริมสร้างความรู้
ประสบการณ์ และวิสัยทัศน์แก่นักเรียนนายร้อย อาจารย์ รวมถึงผู้บังคับบัญชา ในคราวเดียวกัน
ตลอด ๓๕ ปีที่ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงงาน
ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พระองค์ทรงพระราชนิพนธ์ค�ำสอน (Lecture Note) เพื่อ
พระราชทานนักเรียนนายร้อยอย่างต่อเนื่องในทุกวิชาและทุกหัวข้อที่ทรงสอน อาจกล่าวได้ว่า
บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนของพระองค์ทุกบทนี้ ล้วนเป็นเครื่องแสดง “หัวใจ” ของการทรงงาน
พระปรีชาสามารถแห่งความเป็น “ครู” และ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ของนักเรียนนายร้อย ยิ่งไป
กวา่ นนั้ บทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอนยงั สะทอ้ นใหเ้ หน็ ถงึ ความตอ่ เนอื่ งในการทรงงาน วธิ กี ารทที่ รงศกึ ษา
ค้นคว้า ความชัดเจน ความละเอียดในการอธิบาย และการตอบปัญหาในประเด็นที่ศึกษา รวมไปถึง
การตกผลึกทางความคิด อันเนื่องมาจากประสบการณ์ที่ทรงสั่งสมมาจากการทรงเป็นนักอ่าน
นักเดินทาง นักจดบันทึก นักประวัติศาสตร์ รวมถึงการทรงถวายงานพระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙
บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนใน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารี จึงทรงคุณค่าทางวิชาการยิ่ง เพราะนอกจากเป็นเอกสารประกอบการสอนวิชาประวัติศาสตร์
ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าแล้ว อาจยังมีประโยชน์อย่างกว้างขวางแก่นักศึกษา อาจารย์
บุคลากร ข้าราชการและประชาชนโดยทั่วไปอีกด้วย
ด ้ ว ยส� ำ นึ ก ในพระมหากรุ ณ าธิ คุ ณ อย ่ า งหาที่ สุ ด มิ ไ ด ้ ที่ ท รงพระกรุ ณ าโปรดเกล ้ า
โปรดกระหม่อมพระราชทานการสอนแก่นักเรียนนายร้อยอย่างทุ่มเท เสียสละ และต่อเนื่อง ตั้งแต่
พ.ศ. ๒๕๒๓ จนถงึ ปจั จบุ นั ในวาระทพี่ ลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
ทรงพระชนมายุ ๖๐ พรรษา และทรงเกษียณอายุราชการใน พ.ศ. ๒๕๕๘ โรงเรียนนายร้อย
พระจลุ จอมเกลา้ จงึ กราบบงั คมทลู ขอพระราชทานพระราชานญ
ุ าตอญ
ั เชญ
ิ บทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอน
บทส�ำคัญจ�ำนวนหนึ่ง ที่พระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๒ - ๒๕๕๘ รวมทั้ง
บทพระราชนิพนธ์ค�ำน�ำในคู่มือทัศนศึกษาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๓๒ - ๒๕๕๘ มาจัดพิมพ์ เพื่อเป็นการ
เฉลิมพระเกียรติและเผยแพร่พระราชกิจด้านการสอนและบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนของพระองค์
โรงเรยี นนายรอ้ ยพระจลุ จอมเกลา้ หวงั เปน็ อยา่ งยงิ่ วา่ รวมบทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอนฉบบั นี้
อาจเป็นแรงบันดาลใจและเป็นแนวทางแก่ท่านผู้อ่าน ให้ด�ำเนินตามครรลองแห่งความเป็นครูที่ดี
ตามแบบอย่างของ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ต่อไป
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
สารบัญ
สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พระราชประวัติ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
๗
๑๕
ประวัติศาสตร์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน “Lecture Note” ใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
(พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
๑๙
ภาคที่ ๑
“วิชาไทยศึกษา : จากพื้นฐานอารยธรรมไทยสู่ไทยศึกษา”
๑. วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย (HI 2001) : จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
๑๔ กันยายน ๒๕๔๔
๒. วิชาไทยศึกษา (HI 2011) : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
๔ กันยายน ๒๕๕๘
ภาคที่ ๒
“วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย : เปิดโลกกว้างกับวิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย”
๑. โลก ๓ ยุค : อาณานิคม สงครามเย็น และหลังสงครามเย็น,
เหตุการณ์วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
๑ พฤษภาคม ๒๕๔๕
๒. จีน : ความเปลี่ยนแปลงและความโดดเด่น
๒๒ มิถุนายน ๒๕๔๘
๓. จีน : คู่แข่งหรือหุ้นส่วนของตะวันตก
๓๐ พฤษภาคม ๒๕๔๙
๔. จีน : บนเส้นทางการขยายอ�ำนาจและอิทธิพลแนวสันติ
๓๐ พฤษภาคม ๒๕๕๐
๕. จีนและอินเดีย : มหาอ�ำนาจทางเศรษฐกิจใหม่กับบทบาทในวิกฤตเศรษฐกิจโลก
๑๕ มิถุนายน ๒๕๕๔
๖. จีนเป็นหมายเลขสองของโลกแล้ว : ชาวโลกและชาวจีนคิดเรื่องนี้อย่างไร
๓๐ พฤษภาคม ๒๕๕๕
๗. จีน : รู้จักจีนและนโยบายใหม่ภายใต้ผู้น�ำ 5th G
๒๙ พฤษภาคม ๒๕๕๖
๘. จีน : ผู้สร้างสรรค์นวัตกรรมใหม่ของโลกอนาคต
๒๕ มิถุนายน ๒๕๕๗
9
๔๕
๕๓
๕๙
๗๑
๗๙
๙๐
๑๐๓
๑๒๓
๑๔๓
๑๕๙
๑๗๑
๑๘๓
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๙.
๑๐.
ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย : บทน�ำ
๒๙ เมษายน ๒๕๕๘
จีน : ผู้น�ำรุ่นที่ ๕ กับปัญหาที่ท้าทาย
๒๗ พฤษภาคม ๒๕๕๘
๒๐๑
๒๑๗
ภาคที่ ๓
“วิชาเลือกเสรี : หลากหลายประสบการณ์กับวิชาเลือกเสรี”
๑. วัฒนธรรมโลก : Métissage culturel หรือ Americanization?
๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๒
๒. การศึกษาประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น : ท�ำไม และอย่างไร
๑๒ กันยายน ๒๕๔๖
๓. ความมั่นคงของมนุษย์ : พื้นฐานส�ำคัญในการสร้างความมั่นคงทางสังคม
๔ ตุลาคม ๒๕๕๐
๔. ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น : บทน�ำ
๖ พฤษภาคม ๒๕๕๑
๕. สังคมและวัฒนธรรมไทย : ความหลากหลาย
๒๓ มิถุนายน ๒๕๕๒
๖. บทน�ำ : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปริบทกระแสโลก
๑๐ กันยายน ๒๕๕๒
๗. ความเป็นเอกภาพบนเส้นทางประชาคมเอเชียตะวันออก : บทน�ำ
๔ พฤษภาคม ๒๕๕๓
๘. การศึกษาเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ
พระจุลจอมเกล้าศึกษา (King Chulachomklao Studies) ท�ำไมและอย่างไร
๙ กันยายน ๒๕๕๓
๙. การศึกษาความมั่นคงของไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ผ่านมุมมองปัจจุบนั ความส�ำคัญของเวทีโลกกับความมัน่ คงของไทย :
บทบาทมหาอ�ำนาจไม่ใช่เรือ่ งใหม่
๗ มิถุนายน ๒๕๕๔
๑๐. เรียนรู้และรู้จักเพื่อนบ้านอาเซียนผ่านผู้น�ำ นักธุรกิจ ข้าราชการ และชาวบ้าน :
เรื่องเล่าจากประสบการณ์จริง
๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๔
10
๒๒๙
๒๓๗
๒๕๐
๒๕๖
๒๗๓
๒๘๐
๒๙๑
๓๐๐
๓๐๔
๓๑๔
๓๒๗
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๑๑.
๑๒.
๑๓.
๑๔.
๑๕.
๑๖.
๑๗.
๑๘.
มุสลิมศึกษา : ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร
๑ พฤษภาคม ๒๕๕๕
ไทยกับเพื่อนบ้าน : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา และวิธีการทางประวัติศาสตร์
๓๐ เมษายน ๒๕๕๖
บูรพาภิวัตน์ศึกษา : บทน�ำ
๕ กันยายน ๒๕๕๖
จีน : โอกาสและยุทธศาสตร์การสร้างตะวันออกใหม่
๑๐ ตุลาคม ๒๕๕๖
ภารตาภิวัตน์ : การพัฒนาอินเดียภายหลังได้รับเอกราช
๓ มิถุนายน ๒๕๕๗
โลกตะวันตกในสายตานักเดินทาง
๔ ธันวาคม ๒๕๕๗
ไทยกับเพื่อนบ้านในอาเซียน : ความร่วมมือในการพัฒนา
๒๓ มิถุนายน ๒๕๕๘
ยุโรปในความทรงจ�ำ
๑๗ กันยายน ๒๕๕๘
ภาคที่ ๔
“พระราชนิพนธ์ค�ำน�ำ คู่มือทัศนศึกษา : อ่านหนังสือ ๑๐๐ เล่ม ไม่เท่าการเดินทาง ๑ ลี้”
๑. ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน “อีสานเหนือ” ชัยภูมิ มหาสารคาม กาฬสินธุ์
สกลนคร อุดรธานี หนองคาย ขอนแก่น
๒๙ - ๓๐ พฤษภาคม ๒๕๓๒
๒. ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนบน “ล้านนา” เชียงราย พะเยา เชียงใหม่ ล�ำปาง ล�ำพูน
๒๕ - ๒๘ พฤศจิกายน ๒๕๓๒
๓. ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง “อีสานใต้” อุบลราชธานี ศรีสะเกษ
สุรินทร์ ร้อยเอ็ด ยโสธร บุรีรัมย์ ปราจีนบุรี
๒๕ - ๒๗ พฤษภาคม ๒๕๓๓
๔. ทัศนศึกษาภาคเหนือ “สามนคร” น่าน แพร่ อุตรดิตถ์
๓ - ๖ พฤศจิกายน ๒๕๓๓
๕. ทัศนศึกษา “ทักษิณฝัง่ ทะเลตะวันออก” สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช สงขลา
ปัตตานี นราธิวาส
๒๓ - ๒๖ พฤษภาคม ๒๕๓๔
11
๓๔๙
๓๕๗
๓๖๗
๓๗๐
๓๘๗
๔๑๑
๔๖๔
๔๘๑
๕๒๓
๕๓๑
๕๓๓
๕๓๖
๕๓๘
๕๔๐
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๖.
๗.
๘.
๙.
๑๐.
๑๑.
๑๒.
๑๓.
๑๔.
๑๕.
๑๖.
๑๗.
๑๘.
๑๙.
ทัศนศึกษาภาคกลาง “อู่อารยธรรม” พระนครศรีอยุธยา สระบุรี ลพบุรี สิงห์บุรี
สุพรรณบุรี กาญจนบุรี ราชบุรี
๙ - ๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๔
ทัศนศึกษาภาคตะวันออก “บูรพาทิตย์” ฉะเชิงเทรา ชลบุรี จันทบุรี ตราด ปราจีนบุรี
๑๑ - ๑๔ มิถุนายน ๒๕๓๕
ทัศนศึกษา “ภาคกลางตอนบน” นครสวรรค์ ชัยนาท อุทัยธานี
๓๐ ตุลาคม - ๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๕
ทัศนศึกษาภาคใต้ฝั่งตะวันตก“หัวเมืองริมฝั่งอันดามัน” ระนอง พังงา ภูเก็ต กระบี่ ตรัง
๒๑ - ๒๔ พฤษภาคม ๒๕๓๖
ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนล่าง “ประตูสู่พายัพ” พิจิตร พิษณุโลก เพชรบูรณ์
๒๓ - ๒๖ มิถุนายน ๒๕๓๗
“คู่มือทัศนศึกษาจังหวัดน่าน”
๑๐ - ๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๘
ทัศนศึกษาสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม “ตามเสด็จเยือนฮานอย ศึกษาร่องรอยแห่งอดีต”
๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๒
ทัศนศึกษามาเลเซียและสาธารณรัฐสิงคโปร์ “Les voyages forment la jeunesse
ตามเสด็จเยือนสองนครามาเลย์-สิงคโปร์”
๒๔ - ๒๕ กรกฎาคม ๒๕๕๕
“มิงกะลาบา เที่ยวเมืองพม่ายุคใหม่” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมาร์
๒ กรกฎาคม ๒๕๕๖
“บูรพาภิวัตน์จากประเทศจีน” ตามเสด็จทัศนศึกษานครกว่างโจว สาธารณรัฐประชาชนจีน
๓๑ ตุลาคม ๒๕๕๖
“ท่องอนุทวีปเอเชียใต้ใน ๒๔ ชั่วโมง” ตามเสด็จทัศนศึกษาเมืองกัลกัตตา สาธารณรัฐอินเดีย
๒๒ กรกฎาคม ๒๕๕๗
“สิงคโปร์ : ประตูสู่ตะวันตกในอดีต” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐสิงคโปร์
๓๐ ตุลาคม ๒๕๕๗
“เยือนลาว : เพื่อนใกล้บ้าน” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว
ณ นครเวียงจันทน์ และเมืองหลวงพระบาง
๓๐ มิถุนายน ๒๕๕๘
“จากมะละกาสู่ปีนัง” ตามเสด็จทัศนศึกษารัฐมะละกาและเมืองปีนัง ประเทศมาเลเซีย
๑ ตุลาคม ๒๕๕๘
ดัชนี
๕๔๒
๕๔๔
๕๔๖
๕๔๘
๕๕๐
๕๕๒
๕๕๔
๕๕๖
๕๕๙
๕๖๑
๕๖๓
๕๖๕
๕๖๗
๕๖๙
๕๗๔
12
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
13
พระราชประวัต๑ิ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ
สยามบรมราชกุมารี เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ที่ ๓ ในพระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙ ทรง
พระราชสมภพเมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๘
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงสำ� เรจ็ การศกึ ษาขนั้
พืน้ ฐานจากโรงเรียนจิตรลดา ทรงสอบไล่ได้อนั ดับที่ ๑ ในการสอบทัว่ ประเทศ ทัง้ ในระดับประถมศึกษา
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ และระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย (สายศิลป์) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ ทรงศึกษาต่อระดับ
อุดมศึกษาในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วิชาเอกประวัติศาสตร์ วิชาโทภาษาไทย
และภาษาบาลี–สันสกฤต จนทรงส�ำเร็จการศึกษาได้รับพระราชทานปริญญาอักษรศาสตรบัณฑิต
เกียรตินิยมอันดับ ๑ และทรงรับพระราชทานรางวัลเหรียญทองสาขาประวัติศาสตร์พร้อมครุย
กิตติมศักดิ์ในฐานะที่ทรงได้คะแนนสูงสุดในชั้น
ในระดับบัณฑิตศึกษา พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงรับพระราชทานปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัย
ศิลปากร เมือ่ พ.ศ. ๒๕๒๒ และปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาบาลี–สันสกฤต จุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ต่อมาทรงศึกษาต่อระดับปริญญาเอก ทรงรับพระราชทานปริญญา
การศกึ ษาดษุ ฎบี ณ
ั ฑติ สาขาวชิ าพฒ
ั นศกึ ษาศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ศรนี ครนิ ทรวโิ รฒ เมอื่ พ.ศ. ๒๕๒๙
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ใฝ่พระราชหฤทัยยิ่ง
ในด้านการศึกษา แม้ทรงส�ำเร็จการศึกษาแล้วยังทรงเรียนรู้ตลอดเวลา ทรงใฝ่เรียนรู้ศาสตร์ใหม่ ๆ
อยู่เสมอ พระราชปณิธานที่จะทรงช่วยเหลือประชาชนเป็นแรงบันดาลพระทัยให้ทรงค้นหาแนวทาง
และวิธีการใหม่อยู่เป็นนิจ
เรียบเรียงและปรับปรุงจาก Connect The World : Empowering People using ICT, Ministry of Information and
Communication Technology, 2008.
๑
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ด้วยความสนพระราชหฤทัยในศิลปะและวัฒนธรรมไทย จึงทรงศึกษาดนตรีไทยและ
นาฏศิลป์ไทย รวมทั้งศิลปะและหัตถกรรมไทยเกือบทุกแขนง ทรงเป็นเลิศทางวรรณคดีไทยและ
วรรณคดีต่างประเทศ และมีพระอัจฉริยภาพด้านการประพันธ์อย่างยอดเยี่ยมทั้งร้อยแก้วและ
ร้อยกรอง ทรงศึกษาภาษาต่างประเทศหลายภาษา ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน จีน เขมร บาลี
สนั สกฤต และละตนิ และเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ เยอื นประเทศตา่ ง ๆ มากมาย นอกจากนี้ ทรงสรา้ งสรรค์
ผลงานจิตรกรรมฝีพระหัตถ์ทั้งที่เป็นศิลปะดั้งเดิมและศิลปะร่วมสมัย
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเป็นเจ้าฟ้าที่ทรงงาน
หนักเพื่อความอยู่ดีกินดีของประชาชนมาโดยตลอด เมื่อทรงพระเยาว์ได้เสด็จตามพระบาทสมเด็จ
พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชและสมเด็จพระบรมราชินีนาถไปยังถิ่นทุรกันดารในชนบท จึงทรง
เข้าพระทัยในความต้องการของประชาชน ทรงทราบดีว่าการที่จะยกระดับมาตรฐานความเป็นอยู่
ของประชาชน ต้องอาศัยความรู้ด้านภูมิศาสตร์ พฤกษศาสตร์ การปรับปรุงพันธุ์พืช การจัดการ
แหล่งน�ำ้ แผนที่ และอืน่ ๆ ทรงเชีย่ วชาญการใช้เทคโนโลยีและทรัพยากรธรรมชาติอย่างเหมาะสมเพือ่
การพัฒนาที่ยั่งยืน ทรงเน้นเรื่องสุขอนามัยและโภชนาการด้วยมีบทบาทส�ำคัญต่อการพัฒนาคุณภาพ
ชีวิต รวมทั้งทรงส่งเสริมงานศิลปะและหัตถกรรมเพื่อให้ประชาชนมีรายได้เสริม
ด้วยเหตุที่ทรงตระหนักถึงความส�ำคัญของศาสตร์ต่าง ๆ ในการพัฒนา จึงทรงศึกษาค้นคว้า
วิทยาการ ทั้งด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รวมทั้งด้านสังคมศาสตร์และมานุษยวิทยา และน�ำไป
ประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติพระราชกรณียกิจเพื่อประโยชน์สุขของประชาชนดังเป็นที่ประจักษ์แจ้งชัด
โดยทั่วไป โครงการตามพระราชด�ำริมีทั้งโครงการพัฒนาเด็กและเยาวชนในถิ่นทุรกันดาร ซึ่งเน้นด้าน
การศึกษาและโภชนาการในโรงเรียนกันดารห่างไกล โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช และโครงการ
ธนาคารพืชพรรณอันเนื่องมาจากพระราชด�ำริ เป็นต้น ด้านการช่วยเหลือผู้พิการ ทรงน�ำเทคโนโลยี
สารสนเทศและการสื่อสาร (ICT) มาช่วยพัฒนาทักษะการเรียนรู้ของผู้พิการ รวมทั้งช่วยให้พวกเขา
ช่วยเหลือตนเองได้มากขึ้นด้วย
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงงานในองค์กรการกุศล
และมูลนิธิมากมาย ทรงเป็นอุปนายิกาสภากาชาดไทยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๐ และทรงเป็นประธานใน
หลากหลายมูลนิธิ อาทิ มูลนิธชิ ยั พัฒนา ซึง่ ดูแลโครงการพัฒนาและโครงการอนุรกั ษ์สงิ่ แวดล้อม มูลนิธิ
อานันทมหิดลเพื่อส่งเสริมการศึกษาระดับอุดมศึกษา มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จ
พระพุทธเลิศหล้านภาลัยเพื่ออนุรักษ์และส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมไทย มูลนิธิสายใจไทยเพื่อช่วยเหลือ
ทหารที่ได้รับบาดเจ็บหรือพิการจากภารกิจเพื่อความมั่นคงของประเทศ และมูลนิธิรางวัลสมเด็จ
16
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เจ้าฟ้ามหิดลเพื่อมอบรางวัลระดับนานาชาติแก่ผู้มีผลงานดีเด่นสาขาการแพทย์และสาธารณสุข
ทรงเป็นที่ปรึกษาของคณะกรรมการสารานุกรมไทยส�ำหรับเยาวชนตามพระราชประสงค์ในพระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว อีกทั้งทรงเป็นประธานกิตติมศักดิ์ของมูลนิธิรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหาจักรี
เพื่อพระราชทานรางวัลระดับนานาชาติ Princess Maha Chakri Award ครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๕๕๘
แก่ครูผู้เป็นแบบอย่างที่ดีเยี่ยมแก่ครูทุกชาติทุกภาษา
ในระดับนานาชาติ ทรงเป็นที่ปรึกษาพิเศษด้านสุขภาพของประชากรกลุ่มชายขอบ
ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และแปซิฟิกตะวันตกขององค์การอนามัยโลก (World Health
Organization) กรรมการกิตติมศักดิ์ของคณะกรรมการที่ปรึกษาสาขาสุขภาพของ Bloomberg
School of Public Health, Johns Hopkins University มนตรีของ Refugee Education Trust
ทูตพิเศษด้านอาหารในโรงเรียนของ World Food Program แห่งสหประชาชาติ สมาชิกสภา
กิตติมศักดิ์ (Honorary Senate) ของที่ประชุมนักวิทยาศาสตร์รางวัลโนเบล (Lindau Nobel
Laureate Meetings) อปุ ถมั ภกกติ ตมิ ศกั ดิ์ (Honorary Patron) ในโครงการ Connect the World
ของสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (International Telecommunication Union : ITU)
สมาชิ ก รางวั ล ผู ้ น� ำ การจั ด การเทคโนโลยี ข ององค ์ ก รการประชุ ม นานาชาติ ด ้ า นการจั ด การ
วิศวกรรมศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งนครพอร์ตแลนด์ (Portland International Conference on
Management of Engineering and Technology : PICMAT) และสมาชิกกิตติมศักดิ์ของสถาบัน
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา (Institute of Southeast Asian Studies : ISEAS)
เป็นที่ทราบกันดีทั้งภายในประเทศและต่างประเทศว่า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงอุทิศพระวรกายทรงงานอย่างหนักเพื่อช่วยเหลือประชาชน
อย่างต่อเนื่อง จึงได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายรางวัลแมกไซไซ (Ramon Magsaysay Award) ด้านการ
บริการสาธารณะเมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๔ นักโภชนาการดีเด่นจากองค์การอาหารและเกษตรแห่ง
สหประชาชาติ (Food and Agriculture Organization) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๕ ด้วยพระราชกรณียกิจ
โครงการเกษตรเพื่ออาหารกลางวัน โล่เกียรติยศจาก International Council of Iodine
Deficiency Disorders เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗ ในฐานะที่ทรงอุทิศพระองค์เป็นผู้น�ำในการก�ำจัดภาวะ
บกพร่องไอโอดีนให้หมดไปจากประเทศไทยอย่างยั่งยืน รางวัลอินทิราคานธีจากรัฐบาลอินเดีย
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗ ด้วยพระราชกรณียกิจดีเด่นด้านสันติภาพและการพัฒนา ทูตสันถวไมตรี
ด้านการศึกษาของ UNESCO เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๘ รางวัลพิเศษสหพันธ์โภชนาการนานาชาติ
(International Union of Nutritional Sciences, IUNS) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ ในฐานะทรงอุทิศ
17
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พระองค์เพื่อพัฒนาโภชนาการและคุณภาพชีวิตของผู้ยากไร้ เหรียญและโล่สดุดีพระเกียรติคุณ
๑๐ มิตรชาวต่างชาติที่ดีที่สุดในโลกของจีน จากสภาที่ปรึกษาทางการเมืองของจีน (Chinese
People’s Political Consultative Conference : CPPCC) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ และรางวัล
ดิอาร์แพดบ็อกซ์ เมมโมรี่ เมดัล พร้อมประกาศนียบัตรจากสมาพันธ์นักประดิษฐ์นานาชาติ
(International Federation of Inventor’s Association : IFIA) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๔ ในฐานะที่ทรง
สนับสนุนการสร้างสรรค์นวัตกรรมในประเทศไทยอย่างต่อเนื่องโดยเฉพาะในด้านเทคโนโลยี
สารสนเทศ เป็นต้น
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงเรมิ่ พระราชกรณยี กจิ
ด้านการสอนเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๒ ระยะแรกทรงร่วมสอนในหมวดวิชาศึกษาทั่วไปที่จุฬาลงกรณ์
มหาวทิ ยาลยั ปลายปถี ดั มาทรงเขา้ รบั ราชการสงั กดั กองวชิ ากฎหมายและสงั คมศาสตร์ สว่ นการศกึ ษา
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ซึ่งโปรด
เกล้าฯ ให้มีการปรับปรุงหลักสูตรให้ทันสมัยอยู่เสมอ และทรงส่งเสริมชมรมดนตรีไทยของสถาบัน
การศึกษานี้ด้วย นอกจากนั้นทรงรับเชิญบรรยายในหลายสถาบัน และทรงเข้าร่วมประชุมสัมมนา
วิชาการทั้งในประเทศและต่างประเทศอยู่เป็นนิจ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระปรีชายิ่งด้าน
อักษรศาสตร์และการประพันธ์ พระราชนิพนธ์จ�ำนวนมากที่พิมพ์เผยแพร่ทั้งบทกวี ภาษา วรรณคดี
ประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศาสนา โภชนาการ การพัฒนาชนบท และอื่น ๆ สะท้อนให้เห็นอย่าง
เด่นชัด พระราชนิพนธ์ชุดเสด็จพระราชด�ำเนินเยือนต่างประเทศได้รับความนิยมอย่างมาก รายได้
จากการจ�ำหน่ายพระราชทานเข้ามูลนิธสิ มเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เพือ่ สนับสนุนการศึกษานักเรียน
และนักศึกษาทั้งสายอาชีวะและสายสามัญที่ขาดแคลนทุนทรัพย์
ผูท้ ศี่ กึ ษาพระราชประวัตแิ ละพระราชกรณียกิจในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี จะประทับใจในความสนพระราชหฤทัยใฝ่ศึกษาแสวงหาความรู้และซาบซึ้ง
ในพระมหากรุณาธิคุณหาที่สุดมิได้ ที่ทรงถ่ายทอดและประยุกต์ความรู้ด้วยพระวิริยอุตสาหะ
เพื่อช่วยเหลือประชาชนทุกหมู่เหล่าให้มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น
18
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ประวัติศาสตร์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน “Lecture Note”
ใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
(พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
...วิชาความรู้ต่าง ๆ ล้วนมีประโยชน์ วิชาการมีทั้งที่เน้นความเจริญทาง
วัตถุ และไม่เน้นความเจริญทางวัตถุ วิชาประวัตศิ าสตร์เน้นความรูค้ วาม
เข้าใจเกี่ยวกับพฤติกรรม ประสบการณ์ และการสร้างสรรค์ของมนุษย์
และสภาพสังคมแวดล้อมในแต่ละสมัย วิชาประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับ
วถิ ชี วี ติ ของคนเราอยา่ งมาก ทกุ สงั คมมรี ากฐานทปี่ รบั เปลยี่ นมาจากอดตี
ตอ่ เนอื่ งถงึ ปจั จบุ นั และพฒ
ั นาตอ่ ไปในอนาคต ประวตั ศิ าสตรไ์ มไ่ ดห้ ยดุ
อยู่แค่อดีต หากส่งผลต่อมาถึงปัจจุบันและแฝงเร้นต่อไปในอนาคต
บทเรียนในประวัติศาสตร์ให้ข้อคิดอยู่เสมอ เราสามารถน�ำข้อคิด
เหล่านั้นไปประยุกต์ใช้ในการท�ำงานและด�ำรงชีวิตได้...
(พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
“เรี ย นหรื อ รู ้ ป ระวั ติ ศ าสตร ์ ไ ปท� ำ ไม” วิ ช าประวั ติ ศ าสตร ์ ไ ทย
๑๐ กันยายน ๒๕๓๕)
ประวัติศาสตร์บันทึก
ร้อยเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี (พระยศในขณะนั้น)
ทรงเข้ารับราชการสังกัดกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้าเมื่อวันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๒๓ ต่อจากนั้นพระองค์ทรงได้รับพระราชทาน
พระยศสงู ขนึ้ เปน็ ลำ� ดบั ตำ� แหนง่ ทสี่ ำ� คญ
ั ไดแ้ ก่ วนั ที่ ๒ มถิ นุ ายน พ.ศ. ๒๕๒๙ ทรงไดร้ บั พระราชทาน
พระยศพันเอกหญิงและทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ด�ำรงต�ำแหน่งศาสตราจารย์ วันที่ ๕ มีนาคม
พ.ศ. ๒๕๓๐ เมื่อกองทัพบกได้ตั้งกองวิชาประวัติศาสตร์ สังกัดส่วนการศึกษาฯ พระองค์ทรงด�ำรง
ต�ำแหน่งหัวหน้ากองวิชา วันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๒ ทรงได้รับพระราชทานพระยศพลตรีหญิง
และทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ วันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๙ ทรงได้รับ
พระราชทานพระยศพลเอกหญิง วันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ด�ำรง
19
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ต�ำแหน่งศาสตราจารย์ ส่วนการศึกษาฯ ในอัตราจอมพล และในวันที่ ๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ เนื่อง
ในวาระที่ทรงรับราชการที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าครบ ๓๐ ปี ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้
ด�ำรงต�ำแหน่งผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ในห้วงเวลา ๖ ปีแรก (พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๒๙) ของการรับราชการ ณ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้านั้น เนื่องจากพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารีทรงมีพระราชภารกิจส�ำคัญอืน่ ทีต่ อ้ งทรงปฏิบตั มิ ผี ลให้พระองค์เสด็จฯ มาทรงสอน ณ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า ถนนราชด�ำเนินนอก กรุงเทพมหานครเฉพาะวันเวลาที่ทรงสอน ในระยะ
เวลานั้น นักเรียนนายร้อยและข้าราชการโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้ขานพระนามของ
พระองค์แตกต่างกันไป เช่น สมเด็จอาจารย์ สมเด็จครู ฯลฯ จนกระทัง่ ในวโรกาสทีพ่ ระองค์ทรงเจริญ
พระชนมายุ ๓๖ พรรษา พ.ศ. ๒๕๓๔ เมื่อโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้จัดกิจกรรมต่าง ๆ
รวมทั้ ง จั ด พิ ม พ์ ห นั ง สื อ เพื่ อ เทิ ด พระเกี ย รติ ขึ้ น ในโอกาสนั้ น เองพระองค์ จึ ง ได้ ท รงพระกรุ ณ า
โปรดเกล้าฯ พระราชทานนามหนังสือดังกล่าวว่า “ทูลกระหม่อมอาจารย์” พร้อมทั้งพระราชทาน
พระราชานุญาตให้นักเรียนนายร้อยและข้าราชการโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าขานพระนาม
แทนพระองค์ว่า “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
เมื่อโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าย้ายที่ตั้งหน่วยมาอยู่ ณ บริเวณหุบเขาชะโงก
อำ� เภอเมอื งนครนายก จงั หวดั นครนายก เมอื่ พ.ศ. ๒๕๒๙ พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ
สยามบรมราชกุมารี ทรงตระหนักในความเดือดร้อนของข้าราชการและนักเรียนนายร้อยซึ่งต่าง
เสียขวัญและก�ำลังใจเป็นอย่างยิ่งเนื่องจากความไม่คุ้นเคยอันเกิดจากการย้ายที่ตั้งหน่วยที่เคยอยู่
ทา่ มกลางความเจรญ
ิ ของพระนคร มาอยู่ ณ ชนบทอนั เปลา่ เปลยี่ วหา่ งไกล “ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์
จึงทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้โดยตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา (พ.ศ. ๒๕๒๙) จนกระทั่งทรง
เกษี ย ณอายุ ร าชการใน พ.ศ. ๒๕๕๘ พระองค ์ ไ ด ้ เ สด็ จ ฯ มาทรงงาน ณ โรงเรี ย นนายร ้ อ ย
พระจุลจอมเกล้าเป็นประจ�ำสัปดาห์ละ ๒ วัน
“ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์ ทรงเคยมพี ระราชดำ� รสั วา่ ในฐานะทที่ รงเปน็ ขา้ ราชการประจำ�
นัน้ พระองค์โปรดที่จะเสด็จฯ มาทรงงาน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า นครนายก ทุกวัน
แต่พระองค์ไม่ทรงสามารถปฏิบัติเช่นนั้นได้เนื่องจากทรงมีพระราชภารกิจส�ำคัญอื่น ๆ
20
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
บันทึกการทรงงาน
ในฐานะศาสตราจารย์และผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมี
พระราชภารกจิ ในการกำ� กบั ดแู ลและทรงสอนวชิ าตา่ ง ๆ ทกี่ องวชิ าประวตั ศิ าสตรเ์ ปดิ สอนแกน่ กั เรยี น
นายร้อย ได้แก่
วิชาบังคับ คือ วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย ซึ่งต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น วิชาไทยศึกษา
ส� ำ หรั บ นั ก เรี ย นนายร้ อ ยชั้ น ปี ที่ ๒ และวิ ช าประวั ติ ศ าสตร์ โ ลก ซึ่ ง ต่ อ มาเปลี่ ย นชื่ อ เป็ น
วชิ าประวตั ศิ าสตรร์ ว่ มสมยั สำ� หรบั นกั เรยี นนายรอ้ ยชนั้ ปที ี่ ๔ หรอื ๕ (ตามแตท่ กี่ ำ� หนดไวใ้ นหลกั สตู ร
การศึกษาซึ่งมีการปรับปรุงให้ทันสมัยเป็นระยะ)
วิชาเลือกเสรี คือ วิชาซึ่งกองวิชาประวัติศาสตร์ฯ จะพิจารณาเปิดสอนในแต่ละภาค
การศึกษา เพื่อให้สอดคล้องกับบริบททางประวัติศาสตร์ในเวลานั้น อาทิ วิชาประวัติศาสตร์ไทย
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก ประวัติศาสตร์ยุโรป
ประวัติศาสตร์อเมริกา และวิชาหัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์ (จัดการเรียนการสอนเป็นกรณีศึกษา
เช่น วิชาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น การเปลี่ยนแปลงสังคมและวัฒนธรรมโลกในกระแสโลกาภิวัตน์
ประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก ประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น ประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
พระจุลจอมเกล้าศึกษา มุสลิมศึกษาในโลกปัจจุบัน เป็นต้น)
การอ�ำนวยการสอน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
โปรดฯ ให้ดำ� เนินการจัดการเรียนการสอนอย่างเป็นขัน้ ตอน โดยให้อาจารย์ทา่ นอืน่ ร่วมด้วย พระองค์
ทรงเป ็ น ประธานในการประชุ ม ภายในกองวิ ช า เพื่ อ พิ จ ารณาเตรี ย มการเรี ย นการสอน
การก�ำหนดวัตถุประสงค์ เค้าโครงการบรรยาย การปรับปรุงเนื้อหาหลักสูตร การก�ำหนดแผนงาน
หรือรูปแบบการสอนต่าง ๆ การเชิญผู้ทรงคุณวุฒิมาบรรยายพิเศษ การทัศนศึกษา การวิจัย
การสัมมนา ฯลฯ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงให้ความส�ำคัญ
กับการสอนนักเรียนนายร้อยเป็นอย่างยิ่ง ทรงเป็นแบบอย่างของนักวิชาการที่มีความสนใจศึกษา
เรื่องราวต่าง ๆ เพื่อน�ำมาเป็นข้อมูลในการสอน ภาพที่เป็นแรงบันดาลใจลูกศิษย์ของพระองค์
มากที่สุดนั้นคือ ภาพที่ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงบันทึกข้อมูลต่าง ๆ ในสมุดบันทึกและ
กล้องถ่ายภาพ
21
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
“ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงสอนลูกศิษย์ว่า การบันทึกนั้นมีผลให้ไม่ลืมเรื่องราว
ที่เรียนรู้ และยังเป็นก�ำลังใจแก่ผู้ให้ความรู้ซึ่งได้เพียรพยายามเตรียมการน�ำเสนอมาเป็นอย่างดี
การที่พระองค์ทรงบันทึกความรู้ต่าง ๆ อยู่เป็นนิจเช่นนี้เป็นทั้งเหตุและผล ท�ำให้พระองค์ได้ทรงน�ำ
ความรู้ดังกล่าวมาทรงสอนลูกศิษย์ ในหัวข้อที่ทรงสอนให้ได้ข้อมูลในมิติที่ลึกซึ้งและกว้างขวางยิ่ง
การเตรียมการสอน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงให้เวลาอย่างมากที่จะทรงเตรียมการทั้งในด้านเนื้อหาที่จะทรงสอน และพระราชนิพนธ์เอกสาร
“Lecture Note” ประกอบการสอนซึ่งจะพระราชทานให้นักเรียนนายร้อย และแม้ว่าพระองค์มี
พระราชกรณียกิจที่ต้องเสด็จพระราชด�ำเนินยังที่ต่าง ๆ แต่พระองค์ก็จะทรงใช้เวลาระหว่างประทับ
พระราชพาหนะเปน็ เวลานาน ๆ (โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ เมอื่ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปตา่ งประเทศ) นนั้ เอง
ในการพระราชนิพนธ์
การทรงพระราชนพิ นธค์ ำ� สอน พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรม
ราชกุมารีทรงค้นคว้ามาอย่างดีเยี่ยมจากแหล่งข้อมูลทุกชนิดที่ทรงเห็นว่าจะเป็นประโยชน์ ไม่ว่า
จะเปน็ เอกสารชนั้ ตน้ จากหอจดหมายเหตุ ตำ� ราวชิ าการ บทความในสงิ่ พมิ พต์ า่ ง ๆ รวมทงั้ จากเวบ็ ไซต์
ในอินเทอร์เน็ต และที่ส�ำคัญ คือ เนื้อหาที่ทรงได้รับจากประสบการณ์ที่พระองค์ได้ทรงมีโอกาส
ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรม
ราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙ ไปทรงงาน ณ สถานที่ต่าง ๆ รวมถึงการเสด็จฯ โดยพระองค์เอง
ในการเยือนและการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับบุคคลจ�ำนวนมากและหลากหลาย ทั้งในประเทศ
และต่างประเทศ จึงท�ำให้พระราชนิพนธ์ค�ำสอนมีความสมบูรณ์และมีคุณค่าอย่างยิ่ง
เมอื่ ทรงสอน เนอื่ งจากการสอนวชิ าประวตั ศิ าสตรใ์ นโรงเรยี นนายรอ้ ยพระจลุ จอมเกลา้
เป็นการสอนซึ่งอาจารย์แต่ละคนในกองวิชาสอนวิชาเดียวกัน แต่แบ่งหัวข้อรับผิดชอบตามที่
มอบหมาย พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารที รงรบั เปน็ พระราชภาระ
ในการสอน “บทน�ำ” และ“บทสรุป”ของทุกวิชา นอกจากนั้นพระองค์ยังทรงสอนในหัวข้อเฉพาะ
อี ก อย่ า งน้ อ ยวิ ชาละหนึ่ ง หั ว ข้ อ เช่ น วิ ช าไทยศึ ก ษาทรงสอนหั ว ข้ อ “ภู มิ ศ าสตร์ กั บ วิ ถี ไ ทย”
วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัยหรือวิชาหัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์ที่เปิดสอนในภาควิชานั้น ๆ
พระองค์ทรงสอนหัวข้อที่เกี่ยวกับประเทศจีน เป็นต้น
ระหวา่ งการทรงสอน “ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์ ทรงใชส้ อื่ การสอนและเทคโนโลยตี า่ ง ๆ
ประกอบ เช่น ภาพถ่าย สไลด์ วีดิทัศน์ ภาพยนตร์ บทเพลง ฯลฯ นอกจากนั้นพระองค์ยังโปรดให้
จัดนิทรรศการขนาดเล็กขึ้นในห้องเรียนเพื่อจัดแสดงภาพ แผนที่ หนังสือ สิ่งของ หรือพระราชทาน
22
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เลี้ยงอาหารแก่นักเรียนนายร้อย เพื่อให้นักเรียนได้สนใจซาบซึ้งและมีความรู้ความเข้าใจในเนื้อหา
และวัฒนธรรมของภูมิภาคที่ก�ำลังศึกษามากยิ่งขึ้น
สิ่งที่ส�ำคัญที่สุดคือ พระองค์ทรงเปิดโอกาสให้นักเรียนได้กราบบังคมทูลถามและแสดง
ความคิดเห็นอย่างเสรีทุกครั้ง นอกจากนั้นในคาบเรียนที่มีอาจารย์คนอื่นสอน พระองค์เสด็จฯ
มาประทับฟังการสอนด้วยเสมอ พร้อมกันนั้นพระองค์ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณทรงอธิบายเสริม
และพระราชทานความคิดเห็นเพื่อให้เนื้อหาในหัวข้อการบรรยายนั้นสมบูรณ์มากขึ้นด้วย
ด้วยเหตุที่พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงตระหนักถึง
ความเปลีย่ นแปลงอย่างรวดเร็วของสังคมโลกยุคไร้พรมแดน ประกอบกับวิธกี ารสอนทีท่ รงน�ำเนือ้ หา
ทางวิชาการมาผนวกกับประสบการณ์ในพระองค์ดังกล่าวแล้ว มีผลให้เนื้อหาและวิธีการเรียนวิชา
ประวัตศิ าสตร์ทสี่ อนในโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าอาจแตกต่างจากทีส่ อนกันในมหาวิทยาลัย
อื่ น บ ้ า ง เนื่ อ งจากมี ก ารเปลี่ ย นแปลงหั ว ข ้ อ การบรรยายทุ ก ภาคการศึ ก ษาเพื่ อ ให ้ ก ้ า วทั น
กับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น จากการเรียนการสอนในลักษณะนี้เอง นักเรียนนายร้อยลูกศิษย์ของ
“ทูลกระหม่อมอาจารย์” จึงได้รับการสอนให้มีความเข้าใจในสังคมไทยและก้าวทันโลก พร้อมกับ
การตระหนักถึงภาระหน้าที่ราชการในการพัฒนาและเสียสละเพื่อสังคม นักเรียนนายร้อยสามารถ
เรียนรู้เรื่องราวในอดีต เพื่อเข้าใจปัจจุบัน และอาจจะเห็นแนวทางในอนาคตได้
บันทึกประวัติศาสตร์ในพระราชนิพนธ์ค�ำสอน
ตลอดระยะเวลา ๓๕ ปีแห่งการรับราชการ ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงพระราชนพิ นธเ์ อกสารประกอบ
การสอนเพื่อพระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยจ�ำนวน ๒๗๑ บท ประกอบด้วย วิชาประวัติศาสตร์
โลก ๘ บท วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย ๕๓ บท วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย ๓๕ บท วิชาไทยศึกษา
๓๕ บท และวิชาเลือกเสรี ๑๔๐ บท
พระราชนิพนธ์ค�ำสอนใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทุกบท นับว่าทรงคุณค่าทาง
วิชาการและแสดงพระปรีชาสามารถ พระราชด�ำริ และความมุ่งมั่นในการสอน เพราะมีเนื้อหา
สอดคล้องกับสถานการณ์และเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ในห้วงเวลาที่ทรงพระราชนิพนธ์
เอกสารค�ำสอนนั้น ซึ่งสามารถใช้เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์และสะท้อนให้เห็นถึงการเรียน
การสอนวิชาประวัติศาสตร์ของโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าในยุคสมัยที่ผ่านมาได้อย่างดี
23
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พ.ศ. ๒๕๕๘ เนื่องในโอกาสที่พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม
ราชกุ ม ารี ท รงเกษี ย ณอายุ ร าชการ โรงเรี ย นนายร ้ อ ยพระจุ ล จอมเกล ้ า จึ ง ได ้ ข อพระราชทาน
พระราชานญ
ุ าตจดั พมิ พพ์ ระราชนพิ นธค์ ำ� สอนดงั กลา่ ว เนอื่ งจากตระหนกั วา่ พระราชนพิ นธค์ ำ� สอน
ทกุ บททที่ รงพระกรณ
ุ าธคิ ณ
ุ พระราชทานแกน่ กั เรยี นนายรอ้ ยนนั้ มคี วามสำ� คญ
ั อยา่ งยงิ่ ลว้ นเปย่ี มไป
ดว้ ยประโยชนท์ างวชิ าการประวตั ศิ าสตรแ์ ละสงั คมศาสตร์ และอาจจะนำ� ไปศกึ ษาในเชงิ ประวตั ศิ าสตร์
นิพนธ์ได้ สิ่งที่ส�ำคัญที่สุดคือ เป็นการเฉลิมพระเกียรติและเผยแพร่พระราชกรณียกิจทางวิชาการ
ของพระองค์ในขณะทรงรับราชการ ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าให้เป็นที่ประจักษ์ชัด
พระราชนิพนธ์ค�ำสอนในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารีแบ่งได้เป็น ๒ ช่วงหลัก ๆ คือ ๑) พระราชนิพนธ์ช่วงรอยต่อระหว่างการยุติของสงครามเย็น
จนถงึ เหตกุ ารณ์ 9/11 (พ.ศ. ๒๕๓๒ – ๒๕๔๔) พระราชนพิ นธแ์ ตล่ ะวชิ าในชว่ งเวลานี้ เปน็ การอธบิ าย
เหตุการณ์ส�ำคัญในบริบทโลกโดยรวมเป็นหลัก และ ๒) พระราชนิพนธ์ช่วงหลังเหตุการณ์ 9/11
เป็นต้นมา (พ.ศ. ๒๕๔๕ – ๒๕๕๘) ในระยะเวลานี้กองวิชาประวัติศาสตร์ได้ปรับเปลี่ยนการเรียน
การสอนโดยใหม้ เี นอื้ หาในลกั ษณะกรณศี กึ ษา ดงั นนั้ พระราชนพิ นธค์ ำ� สอนในสมยั ที่ ๒ นี้ จงึ มลี กั ษณะ
ที่ทรงอธิบายปรากฏการณ์ทางประวัติศาสตร์ประกอบกับพระราชวินิจฉัยซึ่งน่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง
แม้ว่าเนื้อหาและพระราชนิพนธ์ค�ำสอนทุก ๆ บทในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ต่างล้วนเป็น “บันทึกประวัติศาสตร์” แต่โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้าไม่สามารถตีพิมพ์ได้หมด เพราะความจ�ำกัดของจ�ำนวนหน้ากระดาษ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงได้ขอพระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน
แบ่งตามรายวิชาและล�ำดับเวลาเพียงจ�ำนวน ๓๐ บท และเฉพาะที่พระราชทานแก่นักเรียนนายร้อย
ในช่วงที่ ๒ (พ.ศ. ๒๕๔๕ - ๒๕๕๘) เท่านั้น ด้วยเหตุที่ว่า พระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่พระราชทานแก่
นักเรียนนายร้อยในห้วงเวลานี้เป็นพระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่ไม่เพียงแต่อธิบายประวัติศาสตร์เฉพาะ
เหตุ ก ารณ์ ส� ำ คั ญ ที่ น� ำ ไปสู ่ ก ารเปลี่ ย นแปลงของประวั ติ ศ าสตร์ โ ลกเท่ า นั้ น แต่ ยั ง ทรงอธิ บ าย
ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นพร้อมพระราชวินิจฉัย นอกจากนั้นยังได้จัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ค�ำน�ำ
คู่มือทัศนศึกษาจ�ำนวน ๑๕ บท ซึ่งพระองค์ได้ทรงอธิบายให้เห็นถึงวิธีการเรียนการสอนโดยการ
ลงพื้นที่ไปทัศนศึกษา ณ สถานที่ต่าง ๆ ว่าจะกระท�ำด้วยเหตุผลใด อย่างไร ที่ไหน เพื่อให้นักเรียน
นายร้อยได้รับประโยชน์สูงสุดในการเรียนการสอนด้วย
ในการเตรียมต้นฉบับส�ำหรับจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ “สายธารแห่งประวัติวิทยา”
บทนี้ มีการตรวจแก้ไขแต่น้อยที่สุดเท่าที่จ�ำเป็น เพื่อคงความเป็น “พระราชนิพนธ์ค�ำสอน” หรือ
24
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
“Lecture note” ที่ทรงเตรียมส�ำหรับการทรงสอนและพระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยเป็นการ
เฉพาะ ส่วนเอกสารอ่านประกอบอื่น ๆ จ�ำนวน ๒๙ บท ที่ทรงอ้างอิงในเนื้อหา ไม่ได้น�ำมาตีพิมพ์
บทพระราชนิ พ นธ ์ ค� ำ สอนและพระราชนิ พ นธ ์ ค� ำ น� ำ คู ่ มื อ ทั ศ นศึ ก ษาดั ง ปรากฏใน
“สายธารแห่งประวัติวิทยา” นี้ ล้วนสะท้อนบริบททางประวัติศาสตร์ในห้วงเวลาที่ทรงสอนวิชา
นัน้ ๆ พร้อมกับอาจแสดงนัยส�ำคัญของแนวพระราชด�ำริที่ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงสอนนักเรียน
นายร้อย และยังเป็นเครื่องยืนยันความบางตอนในพระราชนิพนธ์ของพระองค์ที่ว่า
“...ประวัติศาสตร์ไม่ได้หยุดอยู่แค่อดีต
หากส่งผลต่อมาถึงปัจจุบันและแฝงเร้นต่อไปในอนาคต...”
25
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
รายการบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน (พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
ก. วิชาบังคับ
๑. ประวัติศาสตร์โลก
ภาคต้น ๒๕๓๓
ภาคต้น ๒๕๓๕
ภาคต้น ๒๕๓๖
ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
ภาคต้น ๒๕๓๗
ภาคต้น ๒๕๓๘
ภาคต้น ๒๕๓๙
ประวัติศาสตร์จีน, มาเลเซีย, สิงคโปร์, อินโดจีน, อินโดนีเซีย
มองโลกร่วมสมัย (บทสไลด์)
จีนกับแนวทางในอนาคต
ปริทัศน์แดนมังกร (บทสไลด์)
เบิกฟ้าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
เหตุการณ์ปัจจุบันของโลก : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
บทน�ำ
มองโลกร่วมสมัย (บทสไลด์ - แก้ไข)
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้, กัมพูชา, บรูไนฯ, พม่า, มาเลเซีย, สิงคโปร์,
เวียดนาม, ลาว, ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย
จีน, ประวัติศาสตร์จีน, ปัญหาความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับประเทศ
มหาอ�ำนาจอื่น, การเมืองจีนสมัยคอมมิวนิสต์ปกครองจีน
ประวัติศาสตร์โลก : สรุป
โลกานุวัตร
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
สมัยหลังสงครามเย็น การท้าทายของระเบียบโลกใหม่
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัยในทศวรรษ ๑๙๙๐
จีน VS อังกฤษ อนาคตทางสองแพร่งของฮ่องกง
ความส�ำคัญทางยุทธศาสตร์ของมหาสมุทรอินเดีย
ความสัมพันธ์ทางการทูตของไทยกับกลุ่มประเทศเกิดใหม่จาก
ยูโกสลาเวีย (เดิม)
26
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๐
ภาคต้น ๒๕๔๑
ภาคต้น ๒๕๔๒
ภาคต้น ๒๕๔๓
ภาคต้น ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๕
สรุป
สรุปสอบย่อยประจ�ำภาค
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัย
เอเชียใต้
โลกอนาคตกับความขัดแย้งทางวัฒนธรรม
สรุปการเลือกข่าวต่างประเทศและวิเคราะห์ข่าว
IMF
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัย
ปัญหาอาวุธนิวเคลียร์
วัฒนธรรมโลกในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๑ : Americanization?
สรุปผลงานของนักเรียน
สรุป
บทน�ำ
พินิจโลกร่วมสมัย
การค้นพบโลกใหม่ถึงสงครามเย็น
สรุปเหตุการณ์ปัจจุบันและแนวโน้มในอนาคต
วัฒนธรรมโลก : Métissage culturel หรือ Americanization?
บทน�ำ
จีน : มหาอ�ำนาจในศตวรรษที่ ๒๑?
สรุป : การปรับตัวเข้ากับยุคใหม่
โลก ๓ ยุค : อาณานิคม สงครามเย็น และหลังสงครามเย็น
จีน : อาณาจักรกลาง (Middle Kingdom - Zhong Guo) ยุคใหม่
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ , เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
27
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคต้น ๒๕๔๗
ภาคต้น ๒๕๔๘
ภาคต้น ๒๕๔๙
ภาคต้น ๒๕๕๐
ภาคต้น ๒๕๕๑
ภาคต้น ๒๕๕๒
ภาคต้น ๒๕๕๓
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ , เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
จีน : ฝันร้ายของตะวันตก
เอกสารอ่านประกอบ ๑ จีนเป็นฝันร้ายของใคร?
เอกสารอ่านประกอบ ๒ จีนกับการพัฒนาของเอเชีย : ข้อคิดส�ำหรับไทย
เอกสารอ่านประกอบ ๓ China’s Century
เอกสารอ่านประกอบ ๔ กระแสแข่งดุป่วนหนัก ผู้ผลิตชิ้นส่วน
รถยนต์จีน
เอกสารอ่านประกอบ ๕ แบงก์ชาติจีนชี้เศรษฐกิจลดความร้อนแรง
เอกสารอา่ นประกอบ ๖ “ลงั โคม” ผดุ รา้ นคา้ ปลกี แหง่ แรกในเซยี่ งไฮ้
เอกสารประกอบการบรรยาย สหภาพยุโรป
บทน�ำประวัติศาสตร์โลกปัจจุบัน
จีน : มังกรย่อมเป็นมังกรอยู่ดี
จีน : ความเปลี่ยนแปลงและความโดดเด่น
เอกสารอา่ นประกอบ ภมู ทิ ศั นก์ ารเมอื งโลกทเี่ ปลยี่ นไป ประเทศจนี
บทน�ำ ภูมิหลังโลก ๓ ยุค
จีน : คู่แข่งหรือหุ้นส่วนของตะวันตก
ความน�ำ
จีน : บนเส้นทางการขยายอ�ำนาจและอิทธิพลแนวสันติ
บทน�ำ
จีน : ฤๅจะเป็นจักรวรรดินิยมยุคใหม่?
บทน�ำ : ความน�ำอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : ศูนย์กลางทุนนิยมใหม่
บทน�ำ : ประวัติศาสตร์ร่วมสมัยในบริบทกระแสโลก
จีน : ยังคงถูกจับตามองจากทุกมุมโลก
28
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๕๔
ภาคต้น ๒๕๕๕
ภาคต้น ๒๕๕๖
ภาคต้น ๒๕๕๗
ภาคต้น ๒๕๕๘
๒. พื้นฐานอารยธรรมไทย
ภาคสอง ๒๕๓๑
ภาคสอง ๒๕๓๒
ภาคสอง ๒๕๓๔
ภาคสอง ๒๕๓๕
ภาคสอง ๒๕๓๖
บทน�ำ : ประวัติศาสตร์ร่วมสมัยในบริบทกระแสโลก
จีนและอินเดีย : มหาอ�ำนาจทางเศรษฐกิจใหม่กับบทบาทวิกฤติ
เศรษฐกิจโลก
บทน�ำ : ว่าด้วยแนวโน้มและการศึกษาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
จีนเป็นหมายเลขสองของโลกแล้ว : ชาวโลกและชาวจีนคิดเรือ่ งนีอ้ ย่างไร
สรุป
บทน�ำ : ความน�ำและอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : รู้จักจีนและนโยบายใหม่ภายใต้ผู้น�ำ 5th G
สรุป
บทน�ำ : ความน�ำและอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : ผู้สร้างสรรค์นวัตกรรมใหม่ของโลกอนาคต
สรุป
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
จีน : ผู้น�ำรุ่นที่ ๕ กับปัญหาที่ท้าทาย
สรุป
จุดมุ่งหมายของการสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
จุดมุ่งหมายของการสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
ภาษาและวรรณคดีไทย
อารยธรรมไทย
บทน�ำและความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
ภาษาในอารยธรรมไทย
สายธารแห่งอารยธรรมไทย
ข้อคิดเบื้องต้นเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
สรุปการเมืองการปกครองไทย (๑)
สรุปการเมืองการปกครองไทย (๒)
29
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๓๗
ภาคสอง ๒๕๓๘
ภาคสอง ๒๕๓๙
ภาคสอง ๒๕๔๐
ภาคสอง ๒๕๔๑
ภาคสอง ๒๕๔๒
ภาคสอง ๒๕๔๓
ภาคสอง ๒๕๔๔
ภาคสอง ๒๕๔๕
เกริ่นน�ำ
ข้อคิดบางประการเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
วรรณคดีกับอารยธรรมไทย
การปฏิรูปประเทศให้ทันสมัยในสมัยรัชกาลที่ ๕
การกระจายอ�ำนาจและการรวมอ�ำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง
สรุปปิดวิชา
ศาสนาในอารยธรรมไทย
บทน�ำ
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
ศาสนาในสังคมไทย
บทน�ำ
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
ศาสนาในสังคมไทย
บทน�ำ
บทน�ำ
บทน�ำ
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการของสังคม
มนุษย์ในประเทศและลักษณะสังคม
วัฒนธรรมยุคต้นของประเทศ
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการของสังคม
มนุษย์ในประเทศและลักษณะสังคม
วัฒนธรรมยุคต้นของประเทศ
การปฏิสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม : ความเป็นมาและข้อคิดเห็น
สังเขปเส้นทางแพรไหม
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของการศึกษาและเนื้อหาสาระการบรรยาย
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ : ปัจจัยที่ก�ำหนดพัฒนาการของ
สังคมมนุษย์
สรุป
30
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ไทยศึกษา
ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคสอง ๒๕๔๗
ภาคสอง ๒๕๔๘
ภาคสอง ๒๕๔๙
ภาคสอง ๒๕๕๐
ภาคสอง ๒๕๕๑
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบเรื่องการพัฒนา
สรุปไทยศึกษา
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
สรุปไทยศึกษา
เอกสารอ่านประกอบเรื่องการพัฒนา
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
สรุปไทยศึกษา
สรุปพัฒนาการการศึกษาเรื่องไทย
สรุปหัวข้อการท�ำวิจัย
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบ หัวข้อการประชุมไทยศึกษานานาชาติที่
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ม.ค. ๒๐๐๘ สังคมไทยในโลกที่ก�ำลัง
เปลี่ยนแปลง
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารเพิ่มเติม ดินโคลนถล่มที่อ�ำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา
สรุปไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบ : ดิน น�้ำ ลม ไฟ ส�ำคัญไฉนต่อชีวิต
เอกสารอ่านประกอบ : ดินโคลนถล่มที่อ�ำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
เอกสารอ่านประกอบ : อุทกภัยบ้านน�้ำก้อ ต�ำบลน�้ำก้อ อ�ำเภอ
หล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์
31
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๕๒
ภาคสอง ๒๕๕๓
ภาคสอง ๒๕๕๔
ภาคสอง ๒๕๕๕
ภาคสอง ๒๕๕๖
ภาคสอง ๒๕๕๗
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย มนุษย์กับความเน่าเสีย
สรุปไทยศึกษา
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมศิ าสตร์กบั วิถชี วี ติ ไทย : ภูมศิ าสตร์การคมนาคมขนส่ง (Transport
Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย : ภูมิศาสตร์การเกษตร (Agricultural
Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์พลังงาน
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
สรุป
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์มหาสมุทรของไทย
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
สรุป
32
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๕๘
ข. วิชาเลือกเสรี
๑. ประวัติศาสตร์ไทย
ภาคสอง ๒๕๓๒
ภาคสอง ๒๕๓๓
ภาคสอง ๒๕๓๔
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทยและภูมิศาสตร์กับโอลิมปิควิชาการ
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
บทน�ำ
การก่อตั้งอาณาจักรสุโขทัย
อาณาจักรโบราณ–สมัยอยุธยา
บทน�ำ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ พัฒนาการทางประวัติศาสตร์
บทน�ำ
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก : การสร้างเมือง
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก : การปกครอง
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
ภูมิศาสตร์เบื้องหลังประวัติศาสตร์
พัฒนาการทางประวัติศาสตร์
บทน�ำ
ประวัติศาสตร์ไทย ๑
ประวัติศาสตร์ไทย ๒
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก: การสร้างเมือง
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก: การปกครอง
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (ทบทวน)
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (การปกครองส่วนภูมิภาค)
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (การต่างประเทศกับเอกราช)
33
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๓๕
ภาคต้น ๒๕๓๘
ภาคสอง ๒๕๓๙
บทน�ำ
วิชาประวัติศาสตร์ไทย : บทน�ำ
ภูมิศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์
สมยั กอ่ นประวตั ศิ าสตร์ และพฒ
ั นาการของแควน้ โบราณในดนิ แดน
ประเทศไทย
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
ความน�ำ : หลักฐานเอกสารในการศึกษาค้นคว้าประวัติศาสตร์
สมัยรัชกาลที่ ๕
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจา้ อยหู่ วั
การปฏิรูปในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว :
การต่างประเทศ
การปฏิรูปการปกครองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
ปัญหาบางประการจากการพัฒนาเศรษฐกิจในช่วงสามทศวรรษ
ที่ผ่านมา
บทน�ำ
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การปฏิรูปในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว :
การต่างประเทศ
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับการปฏิรูปบ้านเมือง
บทน�ำ
ภูมิศาสตร์การเมืองไทย
พินิจรัตนโกสินทร์
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การเผชิญกับจักรวรรดินิยม : ยุทธวิธีและผลสืบเนื่อง
การเมืองไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
เศรษฐกจิ และการตา่ งประเทศของไทยในชว่ ง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
เศรษฐกิจไทย’๓๙ : ครึ่งแรกอ่อนล้า...ครึ่งหลังยังมากปัญหา
34
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๑
ภาคสอง ๒๕๔๓
ภาคต้น ๒๕๕๒
เอกสารอา่ นประกอบ : เหตกุ ารณท์ างการเมอื งระหวา่ ง ๑๔ ตลุ าคม
พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๙
เอกสารอ่านประกอบ : สภาพแวดล้อมกับการเมืองไทยระหว่าง
ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๕
ความน�ำ
สังเขปสมัยรัชกาลที่ ๑ - รัชกาลที่ ๔ (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๔๑๑)
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การเมืองไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
สรุปเศรษฐกิจไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๐๔ - ๒๕๓๙
โครงการพระราชด�ำริในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๒๕
บทน�ำ : ศึกษาอดีตเพื่อให้มองการณ์ไกล
มองต่างชาติ เหลียวมองไทย
กล่าวน�ำ : ศึกษาประวัติศาสตร์ไทย ท�ำไม และอย่างไร
สังคมและวัฒนธรรมไทย : ความหลากหลาย
กรุงสุโขทัยเป็นราชธานี (พ.ศ. ๑๗๖๒ - ๑๙๘๑)
การโยงอ�ำนาจเข้าสู่องค์พระมหากษัตริย์: จุดเริ่มต้นการปฏิรูป
บ้านเมืองของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ชาวจีนในสมัยอยุธยา : สถานะในประวัติศาสตร์
วิชาประวัติศาสตร์ไทย : สุโขทัย
สงั คมสมยั ประวตั ศิ าสตรย์ คุ ตน้ ในดนิ แดนประเทศไทย
สงั เขปในการศกึ ษา
ประวัติศาสตร์ไทย : ความสัมพันธ์กับโลกตะวันตก
ภาคสอง ๒๕๕๗
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ไก่ไวน์แดง (Coq au vin rouge)
โลกตะวันตกในสายตานักเดินทาง
Sugee Cake
สรุป
35
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๒. ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก
ภาคต้น ๒๕๓๔
มองโลกเอเชียตะวันออก
ข้อคิดเบื้องต้นเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก
เอเชียตะวันออก
ภาคต้น ๒๕๓๕
จีนจะเดินทางไปตามแนวทางใด
จีนกับแนวทางในอนาคต
ปัญหาความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับประเทศมหาอ�ำนาจ
ภาคต้น ๒๕๔๐
บทน�ำ
เรื่องของเอเชียตะวันออกในช่วงนี้
ฮ่องกง, ฮ่องกงภาคผนวก
ทิเบต
ไต้หวัน
ภาคต้น ๒๕๔๓
บทน�ำ
ชาติจีนชาติไทยมิใช่อื่นไกลพี่น้องกัน
จีน, พุทธศาสนาในจีน
ญี่ปุ่น
เกาหลี
ภาคต้น ๒๕๔๙
บทน�ำ ภูมิหลังเอเชียตะวันออก
“ปัญหาความยากจน” ภาพซ้อนในการพัฒนาแบบ “อัศจรรย์จีน”
บทน�ำ สารสนเทศเอเชียตะวันออก
เกาหลี
จีน
ญี่ปุ่น
ไต้หวัน
เอกสารอ่านประกอบ พุทธศาสนาในจีน
ฉากประวัติศาสตร์เกาหลีในเรื่อง “แดจังกึม”
ภาคต้น ๒๕๕๓
บทน�ำ
ชนกลุ่มน้อยในจีน
เอกสารประกอบหมายเลข ๑ รายชือ่ ชนกลุม่ น้อยของจีนทัง้ ๕๕ ชนชาติ
36
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก : บูรพาภิวัตน์ศึกษา
ภาคสอง ๒๕๕๖
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
จีน : โอกาสและยุทธศาสตร์การสร้างตะวันออกใหม่
สรุป
๓. ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๑
บทน�ำ
ภาคต้น ๒๕๓๓
พม่าหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
ภาคต้น ๒๕๓๔
พม่า
อินโดนีเซียในปัจจุบัน
บรูไนฯ
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๕
เบิกฟ้าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
บรูไนฯ
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
อินโดนีเซีย, อินโดนีเซียช่วงที่ประธานาธิบดีซูการ์โนปกครอง,
อินโดนีเซียในปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๓๖
บทน�ำ : สภาพภูมิศาสตร์กับพัฒนาการทางประวัติศาสตร์
สถานการณ์ทางการเมือง และเศรษฐกิจของอินโดจีน
อิ น โดนี เ ซี ย , ประวั ติ ศ าสตร ์ อิ น โดนี เ ซี ย , อิ น โดนี เ ซี ย ช ่ ว งที่
ประธานาธิบดีซกู าร์โนปกครอง, อินโดนีเซียในปัจจุบนั , สถานการณ์
ทางการเมืองและเศรษฐกิจของอินโดนีเซีย
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๙
บทน�ำ
บทบาทของมหาอ�ำนาจในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๔๒
บทน�ำ
ลาว, สรุปประเทศลาว
37
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคสอง ๒๕๕๒
บทบาทและท่าทีของมหาอ�ำนาจในอาเซียน
เอกสารอ่านประกอบ
เอกสารอ่านประกอบ Asia at Crossroads
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ : จากอดีตถึงปัจจุบัน
ลาว, สรุปประเทศลาว
บทน�ำ
ลาว : การพัฒนาบนกระแสคลื่นใต้น�้ำ
บทน�ำ : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปริบทกระแสโลก
อาเซียนกับโลกตะวันออก
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ :
เข้าใจ เข้าถึง และพัฒนาความรู้เพื่อนบ้านอาเซียนในฐานะมิตร
ภาคสอง ๒๕๕๔
บทนำ� : เขา้ ใจ เขา้ ถงึ และพฒ
ั นาความรเู้ พอื่ นบา้ นอาเซยี นในฐานะมติ ร
เรยี นรแู้ ละรจู้ กั เพอื่ นบา้ นอาเซยี นผา่ นผนู้ ำ� นกั ธรุ กจิ ขา้ ราชการและ
ชาวบ้าน : เรื่องเล่าจากประสบการณ์จริง
เอกสารอ่านประกอบ การเตรียมพร้อมของมาเลเซียในการเข้าสู่
ประชาคมอาเซียน
เอกสารอา่ นประกอบ ศนู ยอ์ าเซยี นศกึ ษา : การรจู้ กั ทยี่ งั รอความเขา้ ใจ
๔. การเมืองการปกครองประเทศไทย
(สอนร่วมกับกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์)
ภาคสอง ๒๕๓๖
สรุปวิชาการเมืองการปกครอง
ภาคต้น ๒๕๓๗
การปฏิรูปประเทศให้ทันสมัยในสมัยรัชกาลที่ ๕
ภาคสอง ๒๕๓๗
บทน�ำ
ข้อคิดบางประการเกี่ยวกับการเรียนวิชาการเมืองการปกครองไทย
เอกสารอ่านประกอบ : การกระจายอ�ำนาจและการรวมอ�ำนาจ
เข้าสู่ศูนย์กลาง
38
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๕. ประวัติศาสตร์ยุโรป
ภาคสอง ๒๕๔๑
ภาคสอง ๒๕๕๘
๖. ประวัติศาสตร์อเมริกา
ภาคสอง ๒๕๔๐
ภาคสอง ๒๕๔๒
ภาคสอง ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๗
ภาคสอง ๒๕๕๑
บทน�ำ
ยุโรปในสมัยต่าง ๆ
สงครามเย็น
สงครามเย็น : สองยุโรป สองอุดมการณ์ สองระดับพัฒนา
สหภาพยุโรป
รัสเซียและประเทศในยุโรปตะวันออก
วัฒนธรรมและเทคโนโลยี
สรุปนโยบายกลาสนอสต์และเปเรสตรอยก้า
สงครามในบอสเนีย เฮอร์เซโกวิน่า, ปัญหาคอซอวอบนทางแยก
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของการศึกษาประวัติศาสตร์ยุโรป
ยุโรปในความทรงจ�ำ
บทน�ำ
บทน�ำ
วัฒนธรรมและค่านิยมอเมริกัน
ท�ำไมจึงควรศึกษาประวัติศาสตร์อเมริกา
สหรัฐอเมริกากับยุโรป
สหภาพยุโรป
สงครามเย็น
Americanization กับประชาคมโลก
การเมืองระหว่างประเทศ : ระเบียบโลกยุคอเมริกา
ประวัติศาสตร์อเมริกันศึกษา : ประสบการณ์และข้อสังเกต
กล่าวน�ำ
วัฒนธรรมอเมริกา : วัฒนธรรมโลก?
American Economy Collapsing
Stopping By Woods On A Snowy Evening
39
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๕๕
กล่าวน�ำ : ศึกษาประวัติศาสตร์อเมริกาท�ำไมและอย่างไร
วัฒนธรรมอเมริกัน : วัฒนธรรมโลก?
สรุป
๗. หัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์
- ประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก
ภาคสอง ๒๕๔๕
โลก ๓ ยุค-บริบททางประวัติศาสตร์ (Historical Context)
ในการศึกษาประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก
- ประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น
ภาคสอง ๒๕๔๖
การศึกษาประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น : ท�ำไมและอย่างไร
สงครามเย็นในยุโรปตะวันตก
เอกสารอ่านประกอบ
- ประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
ภาคสอง ๒๕๔๗
บทนำ� โลกสามยคุ -บรบิ ททางประวตั ศิ าสตร์ (Historical Context)
ในการศึกษาประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
บทบาทของจีนกับการค้าโลกในศตวรรษใหม่
เอกสารอา่ นประกอบ ทนุ นยิ มจนี : สมยั Treaty ports จนถงึ ปจั จบุ นั
- เปรียบเทียบพัฒนาการประชาธิปไตยในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๔๘
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภายใต้บริบทโลก
ลาว : การพัฒนาน�ำการเมือง
สรุป
- จีนกับความมั่นคงของโลก
ภาคสอง ๒๕๔๘
บทน�ำ : โลก ๓ ยุค-ความมั่นคงของโลกในบริบททางประวัติศาสตร์
จีนกับไทยพี่น้องสองสายเลือด
40
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
- ประวัติศาสตร์ความมั่นคงโลกกับประเทศไทย
ภาคสอง ๒๕๔๙
บทน�ำ
จีนกับความมั่นคงโลก
จีนกับไทยพี่น้องสองสายเลือด
- การเปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมของโลกในกระแสโลกาภิวัตน์
ภาคต้น ๒๕๕๐
โลกสามยุคในมิติแห่งการเปลี่ยนแปลงทางสังคม
จีน : โลกขงจื๊อแบบจารีตสู่โลกขงจื๊อในยุคโลกาภิวัตน์
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๑ พุทธศาสนาในจีน
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๒ ลัทธิเต๋า
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๓ ราชวงศ์ต่าง ๆ ที่ปกครองจีน
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๔ ขงจื๊อฟื้นชีพ
เอกสารอ่ า นประกอบหมายเลข ๕ แนวคิ ด ของศาสตราจารย์
อึ้ง ออนโช
- ความมั่นคงของโลกในบริบท (context) ทางประวัติศาสตร์และร่วมสมัย
ภาคสอง ๒๕๕๐
ความมั่ น คงของโลกในบริ บ ท (context) ทางประวั ติ ศ าสตร์
และร่วมสมัย
ความมัน่ คงของมนุษย์ : พืน้ ฐานส�ำคัญในการสร้างความมัน่ คงทางสังคม
- ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
ภาคต้น ๒๕๕๑
บทน�ำ
ก�ำเนิดรัฐชาติ : การปฏิรปู การปกครองสมัยสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
41
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
- พระจุลจอมเกล้าศึกษาว่าด้วยการสร้างความมั่นคงของชาติ
ภาคสอง ๒๕๕๓
การศึกษาเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ
พระจุลจอมเกล้าศึกษา (King Chulachomkalo Studies) ท�ำไม
และอย่างไร
การปฏิรูปทางการทหาร : การสร้างทหารอาชีพและสถาบันทหาร
และบทบาทของทหารที่มีต่อความมั่นคงของชาติ
- การศึกษาความมัน่ คงของไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยูห่ วั ผ่านมุมมอง
ปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๕๔
การศึ ก ษาความมั่ น คงของไทยในรั ช สมั ย พระบาทสมเด็ จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผ่านมุมมองปัจจุบัน
ความส�ำคัญของเวทีโลกกับความมั่นคงของไทย : บทบาทของ
มหาอ�ำนาจไม่ใช่เรื่องใหม่
- มุสลิมศึกษาในโลกปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๕๕
มุสลิมศึกษา : ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร
จีนและมองโกเลีย : มุสลิม-คนนอกด่าน
เอกสารอ่านประกอบ : จีน
สรุป
- ไทยกับประเทศเพื่อนบ้าน
ภาคต้น ๒๕๕๖
จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
และวิธีการทางประวัติศาสตร์
ไทยกับลาวและกัมพูชา : ความร่วมมือในการพัฒนา
สรุป
42
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
- เอเชียใต้
ภาคต้น ๒๕๕๗
- อาเซียนศึกษา
ภาคต้น ๒๕๕๘
บทน�ำ: จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
ภารตาภิวัตน์ : การพัฒนาอินเดียภายหลังได้รับเอกราช
เรื่องอินเดียเพิ่มเติม
สิกขิม
เอกสารอ่านประกอบ : สงครามและสันติภาพในโลกปัจจุบัน :
กรณีปัญหาความมั่นคงในเอเชียใต้
เอกสารอ่านประกอบ : Amartya Sen บรรยาย
สรุป
บทน�ำ : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
ไทยกับเพื่อนบ้านในอาเซียน : ความร่วมมือในการพัฒนา
43
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคที่ ๑
“วิชาไทยศึกษา : จากพื้นฐาน
อารยธรรมไทยสู่ไทยศึกษา”
45
...นักเรียนได้มีความรู้เกี่ยวกับชีวิตของเราเอง ในฐานะที่เป็นคนไทย และอาศัยอยู่ใน
ผืนแผ่นดินไทยนี้ ขนบธรรมเนียมและความเป็นอยู่ของคนในชาติอาจจะมีความแตกต่างกันบ้างก็
เนอื่ งจากแตล่ ะคนมปี ระสบการณใ์ นชวี ติ ทแี่ ตกตา่ งกนั มา ถา้ เราเรยี นรแู้ บบแผน ความประพฤตปิ ฏบิ ตั ิ
นี้ไว้ก็จะท�ำให้เข้าใจสังคมไทยดีขึ้น เป็นประโยชน์ต่อการด�ำรงชีวิตต่อไป...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี “อารยธรรมไทย”
วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย, ๕ กันยายน ๒๕๓๔)
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
47
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
48
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
49
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
50
...สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมาของ
ตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสถานการณ์ที่เกิดใหม่ สภาพภูมิรัฐศาสตร์ท�ำให้สังคมไทย
เป็นสังคมเปิดที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่ผสมผสานได้
กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา...
...เรื่องของวัฒนธรรมมีวิธีการศึกษาหลายแง่มุม การย้ายถิ่นท�ำให้คนต่างวัฒนธรรมต้อง
มาพบกัน ท�ำให้เกิดความขัดแย้งกันได้ ถ้าเราเข้าใจลักษณะวัฒนธรรมของผู้อื่นอาจจะลดความขัดแย้ง
กันได้บ้าง...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, “จุดมุ่งหมาย และ
ขอบเขตการศึกษา”, วิชาไทยศึกษา, ๔ กันยายน ๒๕๕๘)
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
กองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้เปิดสอน
วิชา “พื้นฐานอารยธรรมไทย” ในปีการศึกษา ๒๕๓๑ มีเนื้อหาที่ส�ำคัญคือ การศึกษาเรื่องเกี่ยวกับ
ไทยในทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นภูมิศาสตร์ โบราณคดี ประวัติศาสตร์ การเมืองการปกครอง เศรษฐกิจ
ศิลปกรรม และวัฒนธรรมศึกษา
ต่อมาในปีการศึกษา ๒๕๔๕ ได้เปลี่ยนชื่อวิชาเป็น “ไทยศึกษา” พร้อมกับปรับเนื้อหา
ให้มีความทันสมัยเหมาะสมยิ่งขึ้น เพื่อให้นักเรียนนายร้อยได้มีความพร้อมที่จะออกไปรับราชการ
ในพืน้ ทีต่ า่ ง ๆ เช่น เพิม่ หัวข้อในการศึกษาเรือ่ งท้องถิน่ การพัฒนา และการท�ำสงครามต่อสูก้ บั ความ
ยากจน เป็นต้น
วิธีการเรียนการสอน นอกจากการบรรยายในชั้นเรียนตามปกติแล้ว ทุกปีการศึกษา
ยงั ไดม้ กี ารจดั หลากหลายกจิ กรรม ไดแ้ ก่ การนำ� เสนอหนา้ ชนั้ เรยี นของนกั เรยี นนายรอ้ ย การจดั สาธติ
นาฏศิลป์ดนตรีไทยของกรมศิลปากร การทัศนศึกษาโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาและพระบรม
มหาราชวัง นักเรียนนายร้อยจึงได้รับความรู้ ประสบการณ์ และซาบซึ้งในความเป็นไทยอย่างแท้จริง
การตีพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย และวิชาไทยศึกษา
ณ ที่นี้ได้ตีพิมพ์เฉพาะบทน�ำซึ่งเป็นการอธิบายว่าวิชาไทยศึกษา มีวัตถุประสงค์และพัฒนาการของ
การศึกษาอย่างไร ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร ส่วนพระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่ทรงสอนในหัวข้อ
“ภมู ศิ าสตรก์ บั วถิ ไี ทยนนั้ ” ไมไ่ ดอ้ ญ
ั เชญ
ิ มาตพี มิ พเ์ นอื่ งจากทรงพระกรณ
ุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ ม
ให้ตีพิมพ์เป็นพระราชนิพนธ์อีกเล่มหนึ่งต่างหาก
52
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย (HI 2001)
พื้นฐานอารยธรรมไทย :
จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
๑๔ กันยายน ๒๕๔๔
๑. ท�ำไมจึงต้องเรียนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมาของ
ตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสิ่งใหม่ ๆ ที่รับเข้ามา สภาพภูมิรัฐศาสตร์ท�ำให้สังคมไทย
เป็นสังคมเปิด ที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่ผสมผสาน
ได้กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา ช่วงนี้เป็นช่วงที่สังคมไทยก�ำลังมีปัญหาความ
ขัดแย้งระหว่างค่านิยมวิถีชีวิตแบบเก่าและแบบใหม่ การเกิดปัญหาทางการเมือง และวิกฤตการณ์
ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๐ ต่อเนื่องถึงปัจจุบัน เมื่อมาประกอบเข้ากับการที่สังคมโลก
ปัจจุบันก�ำลังด�ำเนินไปในกระแสโลกาภิวัตน์ที่โลกทั้งโลกเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายเดียวกันจากฐาน
ความเจริญก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี จึงท�ำให้ปัญหาต่าง ๆ ทวีความรุนแรงขึ้น เช่น
การขึ้นลงของราคาน�้ำมันในตลาดโลกท�ำให้เศรษฐกิจไทยซึ่งก�ำลังด�ำเนินการต่าง ๆ เพื่อฟื้นตัวนั้น
ต้องปรับทิศทางให้สอดคล้องกับสภาวะประเทศ ในภูมิภาคอื่น ๆ ก็ประสบปัญหาเรื่องราคาน�้ำมัน
เช่นกัน จนเกรงกันว่าจะส่งผลต่อเศรษฐกิจโลก ท�ำให้เกิดภาวะถดถอยได้
การเรียนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทยท�ำให้เข้าใจวิถีชีวิตและวัฒนธรรมไทยด้านต่าง ๆ
ทั้งในด้านความเป็นมา การเปลี่ยนแปลง การรับวัฒนธรรมจากต่างประเทศ การปรับตัว และปัญหา
ที่เกิดจากการปรับตัว เมื่อมีความเข้าใจที่กระจ่างย่อมท�ำให้น�ำมาประยุกต์ใช้เชิงปฏิบัติในการงาน
ต่าง ๆ ได้ รวมทั้งปรับตัวได้ดีในกระแสความเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปอย่างรวดเร็วหลากหลาย
53
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๒. เนื้อหาสาระของหลักสูตร
- ความเข้าใจเบื้องต้นเกี่ยวกับค�ำว่า “อารยธรรม” และ “วัฒนธรรม”
- สภาพแวดล ้ อ มทางธรรมชาติ ที่ เ กี่ ย วข ้ อ งกั บ พั ฒ นาการของสั ง คมมนุ ษ ย ์ ใ น
ดินแดนประเทศไทย
- เทคโนโลยีพื้นบ้านและภูมิปัญญาไทย
- ลักษณะการปกครองของไทย : สถาบันการปกครอง สถาบันทหาร
- ศาสนาในประเทศไทย
- ลักษณะเศรษฐกิจไทย
- ประเพณีหลวง ประเพณีราษฎร์
- ภาษาและวรรณคดีไทย
- ศิลปกรรมไทย
- ดนตรีและนาฏศิลป์ไทย
- ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น : นครนายก
- มิติใหม่ในการพัฒนาชุมชน
- วัฒนธรรมไทยในกระแสโลกาภิวัตน์
๓. ข้อพิจารณาในการศึกษา
การศึกษาวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทยจะต้องศึกษาในมิติที่กว้าง ให้เห็นถึงความเป็นมา
ความสืบเนื่อง ความเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของวัฒนธรรม ทั้งในด้านรูปธรรมและนามธรรม
รวมทั้งสามารถน�ำความรู้ที่ได้เรียนมานั้นไปใช้ในเชิงปฏิบัติได้ อาจสรุปข้อพิจารณาของเรื่องต่าง ๆ
ในหลักสูตรได้ดังนี้
๓.๑ สภาพภมู ศิ าสตรก์ บั การตงั้ ถนิ่ ฐาน การตงั้ บา้ นเรอื น และการพฒ
ั นาวฒ
ั นธรรม
การตั้งถิ่นฐานจะมีผลต่อบ้านเรือนที่อยู่อาศัยและการท�ำมาหาเลี้ยงชีพทั้งในชุมชนเมืองและ
ชุมชนชนบท คนย่อมหาบ้านเรือนที่อยู่ใกล้แหล่งน�้ำแหล่งอาหารใกล้ที่ท�ำงานหาเลี้ยงชีพ ที่อยู่ได้
สะดวกสบาย มีสภาพภูมิประเทศภูมิอากาศเหมาะสม บ้านเรือนที่อยู่อาศัยต้องสร้างให้เหมาะกับ
ภูมิอากาศ ถ้าไม่สามารถหาพื้นที่ที่มีสภาพเหมาะสมได้ก็ต้องใช้เทคโนโลยีปรับปรุงให้ความเป็นอยู่
ดขี นึ้ ในดา้ นวฒ
ั นธรรม การตงั้ ถนิ่ ฐานกม็ สี ว่ นกำ� หนดลกั ษณะของวฒ
ั นธรรมวา่ จะเปน็ วฒ
ั นธรรมปดิ
หรือวัฒนธรรมที่เปิดกว้างต่อสิ่งใหม่ ๆ ไปจนถึงการผสมผสานทางด้านวัฒนธรรม
54
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๓.๒ การเมอื งการปกครอง มนษุ ยไ์ มส่ ามารถอยคู่ นเดยี วได้ ตอ้ งอยเู่ ปน็ กลมุ่ เพอื่ ชว่ ย
กันป้องกันอันตรายต่าง ๆ ที่จะเกิดมีขึ้น และร่วมมือช่วยกันพัฒนาให้เกิดความเจริญรุ่งเรืองร่วมกัน
การทคี่ นจำ� นวนมากจะอยรู่ ว่ มกนั ไดก้ ต็ อ้ งมกี ฎระเบยี บ แบบแผนการปกครอง เพอื่ รกั ษาผลประโยชน์
รว่ มกนั ตอ้ งมกี ารกำ� หนดชดั วา่ ใครจะเปน็ ผใู้ ชอ้ ำ� นาจหนา้ ทตี่ ดั สนิ ขอ้ พพิ าททเี่ กดิ ขนึ้ จากผลประโยชน์
ที่ขัดแย้งกัน จะใช้ตัวบทกฎหมายอย่างไรเป็นแนวทางการตัดสิน ลักษณะทางการเมืองการปกครอง
ทเี่ หมาะสมกบั แตล่ ะสงั คมและในแตล่ ะสมยั นนั้ มคี วามแตกตา่ งกนั ทงั้ นขี้ นึ้ อยกู่ บั วฒ
ั นธรรมการดำ� รง
ชวี ติ ของบคุ คลในสงั คมนนั้ สถาบนั หนงึ่ ทมี่ คี วามสำ� คญ
ั ในการเมอื งการปกครอง คอื สถาบนั ทหารซงึ่
มีบทบาทในลักษณะต่าง ๆ กันตามสภาพการณ์แห่งยุคสมัย
๓.๓ เศรษฐกิจ เป็นระบบที่เกี่ยวข้องกับความต้องการทางวัตถุของบุคคล หรือว่า
เกี่ยวกับการผลิตและการจ�ำหน่ายสิ่งที่เป็นความต้องการของสังคม ปัจจุบันนี้ระบบเศรษฐกิจไทย
มคี วามซบั ซอ้ นขนึ้ และเตบิ โตขนึ้ มาก แตก่ ารพฒ
ั นาโดยขาดการวางแผนทดี่ ี กอ่ ใหเ้ กดิ สภาพเศรษฐกจิ
ฟองสบู่ ในขณะเดียวกันการกระจายรายได้ก็มิได้เป็นธรรม เศรษฐกิจจึงเป็นต้นเหตุของปัญหา
ในสังคมหลายประการที่ผู้บริหารและสมาชิกของสังคมต้องช่วยกันแก้ไขต่อไป ในประเทศเดียวกัน
อาจจะมีเศรษฐกิจหลายระบบ เช่น ในประเทศไทยขณะนี้นักธุรกิจไทยได้ไปลงทุนในต่างประเทศ
ตั้งบรรษัทข้ามชาติ แต่บางส่วนของสังคมก็ยังมีเศรษฐกิจแบบยังชีพ ค้าขายแลกของกันอยู่
๓.๔ วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เป็นเครื่องมือที่ช่วยในการปรับเปลี่ยนแก้ไขชีวิต
ความเป็นอยู่ให้สุขสบาย มีความสะดวก หรือตื่นเต้นสนุกสนานมากขึ้น ปัจจุบันความรู้ทาง
วิทยาศาสตร์ในประเทศไทยก้าวหน้ากว่าแต่ก่อนมาก ส่วนใหญ่เป็นความรู้ที่ได้รับจากประเทศ
ตะวนั ตก นกั วทิ ยาศาสตรไ์ ทยตอ้ งนำ� มาดดั แปลงแกไ้ ขใหส้ อดคลอ้ งกบั ความจำ� เปน็ และความตอ้ งการ
ของคนไทย หรือต้องวิจัยเพิ่มเติมเพื่อให้ได้ค�ำตอบที่เรายังขาดอยู่ เรื่องการวิจัยยังมีสองลักษณะ
คือ การวิจัยพื้นฐานโดยมิได้คิดว่าจะน�ำผลการวิจัยไปใช้ประโยชน์ แต่จะเป็นประโยชน์ในระยะยาว
และการวิจัยแบบประยุกต์ซึ่งขณะนี้มักพยายามให้สอดคล้องกับความต้องการในภาคอุตสาหกรรม
นอกจากนั้น มีความตื่นตัวในการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับเทคโนโลยีพื้นบ้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้าน
ชวี เคมี เภสชั กรรม คน้ ควา้ เรอื่ งสมนุ ไพรตา่ ง ๆ การแพทยแ์ ผนไทย การเพาะปลกู การพฒ
ั นาแหลง่ นำ�้
และเครอื่ งมอื การผลติ ตา่ ง ๆ เพอื่ นำ� มาพฒ
ั นาเปน็ เทคโนโลยเี หมาะสม (appropriate technology)
ที่สอดคล้องกับฐานะทางเศรษฐกิจและศักยภาพการใช้เทคโนโลยีของชาวบ้านในชนบท เรื่อง
เทคโนโลยีเหมาะสมนี้โครงการพระราชด�ำริต่าง ๆ ได้ค้นคว้า และได้น�ำมาใช้ในหลายโครงการ
55
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๓.๕ ประเพณี เป็นแบบแผนปฏิบัติที่ท�ำสืบทอดกันมา ธรรมเนียมประเพณีที่สืบต่อ
มาจนทุกวันนี้หลายอย่างเรามองไม่เห็นประโยชน์ แต่ในยุคที่เริ่มต้นประเพณีนั้นมีประโยชน์และ
มีเหตุผล ได้มีการเปลี่ยนแปลงประเพณีให้เหมาะสมกับกาลสมัยและสิ่งแวดล้อมปัจจุบัน บางอย่าง
ก็ต้องมีการเปลี่ยนแปลงต่อไป ที่พูดถึงเรื่องประเพณีราษฎร์ประเพณีหลวงก็เพื่อเปรียบเทียบให้
เหน็ วา่ ประเพณเี กดิ จากวถิ ชี วี ติ ในสงั คมไทยทคี่ ลา้ ยคลงึ กนั มหี ลกั เดยี วกนั แตผ่ นู้ ำ� ในสงั คม ผมู้ อี ำ� นาจ
หรือผู้มีทรัพย์ อาจจะจัดงานได้ใหญ่โตกว่าคนสามัญ
๓.๖ ภาษาและวรรณคดี ภาษาเป็นเครื่องมือที่ส�ำคัญในการสื่อสารระหว่างบุคคล
ผู้ที่มีความสามารถในการใช้ภาษาก็ได้เปรียบในด้านความสามารถที่จะดึงดูดให้ผู้อื่นคิดคล้อยตาม
ในประเทศไทยปัจจุบัน นอกจากเราจะมีภาษาไทยกลางในการสื่อสารเข้าใจกันทั้งประเทศแล้ว
กย็ งั มภี าษาทใี่ ชใ้ นแตล่ ะภาค (แตกตา่ งกนั โดยสำ� เนยี งและศพั ทบ์ างคำ� ) หรอื กลมุ่ ชนทไี่ มใ่ ชภ้ าษาไทย
(คนละภาษา) ความรูใ้ นภาษาต่าง ๆ เป็นสือ่ ให้เข้าใจผูอ้ นื่ ได้ ในสังคมปัจจุบนั ซึง่ เป็นสังคมสารสนเทศ
มีความจ�ำเป็นมากขึ้นที่จะเรียนรู้และเข้าใจภาษาต่างประเทศ เช่น ภาษาอังกฤษ ญี่ปุ่น จีน เกาหลี
หรือภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เวียดนาม เขมร พม่า
ส่วนวรรณคดีนนั้ คือหนังสือทัง้ ร้อยแก้วร้อยกรองทีแ่ ต่งดี เป็นแนวทางการเสนอ
ความคิดและอารมณ์ของผู้ประพันธ์ บางเรื่องสามารถสะท้อนให้ทราบความเป็นอยู่ในยุคสมัยที่แต่ง
วรรณคดี เป็นหลักฐานในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้
๓.๗ ดนตรี นาฏศลิ ป์ และศลิ ปกรรม ดนตรแี ละนาฏศลิ ปเ์ ปน็ เครอื่ งประเทอื งจติ ใจให้
สนุกสนานร่าเริง มีความสุขสงบ มีสมาธิ ดนตรีที่ใช้ในพิธีกรรมเป็นการเสริมความเชื่อในด้านศาสนา
ก่อให้เกิดศรัทธาปสาทะ ศิลปกรรมที่เป็นทัศนศิลป์ท�ำเพื่อประโยชน์ใช้สอยและประดิษฐ์ให้งามขึ้น
จะท�ำได้มากน้อยมีรูปแบบอย่างไรขึ้นกับต้นทุนที่มีอยู่ หรือฐานะของผู้ที่จะใช้ศิลปกรรมนั้น ๆ
๓.๘ ศาสนาและความเชื่อ เป็นเรื่องของการอธิบายภาวะที่ไม่สามารถเข้าใจได้
เพื่อเป็นพลังก่อให้เกิดความมั่นใจ และเป็นการวางกฎระเบียบในสังคมส่วนหนึ่ง นอกจากกฎหมาย
บ้านเมือง
๓.๙ มติ ใิ หมข่ องการพฒ
ั นาชมุ ชน เรือ่ งการพัฒนาชุมชนเป็นเป้าหมายทีส่ ำ� คัญข้อหนึง่
มาตั้งแต่แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๕ และเป้าหมายนี้ก็ยังเป็นจุดเน้นในแผน
พัฒนาฯ ฉบับต่อ ๆ มา ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๘ ที่ใช้เป็นแนวทางการ
พัฒนาประเทศระหว่าง พ.ศ. ๒๕๔๐ - ๒๕๔๔ นั้น ให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็ง
56
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ในทุก ๆ ด้าน ทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม มีค�ำขวัญว่า “คนมีความสุข ชุมชนเข้มแข็ง
สังคมสันติ สิ่งแวดล้อมยั่งยืน” แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๙ ที่จะเริ่มใน
พ.ศ. ๒๕๔๕ ก็ยังเน้นเป้าหมายนี้ต่อเนื่องมา
๓.๑๐ ประวัตศิ าสตร์ทอ้ งถิน่ : นครนายก ในประเทศหนงึ่ ๆ โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ ประเทศ
ใหญ่ แต่ละท้องถิ่นจะมีความเป็นมา วัฒนธรรมประเพณี วิถีชีวิต ความเชื่อและศาสนาที่ต่างจาก
เมืองหลวง
นโยบายของเมืองหลวงหรือรัฐบาลกลางต่อท้องถิน่ แตกต่างกันออกไปในแต่ละประเทศ
และในแต่ละช่วงเวลา แต่ก่อนนี้ในประเทศไทยช่วงเผชิญจักรวรรดินิยมและก�ำลังสร้างรัฐชาติไทย
ในรัชกาลที่ ๕ เกรงว่าหากท้องถิ่นภาคภูมิใจในวัฒนธรรมของตนแล้วจะคิดแบ่งแยกดินแดนเป็น
อิสระ รัฐบาลกลางจึงพยายามให้ศึกษาวัฒนธรรมส่วนกลาง ส่งคนจากเมืองหลวงและท้องถิ่นอื่น
เพื่อ “ละลาย” วัฒนธรรมท้องถิ่น
ปัจจุบันนี้กระแสความคิดเปลี่ยนแปลงไป เพราะสภาพการณ์เปลี่ยนแปลงไปแล้ว
รัฐชาติไทยที่เกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๕ ได้พัฒนามาอย่างต่อเนื่องด้วยเสถียรภาพที่ดี รัฐบาลไทยจึงหันมา
ส่งเสริมให้มีการรับผิดชอบตนเองระดับท้องถิ่นด้วย มีการสนับสนุนองค์กรประชาชน ให้มีกิจกรรม
พึ่งตนเองทางธุรกิจ ส่งเสริมวัฒนธรรม การค้นคว้าประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ภูมิปัญญาท้องถิ่น พัฒนา
หลักสูตรเพื่อปลูกฝังเยาวชนให้เห็นความส�ำคัญของท้องถิ่นที่พัฒนาเคียงคู่อย่างสอดคล้องกลมกลืน
ไปกับการพัฒนาประเทศ
ปัญหาการศึกษาประวัตศิ าสตร์ทอ้ งถิน่ ของไทยคือ การขาดเอกสารข้อมูลหลักฐานระดับ
ท้องถิ่น ปัจจุบันมีการอพยพย้ายถิ่น จึงขาดคนสืบทอดความรู้ด้านประวัติศาสตร์บอกเล่า
ในหลักสูตรรายวิชานี้ยกตัวอย่างการศึกษาประวัติศาสตร์นครนายก เป็นตัวอย่างการ
ศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
๓.๑๑ วัฒนธรรมไทยในกระแสโลกาภิวัตน์ ปัจจุบันประชาคมโลกด�ำเนินอยู่ใน
กระแสโลกาภิวัตน์ มีแบบอย่างและกระบวนการที่คล้ายคลึงกันทั่วโลก สังคมกลายเป็นสังคม
สารสนเทศ มีพื้นฐานหลักอยู่ที่เทคโนโลยีสารสนเทศ (Information technology) ที่พัฒนาไปอย่าง
รวดเร็วและหลากหลาย ผู้ที่มีความรู้หรือมีข้อสนเทศมากที่สุด ผู้นั้นได้เปรียบในการพิจารณา
ตัดสินใจได้รวดเร็วแม่นย�ำ สามารถเป็นผู้น�ำหรือก�ำหนดทิศทางของสังคมได้ ข้อมูลกลายเป็น
สินค้ามีค่า มีการซื้อขายข้อมูลทุกด้านทุกสาขาวิชา ผ่านเครือข่ายเชื่อมโยงทางโทรคมนาคม
57
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เช่น อินเทอร์เน็ต ในขณะเดียวกัน วิชาการสาขาอื่น ๆ ก็ก้าวหน้าและเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว เช่น
ปโิ ตรเคมี พนั ธวุ ศิ วกรรมศาสตร์ ในดา้ นการบรหิ าร มกี ารจดั การแบบใหม่ การจดั สำ� นกั งานอตั โนมตั ิ
เป็นต้น สิ่งเหล่านี้ก�ำลังเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมความเป็นอยู่ของคนไทย วัฒนธรรมที่เป็น
เอกลักษณ์ของสังคมไทยจึงย่อมเปลี่ยนแปลงไปด้วย หรือเปลี่ยนแปลงจุดประสงค์ เช่น ประเพณี
อันดีงามที่เคยมีหน้าที่ช่วยจัดให้วิถีชีวิตราบรื่นและรวมจิตใจผู้คนนั้น มีหน้าที่ใหม่ผสานเข้ามาด้วย
กล่าวคือ ให้นักท่องเที่ยวได้เพลิดเพลินและสร้างรายได้แก่คนในชาติ
วัฒนธรรมสากลที่หลั่งไหลเข้ามา เช่น เสื้อผ้าเครื่องแต่งกาย ดนตรีและการแสดงงาน
ศิลปะต่าง ๆ มีส่วนท�ำให้คนไทยรุ่นใหม่สามารถเข้าใจประชาคมโลกมากขึ้น แต่ก็เป็นการเพิ่มการ
พึ่งพาต่างประเทศ ซึ่งสร้างปัญหาในช่วงวิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจ
การคลี่คลายทางวัฒนธรรมของประเทศหนึ่ง ๆ หรือชุมชนหนึ่ง ๆ ในกระแสโลกาภิวัตน์
นั้นยังมีแง่มุมที่น่าสนใจ และศึกษาถกเถียงกันอยู่มาก เพื่อหาแนวทางปฏิบัติที่เหมาะสมเกื้อให้
ประเทศได้ประโยชน์สูงสุด
๔. วิธีการศึกษา
ตั้งใจฟังค�ำบรรยาย อ่านเอกสารที่ได้รับแจก ศึกษาเพิ่มเติมด้วยตนเองเมื่อมีโอกาส
และอาจจะสามารถซักถามหรือออกความเห็นได้เป็นครั้งคราว รวมทั้งลองฝึกหัดเชื่อมโยงเรื่อง
ต่าง ๆ ที่เรียนมากับสภาพการณ์ในปัจจุบัน
58
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
วิชาไทยศึกษา (HI 2011)
ไทยศึกษา : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
๔ กันยายน ๒๕๕๘
สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมา
ของตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสถานการณ์ที่เกิดใหม่ สภาพภูมิรัฐศาสตร์ทำ�ให้
สังคมไทย เป็นสังคมเปิดที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่
ผสมผสานได้กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา เช่น อาหารจากต่างประเทศ (อาหาร
ฝรั่ง) อาจมีปัญหาต่อสุขภาพคนไทย
การที่สังคมโลกปัจจุบันกำ�ลังดำ�เนินไปในกระแสโลกาภิวัตน์ที่ทั้งโลกเชื่อมโยงกันเป็น
เครือข่ายเดียวกัน เป็นผลจากความเจริญก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีหลากหลายด้าน
ปัญหาต่าง ๆ ทวีความรุนแรงขึน้ เช่น ปัญหาความขัดแย้งทางวัฒนธรรมหลักของประเทศกับวัฒนธรรม
ย่อยในประเทศ ปัญหาทางวัฒนธรรมของต่างประเทศที่เราไม่คุ้นเคย ปัญหาเรื่องการออกกฎหมาย
การตีความและบังคับใช้กฎหมาย เช่น ปัญหา cyber ปัญหาการก่อการร้ายสากลที่มาเกี่ยวข้องกับ
ความขัดแย้งภายในประเทศ เช่น เหตุการณ์วันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๘ ความเปลี่ยนแปลง
ในเศรษฐกิจโลก เรื่องเหล่านี้ย่อมมีผลกระทบถึงประเทศไทยมากหรือน้อย แล้วแต่สภาพการณ์
ของปัญหา และความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องที่ไทยมีต่อปัญหาเหล่านี้
วัฒนธรรมเป็นวิถีชีวิต ธรรมเนียม ประเพณี ความเชื่อของกลุ่มคนในช่วงใดช่วงหนึ่ง
รวมเรื่องของควา มรู้ ความเชื่อ ศิลปะ ศีลธรรม กฎหมาย ลักษณะนิสัยของคนที่เป็นสมาชิก
ของกลุ่มสังคม
วัฒนธรรมในสังคมเปลี่ยนแปลงพัฒนาขึ้นได้ กลุ่มคนจะรับเป็นวัฒนธรรมของกลุ่มคน
นั้น ถ้ามีประโยชน์ เช่น เทคโนโลยีใหม่ เป็นต้น
59
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เรื่องของวัฒนธรรมมีวิธีการศึกษาหลายแง่มุม การย้ายถิ่น ท�ำให้คนต่างวัฒนธรรมต้อง
มาพบกัน ท�ำให้เกิดความขัดแย้งกันได้ ถ้าเราเข้าใจลักษณะวัฒนธรรมของผู้อื่นอาจจะลดความ
ขัดแย้งกันได้บ้าง
วิธีศึกษาวัฒนธรรมมีหลายอย่าง Geert Hofstede นักมานุษยวิทยาอาวุโสชาว
ฮอลแลนด์ เขาศึกษาเปรียบเทียบวัฒนธรรมที่แตกต่างกันในแง่มุมต่าง ๆ
๑. ความแตกต่างกันด้านอ�ำนาจ (Power Distance) การคบหากันเป็นทางการ หรือ
ไม่เป็นทางการ มีชนชั้นมากไหม ยึดระบบอาวุโสแค่ไหน ความต่างระหว่างเชื้อชาติ เผ่าพันธุ์ ความ
ต่างระหว่างหญิงชาย เช่น ละครเรือ่ งผูก้ องยอดรัก นายพลชราดูแล้วรับไม่ได้กบั การทีพ่ ลทหารพูดจา
หยอกล้อกับนายทหาร
ั หรอื ถอื กลมุ่ (collectivism)
๒. สงั คมนนั้ ถอื ปจั เจกบคุ คล (individualism) เปน็ สำ� คญ
เปน็ สำ� คญ
ั บางสงั คมเคารพความเปน็ สว่ นตวั บางสงั คมถอื วา่ การทำ� ประโยชนต์ อ่ หมคู่ ณะสำ� คญ
ั กวา่
บางสังคมถือว่าคนในสังคมท�ำความผิดคนหนึ่ง คนอื่น ๆ ต้องรับผิดชอบด้วย เช่น ในชั้นเรียน
ใครที่ท�ำผิดแล้วไม่รับสารภาพ ท�ำให้ทุกคนในชั้นเรียนถูกลงโทษหมด
๓. หลีกเลี่ยงความไม่ชัดเจน (avoidance of uncertainty) เพียงใด สังคมนั้น
ชอบมหี ลกั เกณฑ์ กฎระเบยี บ หรอื วา่ ปลอ่ ยใหเ้ ปน็ ไปตามธรรมชาติ กลา้ เสยี่ ง ครกู ลา้ ใหน้ กั เรยี นออก
ความเห็น แล้วไปค้นคว้าร่วมกันเพราะครูก็อาจจะไม่รู้ค�ำตอบ
๔. ค่ า นิ ย มแบบชาย (masculinity) และค่ า นิ ย มแบบหญิ ง (femininity)
ต่างกันอย่างไร เช่นว่าชายเข้มแข็ง ทะเยอทะยานกว่าหญิง เป็นผู้น�ำ เป็นผู้ตาม
๕. ให้ความส�ำคัญต่ออนาคต (long term orientation) ให้ความส�ำคัญต่อปัจจุบัน
(short term orientation)
๖. ชอบความสบาย (indulgence) มีวินัยและอดกลั้น (restraint)
การศึกษาวัฒนธรรมไม่ใช่เฉพาะศึกษาจากหนังสือ แต่สามารถศึกษาจากสื่อต่าง ๆ เช่น
ภาพยนตร์ ซีดี ละคร ฟังเพลง รูปภาพ ภาพถ่าย ทรงผม แฟชั่น
60
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เนื้อหาสาระของการบรรยาย
การศึกษาวิชาไทยศึกษาจะต้องศึกษาในมิติที่กว้างรอบด้าน ให้เห็นถึงความเป็นมา
ความสืบเนื่อง ความเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของวัฒนธรรมทั้งในด้านรูปธรรมและนามธรรม
รวมทั้งสามารถน�ำความรู้ที่ได้เรียนมานั้นไปใช้ในเชิงปฏิบัติได้ อาจสรุปข้อพิจารณาของเรื่องต่าง ๆ
ในการบรรยายได้ดังนี้
๑. จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา
เป็นการสรุปให้นักเรียนเห็นภาพรวมของหัวข้อต่าง ๆ ที่น�ำมาบรรยายในวิชานี้
วิชาไทยศึกษานี้มีหัวข้อที่จะน�ำมาบรรยายได้อีกหลายเรื่อง แต่ว่ามีเวลาการศึกษาจ�ำกัดจึงบรรยาย
ได้ เพียงเท่านี้
ส่วนการตีความเรื่องไทยศึกษานั้น กล่าวอย่างสั้นก็คือ การศึกษาไทยหรือเรื่อง
เกีย่ วกับไทย ประเทศไทยหรือคนไทย มักจะนิยมศึกษาเรือ่ งวัฒนธรรมไทย ศิลปะไทย และตีความ
คำ� วา่ “วฒ
ั นธรรม” แตท่ จี่ รงิ แลว้ จะศกึ ษาโดยใชว้ ธิ กี ารทางวทิ ยาศาสตร์ เชน่ ลกั ษณะทางพนั ธกุ รรม
ก็ได้
ประเทศทุกประเทศมีความหลากหลายทางวัฒนธรรม คนทีอ่ ยูใ่ นประเทศเดียวกัน
อาจจะพูดกันคนละภาษา หรือมีภาษาแม่ (mother tongue) ต่างกัน นับถือศาสนาหรือมีความเชื่อ
ที่ต่างกัน มีชุดแต่งกายประจ�ำเผ่าพันธุ์ที่ต่างกัน นิยมกินอาหารต่างกัน ถ้าไม่สามารถอยู่กันได้อย่าง
ผสมกลมกลนื กต็ อ้ งรบราฆา่ ฟนั กอ่ ความเดอื ดรอ้ น ความทกุ ขย์ ากใหแ้ กต่ นเองและผอู้ นื่ บางทถี่ งึ กบั
แบ่งแยกดินแดนเป็นสองประเทศหรือหลาย ๆ ประเทศ
ไทยศึกษาคืออะไร และความส�ำคัญที่มีต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ไทย
วิชาไทยศึกษา เป็นแนวทางที่มหาวิทยาลัยทั่วโลกที่มีการวิจัยน�ำผู้เชี่ยวชาญ
หลายสาขาวิชามาศึกษาประเทศหนึ่งหรือภูมิภาคหนึ่ง (multidisciplinary) หรือผสมผสานวิชาการ
ต่าง ๆ (interdisciplinary) ส�ำหรับไทศึกษา หรือไทยศึกษา จะศึกษาเรื่องไท-ไทยหลากหลาย
ด้าน เช่น ประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ มานุษยวิทยา ศาสนา รัฐศาสตร์การปกครองและการเมือง
เศรษฐศาสตร์ ภาษาไทย วรรณคดีไทย ดนตรี และนาฏศิลป์ไทย บางกรณีรวมการวิจยั เกีย่ วกับเผ่าไท
ทอี่ ยนู่ อกประเทศไทยดว้ ย เชน่ พวกไทใหญ่ ไทลอื้ ทอี่ ยใู่ นสบิ สองปนั นา หรอื เผา่ อนื่ ๆ ทไี่ มใ่ ชเ่ ผา่ ไทย
ที่อยู่ในดินแดนประเทศไทย เช่น เผ่ามอญที่อยู่ในประเทศไทย วิธีการศึกษามีทั้งที่ศึกษาเฉพาะพื้นที่
61
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
และการเปรยี บเทยี บกบั พนื้ ทอี่ นื่ ในตา่ งประเทศ บางทไี มไ่ ดศ้ กึ ษาแตเ่ ฉพาะสงั คมศาสตร์ มนษุ ยศาสตร์
แต่จะศึกษาแนววิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีด้วย
เข้าใจว่าหน่วยงานแรกทีส่ ง่ เสริมสนับสนุนไทยศึกษาอย่างจริงจังคือ สยามสมาคม
ในพระบรมราชูปถัมภ์ ตั้งขึ้นใน พ.ศ. ๒๔๔๗ สยามสมาคมมีห้องสมุดที่มีเอกสารและวัตถุที่เกี่ยวกับ
ไทยศึกษา และออกวารสารสยามสมาคม ซึ่งมีเนื้อหาทางมนุษยศาสตร์ และยังมีส่วนที่วา่ ด้วยพืช
และสัตว์ในประเทศไทยด้วย
ในต่างประเทศมีสถาบันที่ศึกษาวิจัยเรื่องไทยศึกษา เช่น ที่สหรัฐอเมริกา มี
มหาวิทยาลัยคอร์แนล ซึ่งตั้งศูนย์ไทยศึกษาก่อนที่อื่น ผู้ที่มีบทบาทส�ำคัญในการตั้งศูนย์คือ Prof.
David K. Wyatt ผู้ล่วงลับไปแล้ว
ไทยศึกษาท�ำให้ผู้วิจัยและผู้เรียนเข้าใจความเป็นไทย วิถีชีวิต และวัฒนธรรมไทย
ดา้ นตา่ ง ๆ ทงั้ ดา้ นความเปน็ มา การเปลยี่ นแปลง การรบั วฒ
ั นธรรมจากตา่ งประเทศ การปรบั ตวั ใหเ้ ขา้
กับยุคปัจจุบันและปัญหาที่เกิดจากการปรับตัว เมื่อมีความเข้าใจที่กระจ่างย่อมท�ำให้น�ำมาประยุกต์
ใช้เชิงปฏิบัติในการงานต่าง ๆ ได้ รวมทั้งปรับตัวได้ดีขึ้นในกระแสความเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปอย่าง
รวดเร็วหลากหลายในปัจจุบัน ชาวต่างประเทศที่เรียนเป็นพวกที่ตั้งใจจะมาอยู่ ลงทุนหรือท�ำงานใน
ประเทศไทย
ประวัติศาสตร์ หมายถึง การค้นหาความเป็นจริง ค้นหาความรู้ การเล่าความ
เป็นมา หรือภูมิหลังของสถานที่ เหตุการณ์ องค์กร บุคคล ฯลฯ การค้นหาข้อมูลท�ำได้ด้วยวิธีการ
ทางประวัติศาสตร์ ยังแยกออกได้เป็นประวัติศาสตร์หัวข้อต่าง ๆ เช่น ประวัติศาสตร์การเมืองไทย
ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจประเทศไทย
ไทยศึกษาจะเป็นข้อมูลที่ท�ำให้เราศึกษาประวัติศาสตร์ไทยได้ เมื่อรู้ว่าลักษณะ
ของการเมือง เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรมไทยเป็นอย่างไร ก็จะสามารถค้นคว้าเรื่องความเป็นมา
ของไทย สิ่งที่ท�ำให้ไทยเป็นเช่นนี้ในปัจจุบัน และคาดเดาสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคตได้
๒. ภาษาและวรรณคดีไทย : การสืบสานทางวัฒนธรรม
ภาษาเป็นเครื่องมือที่ส�ำคัญในการสื่อสารระหว่างบุคคล ผู้ที่มีความสามารถ
ในการใช้ภาษาจึงได้เปรียบในด้านความสามารถทีจ่ ะรับรูค้ วามรูต้ า่ ง ๆ รูค้ วามต้องการ ความรูส้ กึ นึกคิด
ของผู้อื่น การชี้แจงความรู้ ความรู้สึกนึกคิดของตนให้ผู้อื่นเข้าใจและดึงดูดให้ผู้อื่นคิดคล้อยตามได้
62
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ในประเทศไทยปัจจุบัน นอกจากเราจะมีภาษาไทยกลางในการสื่อสารเข้าใจกันทั้งประเทศแล้ว
ก็ยังมีภาษาถิ่นที่ใช้ในแต่ละภาค (แตกต่างกันโดยส�ำเนียงและศัพท์บางค�ำ) หรือกลุ่มชนที่ไม่ใช้
ภาษาไทย (คนละภาษา) มีทั้งกลุ่มภาษาที่มีอักษรของตนเองและไม่มีตัวอักษร ภาษาหนึ่งให้อิทธิพล
ต่ออีกภาษา เช่น บาลีสันสกฤต และภาษาอังกฤษ (ค�ำว่าฟรี)
สังคมปัจจุบันซึ่งเป็นสังคมสารสนเทศ สังคมโลกาภิวัตน์ที่คนเราต้องติดต่อกับ
ผู้อื่นมากขึ้น จึงจ�ำเป็นมากขึ้นที่จะเรียนรู้และเข้าใจภาษาต่างประเทศ เช่น ภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส
เยอรมัน ญี่ปุ่น จีน เกาหลี ฯลฯ หรือภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เวียดนาม ลาว เขมร พม่า
มาเลย์ ฯลฯ ปลายปีนี้ประเทศของเราจะร่วมกับประเทศอื่น ๆ ในอาเซียน รวมกัน ๑๐ ประเทศ
พัฒนาให้เป็นประชาคมอาเซียน จึงต้องพูดจาสื่อสารให้เข้าใจกัน ในเบื้องต้นนักวิชาการให้
ความคิดว่า ควรใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษากลาง ซึ่งจะเหมาะสมแค่ไหนยังไม่ทราบ หรือใช้ภาษา
มาเลย์ซึ่งเป็นภาษาที่มีประเทศต่าง ๆ ใช้กันมาก
ส่วนวรรณคดีนั้น คือ หนังสือทั้งร้อยแก้วร้อยกรองที่แต่งดี เป็นแนวทางการเสนอ
ความคิด และอารมณ์ของผู้ประพันธ์ สามารถโน้มน้าวจิตใจให้ผู้ฟังหรือผู้อ่านมีความรู้สึกตามได้
บางเรื่องสามารถสะท้อนให้ทราบความเป็นอยู่ในยุคสมัยที่แต่งวรรณคดี เป็นข้อมูลหลักฐานแหล่ง
หนึ่งในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้
ภาษาและวรรณคดีไทยเป็นเครื่องมือบันทึกวัฒนธรรมของชาติซึ่งเป็นส่วนหนึ่งใน
อารยธรรมของมนุษยชาติด้วย
๓. ประวัติศาสตร์ไทยในมุมมองตะวันตก
เราต้องยอมรับว่าชาวตะวันตกมีนิสัยชอบจดบันทึกมากกว่าคนไทย ฉะนั้นใน
สมัยที่มีชาวตะวันตกเข้ามา เราได้ข้อมูลส่วนหนึ่งจากชาวตะวันตก ชาติตะวันออกที่จดในลักษณะนี้
ก็มี เช่น จีน เปอร์เซีย (สุไลมาน) การจดของชาวตะวันตกน่าสนใจเพราะบางเรื่องที่คนไทยเห็น
เป็นของธรรมดา ๆ ไม่ต้องจดก็ได้ ชาวตะวันตกเห็นเป็นของแปลก หรือบางเรื่องเป็นประเพณีของ
ไทยที่ชาวตะวันตกไม่เข้าใจอาจจะจดผิดได้ ในสมัยหลังมีชาวตะวันตกที่มาสนใจประวัติศาสตร์ไทย
ใชท้ งั้ เอกสารไทย และเอกสารตะวนั ตก ถงึ ชาวตะวนั ตกจะมคี วามรภู้ าษาไทย แตก่ ไ็ มท่ ราบภาษาไทย
ที่เป็นส�ำนวนประชดประชันอาจท�ำให้ตีความผิดได้ อย่างไรก็ตาม การศึกษาเรื่องประเทศไทย
หรือประวัติศาสตร์ไทยในมุมมองตะวันตกก็น่าสนใจเพราะท�ำให้เราเข้าใจว่าคนอื่นมองเราอย่างไร
ถ้าว่าไม่ดี และเป็นเรื่องจริงจะได้อาศัยเป็นข้อมูลปรับปรุงตัวได้
63
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๔. ภูมิศาสตร์ในชีวิตไทย : รายงาน
ขอให้นักเรียนแต่ละกลุ่มเลือกบทความในหนังสือที่แจกมาเสนอรายงาน จะเอา
ข้อมูลในบทความก็ได้ ค้นคว้าเพิ่มเติมก็ได้
โอลิมปิกภูมิศาสตร์
โอลิมปิกวิชาการ (International Science Olympiads) เป็นการแข่งขันประจ�ำ
ปีในวิทยาการสาขาต่าง ๆ ส่วนใหญ่เป็นด้านวิทยาศาสตร์ ประเทศต่าง ๆ ผลัดกันเป็นเจ้าภาพ
ไทยเคยเป็นเจ้าภาพเกือบทุกประเภท ผู้จัดคือ มูลนิธิส่งเสริมโอลิมปิกวิชาการและพัฒนามาตรฐาน
วิทยาศาสตร์ศึกษา
ส�ำหรับโอลิมปิกภูมิศาสตร์ ผู้เข้าแข่งอายุประมาณ ๑๖ – ๑๙ ปี การแข่งขันมี
๓ ส่วน คือ ทดสอบข้อเขียน ทดสอบมัลติมีเดีย เช่น ใช้คอมพิวเตอร์วิเคราะห์หรือค�ำนวณ
ทดสอบภาคสนาม ข้อสอบมีหลายหัวข้อ เช่น เรื่องพื้นที่ เขตแดน เรื่องเมือง ชานเมือง นักท่องเที่ยว
ผู้ก่อการร้าย ผู้ลี้ภัย การค้าอาหาร เสื้อผ้า ยา ข้อมูลดิจิทัล การเพิ่มประชากร เอลนิโญ สึนามิ
และแผ่นดินไหว ฯลฯ แต่ก่อนจัดทุก ๒ ปี ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๕๕ เปลี่ยนเป็นจัดทุกปี ไทยเราเข้าร่วม
ในครั้งที่ ๑๒ (พ.ศ. ๒๕๕๘) ที่เมือง Tver ในรัสเซียเป็นครั้งแรก มีผู้แทนไทยไป ๔ คน ได้เหรียญเงิน
๑ คน และเหรียญทองแดง ๓ คน
๕. พัฒนาการทางการเมืองการปกครองไทย
มนุษย์ไม่สามารถอยู่คนเดียวได้ ต้องอยู่เป็นกลุ่ม เพื่อช่วยกันป้องกันอันตราย
ต่าง ๆ ที่จะเกิดมีขึ้น และร่วมมือช่วยกันพัฒนาให้เกิดความเจริญรุ่งเรืองร่วมกัน การที่ผู้คนจ�ำนวน
มากจะอยู่ร่วมกันได้ ก็ต้องมีกฎระเบียบแบบแผนการปกครอง เพื่อรักษาผลประโยชน์ร่วมกัน ต้องมี
การกำ� หนดชดั วา่ ใครจะเปน็ ผใู้ ชอ้ ำ� นาจหนา้ ทตี่ ดั สนิ ขอ้ พพิ าททเี่ กดิ ขนึ้ จากผลประโยชนท์ ขี่ ดั แยง้ กนั
จะใช้ตัวบทกฎหมายอย่างไรเป็นแนวทางการตัดสินเมื่อมีความคิดที่แตกต่างกัน
อนึ่ง ลักษณะทางการเมืองการปกครองที่เหมาะสมกับแต่ละสังคมในแต่ละยุค
สมัยนั้นอาจแตกต่างกัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับวัฒนธรรมการด�ำรงชีวิตของบุคคลในสังคมนั้น เช่น ฐานะ
ทางสังคม เศรษฐกิจ และการศึกษาเรื่องของสถาบันทางการเมือง กลุ่มผลประโยชน์ต่าง ๆ หลัก
กฎหมาย
64
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จะสังเกตได้ว่า ประเทศไทยมีลักษณะเหมือนกับประเทศต่าง ๆ ในโลกคือ
มีผู้คิดเห็น หรือตีความตัวบทกฎหมายแตกต่างกัน จนในบางครั้งกลไกของรัฐไม่สามารถขับเคลื่อน
ไปได้ ในลกั ษณะเดมิ จะมีทางออกอย่างไร
กฎหมายใหม่ ๆ ที่เกิดขึ้นมีอิทธิพลให้การเมืองพัฒนาเปลี่ยนรูปแบบไป บางครั้ง
การเปลี่ยนแปลงไม่ได้เกิดจากกฎหมาย แต่เกิดจากการปฏิวัติ หรือจลาจล การเปลี่ยนแปลงย่อม
กระทบชีวิตของคนในประเทศไม่มากก็น้อย
ในสมัยก่อน ๆ การเมืองการปกครองจะเป็นอย่างไร มักจะขึ้นอยู่กับบุคคลชั้นผู้น�ำ
แตใ่ นปจั จบุ นั นปี้ ระชาชนทกุ คน แมแ้ ตค่ นตา่ งชาตจิ ะมามสี ว่ นรว่ มทางการเมอื งซงึ่ เปน็ ปรากฏการณ์
ใหม่ที่น่าสนใจ นักวิชาการรัฐศาสตร์ หรือทฤษฎีการปกครองจึงสนใจศึกษาในเรื่องนี้
๖. เศรษฐกิจไทย : พัฒนาการจากยุคเริม่ แรกสูก่ ารเป็นประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน
เศรษฐกิจเป็นระบบที่เกี่ยวข้องกับความต้องการทางวัตถุของบุคคล หรือว่า
เกี่ยวกับการผลิตและการจ�ำหน่ายสิ่งที่เป็นความต้องการของสังคม ปัจจุบัน ระบบเศรษฐกิจไทย
มีความซับซ้อนขึ้นและเติบโตขึ้นมาก การพัฒนาโดยขาดการวางแผนที่ดี หรือความไม่ซื่อสัตย์สุจริต
ความละโมบ ย่อมก่อให้เกิดความเสียหาย เช่น ก่อให้เกิดสภาพเศรษฐกิจฟองสบู่ และฟองสบู่แตก
เดือดร้อนกันไปทั่ว ในขณะเดียวกันการกระจายรายได้ที่ไม่ทั่วถึง ท�ำให้มีความเหลื่อมล�้ำกันมาก
ในสังคม
เศรษฐกิจเป็นต้นเหตุของปัญหาในสังคมหลายประการที่ผู้บริหารและสมาชิกของ
สังคมต้องช่วยกันแก้ไขต่อไป ในประเทศเดียวกันอาจจะมีเศรษฐกิจหลายระบบ เช่น มีนักธุรกิจไทย
ไปลงทุนในต่างประเทศ และนักธุรกิจต่างชาติมาลงทุนในประเทศไทย มีการตั้งบรรษัทข้ามชาติ
ภาวะเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในโลกมาเกี่ยวข้องกับไทย แม้แต่เรื่องปากท้อง เช่น ภาวะขาดแคลนอาหาร
ทวั่ โลก ทำ� ใหเ้ ครอื่ งอปุ โภคบรโิ ภคของไทยแพงขนึ้ อยา่ งทดี่ เู หมอื นวา่ ไรเ้ หตผุ ล แตบ่ างสว่ นของสงั คม
ก็ยังมีเศรษฐกิจแบบยังชีพ ค้าขายแลกของกันอยู่ตามระบบที่ฝรั่งเรียกว่า barter
ในปัจจุบันมีการอภิปรายพิจารณากันถึงแนวคิดและแนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ
ที่จะไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน (sustainable development) เพื่อประโยชน์สุขของผู้คนทุก ๆ กลุ่ม
ในสงั คมไทยโดยรวม แนวทางการพฒ
ั นามอี ยหู่ ลายแนวทตี่ า่ งกนั ในรายละเอยี ด แตจ่ ดุ เนน้ หลกั และ
แนวคิดเหมือนกัน มีการทดลองด�ำเนินการในหลายหมู่บ้านหลายจังหวัด แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง
และทฤษฎีใหม่เป็นแนวทางหนึ่งที่จะน�ำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน
65
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เวลานี้ทุกคนจะพูดกันเรื่องประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน (ASEAN Economic
Community) ซึ่งเป็นเสาหลักหนึ่งในสามของประชาคมอาเซียนที่จะเกิดขึ้นปลายปีนี้ จะเน้นใน
การรวมตลาดเพื่อแข่งขันกับประเทศหรือกลุ่มอื่นนอกภูมิภาคได้ คือ จะให้สินค้า บริการ การลงทุน
ทุนและแรงงานช�ำนาญงาน (skilled Labor) และแรงงานไร้ฝีมือ เคลื่อนไหวไปได้ในประชาคม
โดยไม่มีการกั้น เช่น ใช้ภาษีกั้น หรือที่เรียกว่า ตั้งก�ำแพงภาษี การรวมเช่นนี้จะเป็นทั้งโอกาสและ
วิกฤตการณ์ส�ำหรับประเทศไทย ประเทศในประชาคมอาเซียนจะต้องช่วยเหลือกัน พยายามสร้าง
โอกาสที่เท่าเทียมกันให้แก่ประชากรทุกประเทศ
การเปลยี่ นแปลงดา้ นเศรษฐกจิ ในตา่ งประเทศ หรอื เศรษฐกจิ ของโลกมผี ลกระทบ
ต่อไทยมากเข้าทุกที เป็นผลจากการให้สินเชื่อการค้ากับต่างประเทศ ฉะนั้นการติดตามข่าวคราว
เหตุการณ์ต่างประเทศจึงเป็นสิ่งจ�ำเป็น โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้น�ำประเทศจะต้องด�ำเนินนโยบายที่ดี
ที่เป็นประโยชน์และยุติธรรมต่อประชาชนในประเทศ
ยกตวั อยา่ งเชน่ เหตกุ ารณเ์ รอื่ งหนสี้ นิ ของประเทศกรซี ซงึ่ เปน็ สว่ นของสหภาพยโุ รป
ท�ำให้ประเทศสมาชิกสหภาพยุโรปล�ำบากกันทั่วถึง โดยเฉพาะอย่างยิ่งประเทศที่ใช้เงินสกุลยูโร (อยู่
ใน Eurozone)
หุ้นในประเทศจีนตก ท�ำให้ผู้ประกอบการการท่องเที่ยวและการโรงแรมใน
ประเทศไทยกังวลว่าคนจีนซึ่งนิยมมาเที่ยวเมืองไทย จะมีเงินเที่ยวหรือไม่ในปีหน้า
๗. ความเชื่อและศาสนา : ความหลากหลาย
ทุกคนมีความเชื่อและมักจะประพฤติปฏิบัติตามความเชื่อที่ตนยึดถือ ต่อมา
เมื่อคนในสังคมเชื่อสิ่งเดียวกัน มีความคิดอย่างเดียวกัน ความเชื่อนั้นก็กลายเป็นสถาบันศาสนา
เมื่อบุคคลในสังคมเดินทางติดต่อกันหรือย้ายถิ่นฐาน ก็เกิดการเผยแพร่ความเชื่อ ความคิด และ
ศาสนาไปกว้างไกลขึ้น ศาสนาเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตมนุษย์ทั้งในบ้านเรือนและชุมชนมาก
นอ้ ยไมเ่ ทา่ กนั แลว้ แตศ่ าสนา สถานที่ และชว่ งเวลา เปน็ พลงั ทกี่ อ่ ใหเ้ กดิ ความมนั่ ใจ เปน็ กฎระเบยี บ
ในสังคมอันเป็นพื้นฐานของการสร้างกฎหมาย บ้านเมือง ก่อให้เกิดวรรณคดี และศิลปะแขนงต่าง ๆ
ในประเทศไทยมีผู้นับถือศาสนาหลายศาสนา ศาสนิกชนในประเทศไทยย่อมมี
แนวคิดแนวปฏิบัติแตกต่างจากศาสนิกชนของศาสนาเดียวกันในที่อื่น ๆ บ้าง แม้ในประเทศไทย
ด้วยกัน คนนับถือศาสนาเดียวกันอาจมีความเชือ่ และแนวปฏิบตั พิ ธิ กี รรมต่างกัน เพราะแต่ละศาสนา
มักมีหลายนิกาย บางครั้งผสมผสานกับความเชื่อดั้งเดิม เรื่องผีสางเทวดาในท้องถิ่น การที่ประชาชน
66
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เชื่อต่างกัน บางครั้งถึงกับอ้างศาสนาท�ำร้ายผู้อื่น น�ำไปสู่ความขัดแย้งที่ต้องระมัดระวัง บางพวก
ถึงกับอ้างศาสนาท�ำร้ายฆ่าฟันผู้อื่น นอกจากนั้นยังมีผู้ที่ใช้ความเชื่อในศาสนาและสิ่งศักดิ์สิทธิ์
หลอกลวงผู้อื่น ท�ำสิ่งที่ผิดกฎหมายเพื่อประโยชน์ส่วนตน ซึ่งเป็นสิ่งที่อันตรายอย่างยิ่ง
ศาสนาอาจแบ่งได้เป็นศาสนาที่มาจากโลกตะวันออก คือ ฮินดู พุทธศาสนา และ
ซิกข์ จากอินเดีย และศาสนาจากโลกตะวันออกกลางและตะวันตก ได้แก่ คริสต์ศาสนา ยิว และ
ศาสนาอิสลาม
๘. วฒ
ั นธรรมไทย : จากวถิ ชี วี ติ เกษตรสเู่ ครอื่ งเกาะเกยี่ วสงั คมในกระแสโลกาภวิ ตั น์
ประเทศไทยแต่ไหนแต่ไรมาชาวบ้านท�ำการเกษตรเพื่อกินเอง มีอะไรเหลือก็
แลกเปลี่ยนกับเพื่อนบ้าน ของบางอย่างก็มาขายในเมืองเพื่อได้เงินซื้อของที่ต้องการ บางที่แปรรูป
เพื่อเก็บไว้ได้นาน ๆ แต่เมื่อชาวตะวันตกเข้ามาส่งเสริมการเพาะปลูก สินค้าที่เขาต้องการเป็นไร่
ขนาดใหญ่ (plantation) เพื่อรวบรวมพืชที่ต้องการ เศรษฐกิจพอเพียงตามวิถีดั้งเดิมก็หายไป ไม่มี
พืชสัตว์ที่ใช้กินตามปกติ การปลูกพืชเชิงเดี่ยว (monocrop) ก่อปัญหามากมาย เช่น ไม่ประหยัดน�้ำ
ทำ� ใหด้ นิ จดื ยคุ สมยั หลงั มสี งิ่ ของตา่ ง ๆ จากนอกประเทศเขา้ มาหลายอยา่ งกลายเปน็ ของจำ� เปน็ ในชวี ติ
ถือว่าเราเข้าสู่การเมือง เศรษฐกิจ สังคมตามกระแสโลกาภิวัตน์ การค้า กลไกของราคาขึ้นกับระบบ
ตลาดโลก เมอื่ ตอ้ งนำ� เขา้ มาก กต็ อ้ งสง่ ออกมาก สง่ ไดห้ รอื ไมไ่ ด้ แคไ่ หนกย็ งั ขนึ้ กบั คา่ เงนิ บาทอกี ดว้ ย
เราต้องคิดผลิตสินค้าทดแทนการน�ำเข้า ซึ่งเป็นสินค้าอุตสาหกรรม ระบบเช่นนี้ท�ำให้เกษตรกรรม
และวิถีชีวิตเกษตรกรซึ่งเต็มไปด้วยวัฒนธรรมอันดีงามของไทยหายไปมาก บางอย่างก็เหลือแต่ที่ท�ำ
เพื่อให้นักท่องเที่ยวมาชม เป็นการหารายได้อีกแบบ แต่ก่อนนี้ผู้ใช้น�้ำจะรองน�้ำฝนไว้ใช้ หรือตักน�้ำ
มากวนสารส้ม กรองและต้ม ปัจจุบันต้องใช้น�้ำประปา ต้องแบ่งน�้ำดิบจากชาวบ้านที่จะใช้เพาะปลูก
เกษตรกรที่ยังเหลืออยู่ก็ต้องหนีไปรับจ้างด้านการก่อสร้างและภาคอุตสาหกรรม ซึ่งต้องพึ่งสังคม
ภายนอกมากขึ้น
๙. ศลิ ปกรรม : ภาพสะทอ้ นชวี ติ วถิ ไี ทย (จะกลา่ วถงึ ทศั นศลิ ป์ (visual arts) เปน็ หลกั )
ศิลปกรรมไทยมีหลายประเภท เช่น ศิลปะที่เกี่ยวเนื่องกับความเป็นอยู่ของ
ประชาชน ไดแ้ ก่ เครอื่ งใชต้ า่ ง ๆ บา้ นเรอื น เสอื้ ผา้ และอาหาร สว่ นศลิ ปะทเี่ กยี่ วเนอื่ งกบั การปกครอง
ได้แก่ พระราชวัง สถานที่ราชการ เครื่องใช้ เสื้อผ้า อาหาร ที่แสดงขั้นล�ำดับขั้นยศบรรดาศักดิ์ของ
ผใู้ ชส้ อย ศลิ ปะอนั เนอื่ งดว้ ยศาสนา ไดแ้ ก่ ศาสนสถาน เครอื่ งใชใ้ นศาสนพธิ ี เครอื่ งประกอบสมณศกั ดิ์
67
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ของนักบวช ของใช้เหล่านี้เรียกว่า เป็นศิลปะ เพราะไม่เพียงแต่ใช้ได้เป็นประโยชน์พอเหมาะพอดี
เท่านั้น ยังประดิษฐ์อย่างสวยงามประณีต เป็นอาหารตาอาหารใจของผู้ใช้ และผู้ที่ได้เห็น เช่น งอบ
เป็นศิลปะและเทคโนโลยี ในงานเอ็กซโปที่มิลานปีนี้ ศาลาไทยท�ำเป็นรูปทรงงอบ
ศลิ ปะววิ ฒ
ั นาการไปตามสภาพสงั คม ความเปน็ อยขู่ องผสู้ รา้ งศลิ ปะ เชน่ ปจั จบุ นั นี้
คนไทยมีความเป็นอยู่แบบสากล จึงรับเทคนิคและความนิยมทางศิลปะแบบตะวันตก แต่ก็ยังคงมี
แนวทางแบบไทยเป็นพื้นฐาน
๑๐. ทัศนศึกษาโครงการส่วนพระองค์และพระบรมมหาราชวัง
พระบรมมหาราชวังเคยเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์ ขณะนี้ยังใช้เป็นที่
ประกอบพระราชพิธี เป็นที่ตั้งของหน่วยราชการ เป็นที่ตั้งของโรงเรียน พิพิธภัณฑ์ เป็นสถานที่เรียน
รู้ในด้านประวัติศาสตร์ ศิลปกรรม ตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน
โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาเป็นสถานทีท่ พี่ ระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ทรง
ทดลองความรู้ต่าง ๆ ด้านการเกษตร และอุตสาหกรรมการเกษตร เช่น การปลูกข้าว การเลี้ยงโคนม
การปลูกต้นยางนา การท�ำผลิตผลจากนม น�ำ้ ผลไม้ พลังงานจากพืช ฯลฯ การท�ำกิจกรรม เหล่านีต้ อ้ ง
ท�ำให้มีประสิทธิภาพ และไม่ก่อให้เกิดมลภาวะ เมื่อท�ำได้ดีแล้ว ได้น�ำความรู้ไปส่งเสริมให้เกษตรกร
ต่อไป หรือให้เกษตรกรและบุคคลทั่วไปดูงานเพื่อให้ได้ความรู้ความคิดไปปฏิบัติ หรือได้ทราบไว้ว่า
ประเทศไทยมีสิ่งเหล่านี้
๑๑. นาฏศิลป์และดนตรีไทย
เป็นธรรมชาติของมนุษย์ที่จะชอบเสียงที่เป็นจังหวะ และมีระเบียบเสียงสูงต�่ำเป็น
ระบบ จึงเกิดการขับร้องและการบรรเลงดนตรี เครื่องดนตรีไทยถือว่าเป็นศิลปหัตถกรรมที่ประณีต
งดงาม มีครบครันทั้งเครื่องดีด เครื่องสี เครื่องตี และเครื่องเป่า ทั้งการแสดงเดี่ยว และการรวมวง
แบบต่าง ๆ ดนตรีได้อวดทั้งฝีมือและสติปัญญา เป็นประโยชน์ในการสร้างความสนุกสนานครึกครื้น
เช่น ปี่กลองประกอบการต่อยมวยไทย การตีกระบี่กระบอง ดนตรีสร้างความสามัคคีในสังคม ถ้าได้
ร่วมวงเล่นดนตรีด้วยกันก็จะเป็นเพื่อนกัน ดนตรีประกอบในพิธีตา่ ง ๆ เป็นการสร้างบรรยากาศที่
เคร่งขรึม จริงจัง และศักดิ์สิทธิ์ ก่อเกิดสมาธิ เป็นเครื่องเจริญศรัทธาปสาทะในศาสนา
นาฏศิลป์เกิดจากภาษาท่าทางที่คนเราแสดงออกแล้วมาประดิษฐ์ให้ประณีต เป็น
จังหวะจะโคน น่าดูน่าชม แสดงประกอบดนตรีและการขับร้อง มีทั้งการฟ้อนร�ำแสดงท่าโดยไม่มี
เรื่องราวประกอบ และการแสดงเป็นเรื่องละคร
68
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ดนตรีและนาฏศิลป์ไทยแบ่งได้เป็น ดนตรี นาฏศิลป์พื้นบ้าน ที่ฝึกสอนต่อกันมา
ตามท้องถิ่นต่าง ๆ และดนตรี นาฏศิลป์ประจ�ำชาติ ซึ่งเป็นศิลปะที่ขัดเกลาจนเป็นที่พอใจของ
ผู้ปกครอง และเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปทั้งประเทศ เปรียบได้กับดนตรีและนาฏศิลป์คลาสสิกของ
ตะวันตก
๑๒. ประสบการณ์ในการท�ำสงครามต่อสู้กับความยากจน
เรื่องการพัฒนาชุมชน เป็นเป้าหมายที่ส�ำคัญประการหนึ่งมาตั้งแต่แผนพัฒนา
เศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๕ และเป้าหมายนี้ก็ยังเป็นจุดเน้นในแผนพัฒนาฯ ฉบับต่อ ๆ มา
ในแผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาตฉิ บบั ที่ ๘ ทใี่ ชเ้ ปน็ แนวทางการพฒ
ั นาประเทศ ระหวา่ ง พ.ศ.
๒๕๔๐ - ๒๕๔๔ นั้น ให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็งในทุก ๆ ด้าน ทั้งด้านเศรษฐกิจ
สังคม และสิง่ แวดล้อม มีคำ� ขวัญว่า “คนมีความสุข ชุมชนเข้มแข็ง สังคมสันติ สิง่ แวดล้อมยัง่ ยืน” แผน
พัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๙ ซึ่งด�ำเนินการระหว่าง พ.ศ. ๒๕๔๕ - ๒๕๔๙ ก็ยังเน้น
เป้าหมายนี้ต่อเนื่องมา แผนพัฒนาฯ ฉบับนี้ผู้ร่างอาศัยแนวพระราชด�ำริเศรษฐกิจพอเพียง ไปเป็น
ปรชั ญานำ� ในแนวทางการพฒ
ั นา สว่ นแผนพฒ
ั นาฉบบั ที่ ๑๐ ดำ� เนนิ การระหวา่ ง พ.ศ. ๒๕๕๐ - ๒๕๕๔
ปัจจุบันการพัฒนาประเทศอยู่ในแผนพัฒนาฉบับที่ ๑๑ (พ.ศ. ๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
ซึ่งมียุทธศาสตร์ในการพัฒนาที่มุ่งหมายให้สอดคล้องกับวิสัยทัศน์ที่ว่า “ประเทศมีความมั่นคง เป็น
ธรรม และมีภูมิคุ้มกันจากวิกฤตการณ์” (อ่านเอกสารประกอบ)
ดงั ทไี่ ดก้ ลา่ วมาแลว้ ในสว่ นทกี่ ลา่ วถงึ เศรษฐกจิ วา่ เศรษฐกจิ ไทยมหี ลายรปู แบบใน
ประเทศไทยมีทั้งคนจนและคนรวย คนจนมักประสบปัญหาความทุกข์ยากต่าง ๆ ทั้งด้านความเป็น
อยู่ที่ขาดปัจจัยสี่ ความรู้สึกไม่เท่าเทียมกับผู้อื่น ขาดโอกาสการพัฒนาตนให้ก้าวหน้าขึ้น ผู้ที่มีโอกาส
ช่วยเหลือเพื่อนร่วมชาติ หรือเพื่อนมนุษย์ก็ควรจะกระท�ำเพื่อสังคมที่เข้มแข็งและเป็นสุข
เมื่อหลายสิบปีมาแล้ว ในระหว่างสงครามเย็น นักข่าวต่างประเทศได้กราบ
บังคมทูลถามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า การที่เสด็จพระราชด�ำเนินทรงงานในถิ่นทุรกันดาร
เป็นการท�ำสงครามต่อต้านภัยคอมมิวนิสต์ใช่หรือไม่ ทรงตอบว่าไม่ใช่ เป็นการท�ำสงครามต่อสู้ความ
ยากจน พระราชด�ำรัสนี้เป็นที่มาของหัวข้อบรรยาย
การตอ่ สคู้ วามยากจนไมใ่ ชเ่ รอ่ื งงา่ ย ตอ้ งปรบั ปรงุ สภาพชวี ติ ของประชาชนทกุ ดา้ น
อย่างครบวงจร หมายถึงทุกด้าน ไม่ใช่แจกเป็ด-ไก่ ข้าว ต้องสร้างโรงสี ดูแลเรื่องตลาด ให้การศึกษา
ดูแลสุขภาพอนามัย และดูแลความปลอดภัยในชีวิต และด้านจิตใจด้วย
69
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
มาถึ ง ปั จ จุ บั น นี้ ป ระเทศชาติ ก็ ยั ง ไม่ ไ ด้ เ จริ ญ ก้ า วหน้ า ดี อ ย่ า งที่ เ รามุ ่ ง หวั ง
ยังมีบางแห่งที่ประชาชนไม่สามารถประกอบอาชีพได้อย่างมั่นคงเนื่องจากการขาดปัจจัยการผลิต
ขาดความรู้ เกิดภัยธรรมชาติ และภัยที่มนุษย์สร้างขึ้น จึงมีความยากจนอยู่ทั่วไป หน้าที่หนึ่งของ
ทหารและคนอนื่ ๆ ทมี่ คี วามรคู้ วามสามารถ คดิ ทำ� สงครามตอ่ สคู้ วามยากจนเพอื่ ใหป้ ระชาชนมพี ออยู่
พอกิน จะท�ำให้เกิดความสงบร่มเย็นกันทั่วหน้า
การต ่ อ สู ้ ค วามยากจนไม ่ ไ ด ้ มี ต� ำ รั บ ต� ำ ราให ้ ศึ ก ษา นอกจากการศึ ก ษาจาก
ประสบการณ์ในด้านนี้ทั้งประสบการณ์ของผู้ที่เคยยากจนและสร้างชีวิตของตนขึ้นมา หรือผู้ที่อาจ
จะไม่ยากจนนัก แต่ได้มีประสบการณ์ช่วยเหลือผู้อื่นให้มีความเป็นอยู่ดีขึ้น ที่เรียกกันว่านักพัฒนา
จะเป็นข้าราชการหรือเอกชนก็ได้ อาจจะศึกษาด้วยการติดตามบุคคลเหล่านี้ ดูพวกเขาท�ำงาน หรือ
ช่วยเขาท�ำงาน แล้วเอาไปปฏิบัติเองโดยใช้สามัญส�ำนึกปรับปรุงให้เหมาะกับสถานการณ์
๑๓. ไทยศึกษากับความมั่นคง
ความมั่นคง คือ สภาพที่ได้รับการปกป้องไม่ให้ประสบอันตรายหรือความสูญเสีย
ในสงั คมไทย เดมิ ถอื กนั วา่ ผทู้ มี่ หี นา้ ทหี่ ลกั ในการรกั ษาความมน่ั คง คอื เจา้ หนา้ ทที่ หาร แตท่ จี่ รงิ แลว้
บุคคลอื่น ๆ ทั้งที่เป็นฝ่ายราชการและเอกชนย่อมมีหน้าที่รักษาความมั่นคงด้วย ในอดีตเมื่อมี
ศึกสงคราม พลเรือนก็มีหน้าที่ต่อสู้ผู้รุกรานเช่นเดียวกับทหาร ขณะนี้นอกจากความมั่นคงที่เป็น
เรื่องปัญหาทางการทหารและการเมืองแล้ว ยังมีปัญหาเกี่ยวกับความมั่นคงของมนุษย์อันเกี่ยวกับ
ปัญหาความปลอดภัยและปากท้องของประชาชนแต่ละบุคคลด้วย มีกระทรวงพัฒนาสังคมและ
ความมั่นคงของมนุษย์ รวมทั้งหน่วยงานอื่นที่มีหน้าที่ดูแลสวัสดิภาพของประชาชน บ�ำบัดทุกข์
บ�ำรุงสุขของประชาชนด้วย ทหารก็เป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่อย่างนี้เช่นเดียวกัน
๑๔. สรุป
เรอื่ งไทยศกึ ษาในปจั จบุ นั มใิ ชเ่ รอื่ งในกลมุ่ คนเผา่ ไทย หรอื เรอื่ งทเี่ กดิ ขนึ้ ในขอบเขต
ประเทศไทยเทา่ นนั้ เปน็ การรบั วฒ
ั นธรรมจากโลกภายนอก และยงั เผยแพรว่ ฒ
ั นธรรมวถิ ไี ทย ออกไป
ต่างประเทศด้วย มีคณะออกไปเผยแพร่วัฒนธรรม สอนภาษาไทย แสดงสินค้า ภาพยนตร์ไทย
ร้านอาหารไทย วัดไทย ปฏิทินและ ส.ค.ส. ฉะนั้นจึงควรศึกษาดูว่าวัฒนธรรมภายนอกอย่างไรที่ควร
จะรบั เขา้ มาผสมผสานกบั วฒ
ั นธรรมไทย และวฒ
ั นธรรมไทยอยา่ งไรทคี่ วรเผยแพรใ่ หโ้ ลกรู้ เพอื่ ความ
เจริญก้าวหน้าของไทยต่อไป
70
รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์คำ�สอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๕ รอบ
๒ เมษายน ๒๕๕๘
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พิมพ์ครั้งที่ ๑ พ.ศ. ๒๕๖๑
จ�ำนวนพิมพ์ ๑,๕๐๐ เล่ม
จัดพิมพ์โดยโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ข้อมูลทางบรรณานุกรมของส�ำนักหอสมุดแห่งชาติ
National Library of Thailand Cataloging in Publication Data
เทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ, ๒๔๙๘- .
สายธารแห่งประวัติวิทยา รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ใน พลเอกหญิง ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี.-นครนายก : โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า, ๒๕๖๑.
๕๘๘ หน้า.
๑. รวมเรื่อง. ๒. เทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ, ๒๔๙๘-. I. ชื่อเรื่อง.
089.95911
ISBN 978-616-8035-24-5
พิมพ์ที่ หจก. อรุณการพิมพ์
๔๕๗/๖-๗ ถนนพระสุเมรุ แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพฯ ๑๐๒๐๐
โทร. ๐-๒๒๘๒-๖๐๓๓-๔ โทรสาร ๐-๒๒๘๐-๒๑๘๗-๘
www.aroonkarnpim.co.th
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
4
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
5
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
6
สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงรับราชการ ในต�ำแหน่ง
อาจารย์ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๕๘
พระยศทางทหารสุดท้ายก่อนทรงเกษียณอายุราชการคือ พลเอกหญิง (อัตราจอมพล) ต�ำแหน่งทาง
วชิ าการคอื ศาสตราจารย์ ตำ� แหนง่ ทางบรหิ ารคอื ผอู้ ำ� นวยการกองวชิ าประวตั ศิ าสตร์ สว่ นการศกึ ษา
และทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า (พ.ศ. ๒๕๕๓ - ปัจจุบัน)
เนื่องในโอกาสที่ทรงเกษียณอายุราชการ พ.ศ. ๒๕๕๘ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงขอ
พระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ส�ำคัญเพื่อเฉลิมพระเกียรติรวม ๒ บท
พระราชนิพนธ์ ได้แก่ สายธารแห่งประวัตวิ ทิ ยา : รวมบทพระราชนิพนธ์คำ� สอน ณ โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้า และ รวมบรรเลงเพลงดนตรีมี่เสนาะ : รวมพระราชนิพนธ์บทร้องเพลงไทย
ในการทรงงานวิชาการและงานบริหาร ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงประกอบพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์
อันมีผลให้โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้ามีความเจริญก้าวหน้าทัดเทียมสถาบันอุดมศึกษาอื่น
เช่น พระองค์ทรงน�ำวิทยาการและเทคโนโลยีใหม่มาใช้ประโยชน์เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและ
ประสิทธิผลในการเรียนการสอน หรือทรงริเริ่มในการก่อตั้งกองทุนเพื่อการวิจัยและพัฒนาโรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า เป็นต้น
ในฐานะศาสตราจารย์และผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมี
แนวทางและขั้นตอนในการจัดการศึกษาอย่างเป็นระบบระเบียบ เริ่มจากทรงเป็นประธานในการ
ประชุมเพื่อจัดท�ำก�ำหนดการสอนทุกครั้ง ทรงเปิดโอกาสให้อาจารย์หัวหน้าวิชาและอาจารย์ทุกนาย
มีความริเริ่มในการก�ำหนดประเด็นที่จะท�ำการสอนเสมอ อีกทั้งยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรด
กระหมอ่ มพระราชทานแนวพระราชดำ� รเิ พมิ่ เตมิ ในประเดน็ ทจี่ ะทำ� การสอน การเลอื กเฟน้ ผเู้ ชยี่ วชาญ
ทีจ่ ะมาให้ความรูเ้ พิม่ เติมแก่นกั เรียนนายร้อย รวมทัง้ ทรงด�ำริให้จดั กิจกรรมต่าง ๆ เช่น การเปิดโอกาส
ให้นักเรียนนายร้อยได้แสดงความคิดเห็นและฝึกหัดให้น�ำเสนอ การจัดสัมมนาทางวิชาการ การจัด
นิทรรศการในห้องเรียน และการทัศนศึกษา เป็นต้น กิจกรรมเหล่านี้ล้วนเสริมสร้างความรู้
ประสบการณ์ และวิสัยทัศน์แก่นักเรียนนายร้อย อาจารย์ รวมถึงผู้บังคับบัญชา ในคราวเดียวกัน
ตลอด ๓๕ ปีที่ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงงาน
ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า พระองค์ทรงพระราชนิพนธ์ค�ำสอน (Lecture Note) เพื่อ
พระราชทานนักเรียนนายร้อยอย่างต่อเนื่องในทุกวิชาและทุกหัวข้อที่ทรงสอน อาจกล่าวได้ว่า
บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนของพระองค์ทุกบทนี้ ล้วนเป็นเครื่องแสดง “หัวใจ” ของการทรงงาน
พระปรีชาสามารถแห่งความเป็น “ครู” และ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ของนักเรียนนายร้อย ยิ่งไป
กวา่ นนั้ บทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอนยงั สะทอ้ นใหเ้ หน็ ถงึ ความตอ่ เนอื่ งในการทรงงาน วธิ กี ารทที่ รงศกึ ษา
ค้นคว้า ความชัดเจน ความละเอียดในการอธิบาย และการตอบปัญหาในประเด็นที่ศึกษา รวมไปถึง
การตกผลึกทางความคิด อันเนื่องมาจากประสบการณ์ที่ทรงสั่งสมมาจากการทรงเป็นนักอ่าน
นักเดินทาง นักจดบันทึก นักประวัติศาสตร์ รวมถึงการทรงถวายงานพระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙
บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนใน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารี จึงทรงคุณค่าทางวิชาการยิ่ง เพราะนอกจากเป็นเอกสารประกอบการสอนวิชาประวัติศาสตร์
ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าแล้ว อาจยังมีประโยชน์อย่างกว้างขวางแก่นักศึกษา อาจารย์
บุคลากร ข้าราชการและประชาชนโดยทั่วไปอีกด้วย
ด ้ ว ยส� ำ นึ ก ในพระมหากรุ ณ าธิ คุ ณ อย ่ า งหาที่ สุ ด มิ ไ ด ้ ที่ ท รงพระกรุ ณ าโปรดเกล ้ า
โปรดกระหม่อมพระราชทานการสอนแก่นักเรียนนายร้อยอย่างทุ่มเท เสียสละ และต่อเนื่อง ตั้งแต่
พ.ศ. ๒๕๒๓ จนถงึ ปจั จบุ นั ในวาระทพี่ ลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
ทรงพระชนมายุ ๖๐ พรรษา และทรงเกษียณอายุราชการใน พ.ศ. ๒๕๕๘ โรงเรียนนายร้อย
พระจลุ จอมเกลา้ จงึ กราบบงั คมทลู ขอพระราชทานพระราชานญ
ุ าตอญ
ั เชญ
ิ บทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอน
บทส�ำคัญจ�ำนวนหนึ่ง ที่พระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๒ - ๒๕๕๘ รวมทั้ง
บทพระราชนิพนธ์ค�ำน�ำในคู่มือทัศนศึกษาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๓๒ - ๒๕๕๘ มาจัดพิมพ์ เพื่อเป็นการ
เฉลิมพระเกียรติและเผยแพร่พระราชกิจด้านการสอนและบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนของพระองค์
โรงเรยี นนายรอ้ ยพระจลุ จอมเกลา้ หวงั เปน็ อยา่ งยงิ่ วา่ รวมบทพระราชนพิ นธค์ ำ� สอนฉบบั นี้
อาจเป็นแรงบันดาลใจและเป็นแนวทางแก่ท่านผู้อ่าน ให้ด�ำเนินตามครรลองแห่งความเป็นครูที่ดี
ตามแบบอย่างของ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ต่อไป
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
สารบัญ
สารจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พระราชประวัติ พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
๗
๑๕
ประวัติศาสตร์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน “Lecture Note” ใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
(พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
๑๙
ภาคที่ ๑
“วิชาไทยศึกษา : จากพื้นฐานอารยธรรมไทยสู่ไทยศึกษา”
๑. วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย (HI 2001) : จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
๑๔ กันยายน ๒๕๔๔
๒. วิชาไทยศึกษา (HI 2011) : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
๔ กันยายน ๒๕๕๘
ภาคที่ ๒
“วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย : เปิดโลกกว้างกับวิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย”
๑. โลก ๓ ยุค : อาณานิคม สงครามเย็น และหลังสงครามเย็น,
เหตุการณ์วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
๑ พฤษภาคม ๒๕๔๕
๒. จีน : ความเปลี่ยนแปลงและความโดดเด่น
๒๒ มิถุนายน ๒๕๔๘
๓. จีน : คู่แข่งหรือหุ้นส่วนของตะวันตก
๓๐ พฤษภาคม ๒๕๔๙
๔. จีน : บนเส้นทางการขยายอ�ำนาจและอิทธิพลแนวสันติ
๓๐ พฤษภาคม ๒๕๕๐
๕. จีนและอินเดีย : มหาอ�ำนาจทางเศรษฐกิจใหม่กับบทบาทในวิกฤตเศรษฐกิจโลก
๑๕ มิถุนายน ๒๕๕๔
๖. จีนเป็นหมายเลขสองของโลกแล้ว : ชาวโลกและชาวจีนคิดเรื่องนี้อย่างไร
๓๐ พฤษภาคม ๒๕๕๕
๗. จีน : รู้จักจีนและนโยบายใหม่ภายใต้ผู้น�ำ 5th G
๒๙ พฤษภาคม ๒๕๕๖
๘. จีน : ผู้สร้างสรรค์นวัตกรรมใหม่ของโลกอนาคต
๒๕ มิถุนายน ๒๕๕๗
9
๔๕
๕๓
๕๙
๗๑
๗๙
๙๐
๑๐๓
๑๒๓
๑๔๓
๑๕๙
๑๗๑
๑๘๓
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๙.
๑๐.
ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย : บทน�ำ
๒๙ เมษายน ๒๕๕๘
จีน : ผู้น�ำรุ่นที่ ๕ กับปัญหาที่ท้าทาย
๒๗ พฤษภาคม ๒๕๕๘
๒๐๑
๒๑๗
ภาคที่ ๓
“วิชาเลือกเสรี : หลากหลายประสบการณ์กับวิชาเลือกเสรี”
๑. วัฒนธรรมโลก : Métissage culturel หรือ Americanization?
๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๒
๒. การศึกษาประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น : ท�ำไม และอย่างไร
๑๒ กันยายน ๒๕๔๖
๓. ความมั่นคงของมนุษย์ : พื้นฐานส�ำคัญในการสร้างความมั่นคงทางสังคม
๔ ตุลาคม ๒๕๕๐
๔. ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น : บทน�ำ
๖ พฤษภาคม ๒๕๕๑
๕. สังคมและวัฒนธรรมไทย : ความหลากหลาย
๒๓ มิถุนายน ๒๕๕๒
๖. บทน�ำ : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปริบทกระแสโลก
๑๐ กันยายน ๒๕๕๒
๗. ความเป็นเอกภาพบนเส้นทางประชาคมเอเชียตะวันออก : บทน�ำ
๔ พฤษภาคม ๒๕๕๓
๘. การศึกษาเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ
พระจุลจอมเกล้าศึกษา (King Chulachomklao Studies) ท�ำไมและอย่างไร
๙ กันยายน ๒๕๕๓
๙. การศึกษาความมั่นคงของไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ผ่านมุมมองปัจจุบนั ความส�ำคัญของเวทีโลกกับความมัน่ คงของไทย :
บทบาทมหาอ�ำนาจไม่ใช่เรือ่ งใหม่
๗ มิถุนายน ๒๕๕๔
๑๐. เรียนรู้และรู้จักเพื่อนบ้านอาเซียนผ่านผู้น�ำ นักธุรกิจ ข้าราชการ และชาวบ้าน :
เรื่องเล่าจากประสบการณ์จริง
๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๔
10
๒๒๙
๒๓๗
๒๕๐
๒๕๖
๒๗๓
๒๘๐
๒๙๑
๓๐๐
๓๐๔
๓๑๔
๓๒๗
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๑๑.
๑๒.
๑๓.
๑๔.
๑๕.
๑๖.
๑๗.
๑๘.
มุสลิมศึกษา : ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร
๑ พฤษภาคม ๒๕๕๕
ไทยกับเพื่อนบ้าน : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา และวิธีการทางประวัติศาสตร์
๓๐ เมษายน ๒๕๕๖
บูรพาภิวัตน์ศึกษา : บทน�ำ
๕ กันยายน ๒๕๕๖
จีน : โอกาสและยุทธศาสตร์การสร้างตะวันออกใหม่
๑๐ ตุลาคม ๒๕๕๖
ภารตาภิวัตน์ : การพัฒนาอินเดียภายหลังได้รับเอกราช
๓ มิถุนายน ๒๕๕๗
โลกตะวันตกในสายตานักเดินทาง
๔ ธันวาคม ๒๕๕๗
ไทยกับเพื่อนบ้านในอาเซียน : ความร่วมมือในการพัฒนา
๒๓ มิถุนายน ๒๕๕๘
ยุโรปในความทรงจ�ำ
๑๗ กันยายน ๒๕๕๘
ภาคที่ ๔
“พระราชนิพนธ์ค�ำน�ำ คู่มือทัศนศึกษา : อ่านหนังสือ ๑๐๐ เล่ม ไม่เท่าการเดินทาง ๑ ลี้”
๑. ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน “อีสานเหนือ” ชัยภูมิ มหาสารคาม กาฬสินธุ์
สกลนคร อุดรธานี หนองคาย ขอนแก่น
๒๙ - ๓๐ พฤษภาคม ๒๕๓๒
๒. ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนบน “ล้านนา” เชียงราย พะเยา เชียงใหม่ ล�ำปาง ล�ำพูน
๒๕ - ๒๘ พฤศจิกายน ๒๕๓๒
๓. ทัศนศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง “อีสานใต้” อุบลราชธานี ศรีสะเกษ
สุรินทร์ ร้อยเอ็ด ยโสธร บุรีรัมย์ ปราจีนบุรี
๒๕ - ๒๗ พฤษภาคม ๒๕๓๓
๔. ทัศนศึกษาภาคเหนือ “สามนคร” น่าน แพร่ อุตรดิตถ์
๓ - ๖ พฤศจิกายน ๒๕๓๓
๕. ทัศนศึกษา “ทักษิณฝัง่ ทะเลตะวันออก” สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช สงขลา
ปัตตานี นราธิวาส
๒๓ - ๒๖ พฤษภาคม ๒๕๓๔
11
๓๔๙
๓๕๗
๓๖๗
๓๗๐
๓๘๗
๔๑๑
๔๖๔
๔๘๑
๕๒๓
๕๓๑
๕๓๓
๕๓๖
๕๓๘
๕๔๐
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๖.
๗.
๘.
๙.
๑๐.
๑๑.
๑๒.
๑๓.
๑๔.
๑๕.
๑๖.
๑๗.
๑๘.
๑๙.
ทัศนศึกษาภาคกลาง “อู่อารยธรรม” พระนครศรีอยุธยา สระบุรี ลพบุรี สิงห์บุรี
สุพรรณบุรี กาญจนบุรี ราชบุรี
๙ - ๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๔
ทัศนศึกษาภาคตะวันออก “บูรพาทิตย์” ฉะเชิงเทรา ชลบุรี จันทบุรี ตราด ปราจีนบุรี
๑๑ - ๑๔ มิถุนายน ๒๕๓๕
ทัศนศึกษา “ภาคกลางตอนบน” นครสวรรค์ ชัยนาท อุทัยธานี
๓๐ ตุลาคม - ๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๕
ทัศนศึกษาภาคใต้ฝั่งตะวันตก“หัวเมืองริมฝั่งอันดามัน” ระนอง พังงา ภูเก็ต กระบี่ ตรัง
๒๑ - ๒๔ พฤษภาคม ๒๕๓๖
ทัศนศึกษาภาคเหนือตอนล่าง “ประตูสู่พายัพ” พิจิตร พิษณุโลก เพชรบูรณ์
๒๓ - ๒๖ มิถุนายน ๒๕๓๗
“คู่มือทัศนศึกษาจังหวัดน่าน”
๑๐ - ๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๘
ทัศนศึกษาสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม “ตามเสด็จเยือนฮานอย ศึกษาร่องรอยแห่งอดีต”
๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๒
ทัศนศึกษามาเลเซียและสาธารณรัฐสิงคโปร์ “Les voyages forment la jeunesse
ตามเสด็จเยือนสองนครามาเลย์-สิงคโปร์”
๒๔ - ๒๕ กรกฎาคม ๒๕๕๕
“มิงกะลาบา เที่ยวเมืองพม่ายุคใหม่” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมาร์
๒ กรกฎาคม ๒๕๕๖
“บูรพาภิวัตน์จากประเทศจีน” ตามเสด็จทัศนศึกษานครกว่างโจว สาธารณรัฐประชาชนจีน
๓๑ ตุลาคม ๒๕๕๖
“ท่องอนุทวีปเอเชียใต้ใน ๒๔ ชั่วโมง” ตามเสด็จทัศนศึกษาเมืองกัลกัตตา สาธารณรัฐอินเดีย
๒๒ กรกฎาคม ๒๕๕๗
“สิงคโปร์ : ประตูสู่ตะวันตกในอดีต” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐสิงคโปร์
๓๐ ตุลาคม ๒๕๕๗
“เยือนลาว : เพื่อนใกล้บ้าน” ตามเสด็จทัศนศึกษาสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว
ณ นครเวียงจันทน์ และเมืองหลวงพระบาง
๓๐ มิถุนายน ๒๕๕๘
“จากมะละกาสู่ปีนัง” ตามเสด็จทัศนศึกษารัฐมะละกาและเมืองปีนัง ประเทศมาเลเซีย
๑ ตุลาคม ๒๕๕๘
ดัชนี
๕๔๒
๕๔๔
๕๔๖
๕๔๘
๕๕๐
๕๕๒
๕๕๔
๕๕๖
๕๕๙
๕๖๑
๕๖๓
๕๖๕
๕๖๗
๕๖๙
๕๗๔
12
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
13
พระราชประวัต๑ิ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ
สยามบรมราชกุมารี เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ที่ ๓ ในพระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙ ทรง
พระราชสมภพเมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๘
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงสำ� เรจ็ การศกึ ษาขนั้
พืน้ ฐานจากโรงเรียนจิตรลดา ทรงสอบไล่ได้อนั ดับที่ ๑ ในการสอบทัว่ ประเทศ ทัง้ ในระดับประถมศึกษา
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ และระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย (สายศิลป์) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ ทรงศึกษาต่อระดับ
อุดมศึกษาในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วิชาเอกประวัติศาสตร์ วิชาโทภาษาไทย
และภาษาบาลี–สันสกฤต จนทรงส�ำเร็จการศึกษาได้รับพระราชทานปริญญาอักษรศาสตรบัณฑิต
เกียรตินิยมอันดับ ๑ และทรงรับพระราชทานรางวัลเหรียญทองสาขาประวัติศาสตร์พร้อมครุย
กิตติมศักดิ์ในฐานะที่ทรงได้คะแนนสูงสุดในชั้น
ในระดับบัณฑิตศึกษา พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงรับพระราชทานปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัย
ศิลปากร เมือ่ พ.ศ. ๒๕๒๒ และปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาบาลี–สันสกฤต จุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ต่อมาทรงศึกษาต่อระดับปริญญาเอก ทรงรับพระราชทานปริญญา
การศกึ ษาดษุ ฎบี ณ
ั ฑติ สาขาวชิ าพฒ
ั นศกึ ษาศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ศรนี ครนิ ทรวโิ รฒ เมอื่ พ.ศ. ๒๕๒๙
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ใฝ่พระราชหฤทัยยิ่ง
ในด้านการศึกษา แม้ทรงส�ำเร็จการศึกษาแล้วยังทรงเรียนรู้ตลอดเวลา ทรงใฝ่เรียนรู้ศาสตร์ใหม่ ๆ
อยู่เสมอ พระราชปณิธานที่จะทรงช่วยเหลือประชาชนเป็นแรงบันดาลพระทัยให้ทรงค้นหาแนวทาง
และวิธีการใหม่อยู่เป็นนิจ
เรียบเรียงและปรับปรุงจาก Connect The World : Empowering People using ICT, Ministry of Information and
Communication Technology, 2008.
๑
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ด้วยความสนพระราชหฤทัยในศิลปะและวัฒนธรรมไทย จึงทรงศึกษาดนตรีไทยและ
นาฏศิลป์ไทย รวมทั้งศิลปะและหัตถกรรมไทยเกือบทุกแขนง ทรงเป็นเลิศทางวรรณคดีไทยและ
วรรณคดีต่างประเทศ และมีพระอัจฉริยภาพด้านการประพันธ์อย่างยอดเยี่ยมทั้งร้อยแก้วและ
ร้อยกรอง ทรงศึกษาภาษาต่างประเทศหลายภาษา ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน จีน เขมร บาลี
สนั สกฤต และละตนิ และเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ เยอื นประเทศตา่ ง ๆ มากมาย นอกจากนี้ ทรงสรา้ งสรรค์
ผลงานจิตรกรรมฝีพระหัตถ์ทั้งที่เป็นศิลปะดั้งเดิมและศิลปะร่วมสมัย
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเป็นเจ้าฟ้าที่ทรงงาน
หนักเพื่อความอยู่ดีกินดีของประชาชนมาโดยตลอด เมื่อทรงพระเยาว์ได้เสด็จตามพระบาทสมเด็จ
พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชและสมเด็จพระบรมราชินีนาถไปยังถิ่นทุรกันดารในชนบท จึงทรง
เข้าพระทัยในความต้องการของประชาชน ทรงทราบดีว่าการที่จะยกระดับมาตรฐานความเป็นอยู่
ของประชาชน ต้องอาศัยความรู้ด้านภูมิศาสตร์ พฤกษศาสตร์ การปรับปรุงพันธุ์พืช การจัดการ
แหล่งน�ำ้ แผนที่ และอืน่ ๆ ทรงเชีย่ วชาญการใช้เทคโนโลยีและทรัพยากรธรรมชาติอย่างเหมาะสมเพือ่
การพัฒนาที่ยั่งยืน ทรงเน้นเรื่องสุขอนามัยและโภชนาการด้วยมีบทบาทส�ำคัญต่อการพัฒนาคุณภาพ
ชีวิต รวมทั้งทรงส่งเสริมงานศิลปะและหัตถกรรมเพื่อให้ประชาชนมีรายได้เสริม
ด้วยเหตุที่ทรงตระหนักถึงความส�ำคัญของศาสตร์ต่าง ๆ ในการพัฒนา จึงทรงศึกษาค้นคว้า
วิทยาการ ทั้งด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รวมทั้งด้านสังคมศาสตร์และมานุษยวิทยา และน�ำไป
ประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติพระราชกรณียกิจเพื่อประโยชน์สุขของประชาชนดังเป็นที่ประจักษ์แจ้งชัด
โดยทั่วไป โครงการตามพระราชด�ำริมีทั้งโครงการพัฒนาเด็กและเยาวชนในถิ่นทุรกันดาร ซึ่งเน้นด้าน
การศึกษาและโภชนาการในโรงเรียนกันดารห่างไกล โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช และโครงการ
ธนาคารพืชพรรณอันเนื่องมาจากพระราชด�ำริ เป็นต้น ด้านการช่วยเหลือผู้พิการ ทรงน�ำเทคโนโลยี
สารสนเทศและการสื่อสาร (ICT) มาช่วยพัฒนาทักษะการเรียนรู้ของผู้พิการ รวมทั้งช่วยให้พวกเขา
ช่วยเหลือตนเองได้มากขึ้นด้วย
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงงานในองค์กรการกุศล
และมูลนิธิมากมาย ทรงเป็นอุปนายิกาสภากาชาดไทยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๐ และทรงเป็นประธานใน
หลากหลายมูลนิธิ อาทิ มูลนิธชิ ยั พัฒนา ซึง่ ดูแลโครงการพัฒนาและโครงการอนุรกั ษ์สงิ่ แวดล้อม มูลนิธิ
อานันทมหิดลเพื่อส่งเสริมการศึกษาระดับอุดมศึกษา มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จ
พระพุทธเลิศหล้านภาลัยเพื่ออนุรักษ์และส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมไทย มูลนิธิสายใจไทยเพื่อช่วยเหลือ
ทหารที่ได้รับบาดเจ็บหรือพิการจากภารกิจเพื่อความมั่นคงของประเทศ และมูลนิธิรางวัลสมเด็จ
16
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เจ้าฟ้ามหิดลเพื่อมอบรางวัลระดับนานาชาติแก่ผู้มีผลงานดีเด่นสาขาการแพทย์และสาธารณสุข
ทรงเป็นที่ปรึกษาของคณะกรรมการสารานุกรมไทยส�ำหรับเยาวชนตามพระราชประสงค์ในพระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว อีกทั้งทรงเป็นประธานกิตติมศักดิ์ของมูลนิธิรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหาจักรี
เพื่อพระราชทานรางวัลระดับนานาชาติ Princess Maha Chakri Award ครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๕๕๘
แก่ครูผู้เป็นแบบอย่างที่ดีเยี่ยมแก่ครูทุกชาติทุกภาษา
ในระดับนานาชาติ ทรงเป็นที่ปรึกษาพิเศษด้านสุขภาพของประชากรกลุ่มชายขอบ
ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และแปซิฟิกตะวันตกขององค์การอนามัยโลก (World Health
Organization) กรรมการกิตติมศักดิ์ของคณะกรรมการที่ปรึกษาสาขาสุขภาพของ Bloomberg
School of Public Health, Johns Hopkins University มนตรีของ Refugee Education Trust
ทูตพิเศษด้านอาหารในโรงเรียนของ World Food Program แห่งสหประชาชาติ สมาชิกสภา
กิตติมศักดิ์ (Honorary Senate) ของที่ประชุมนักวิทยาศาสตร์รางวัลโนเบล (Lindau Nobel
Laureate Meetings) อปุ ถมั ภกกติ ตมิ ศกั ดิ์ (Honorary Patron) ในโครงการ Connect the World
ของสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (International Telecommunication Union : ITU)
สมาชิ ก รางวั ล ผู ้ น� ำ การจั ด การเทคโนโลยี ข ององค ์ ก รการประชุ ม นานาชาติ ด ้ า นการจั ด การ
วิศวกรรมศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งนครพอร์ตแลนด์ (Portland International Conference on
Management of Engineering and Technology : PICMAT) และสมาชิกกิตติมศักดิ์ของสถาบัน
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา (Institute of Southeast Asian Studies : ISEAS)
เป็นที่ทราบกันดีทั้งภายในประเทศและต่างประเทศว่า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงอุทิศพระวรกายทรงงานอย่างหนักเพื่อช่วยเหลือประชาชน
อย่างต่อเนื่อง จึงได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายรางวัลแมกไซไซ (Ramon Magsaysay Award) ด้านการ
บริการสาธารณะเมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๔ นักโภชนาการดีเด่นจากองค์การอาหารและเกษตรแห่ง
สหประชาชาติ (Food and Agriculture Organization) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๕ ด้วยพระราชกรณียกิจ
โครงการเกษตรเพื่ออาหารกลางวัน โล่เกียรติยศจาก International Council of Iodine
Deficiency Disorders เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗ ในฐานะที่ทรงอุทิศพระองค์เป็นผู้น�ำในการก�ำจัดภาวะ
บกพร่องไอโอดีนให้หมดไปจากประเทศไทยอย่างยั่งยืน รางวัลอินทิราคานธีจากรัฐบาลอินเดีย
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๗ ด้วยพระราชกรณียกิจดีเด่นด้านสันติภาพและการพัฒนา ทูตสันถวไมตรี
ด้านการศึกษาของ UNESCO เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๘ รางวัลพิเศษสหพันธ์โภชนาการนานาชาติ
(International Union of Nutritional Sciences, IUNS) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ ในฐานะทรงอุทิศ
17
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พระองค์เพื่อพัฒนาโภชนาการและคุณภาพชีวิตของผู้ยากไร้ เหรียญและโล่สดุดีพระเกียรติคุณ
๑๐ มิตรชาวต่างชาติที่ดีที่สุดในโลกของจีน จากสภาที่ปรึกษาทางการเมืองของจีน (Chinese
People’s Political Consultative Conference : CPPCC) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ และรางวัล
ดิอาร์แพดบ็อกซ์ เมมโมรี่ เมดัล พร้อมประกาศนียบัตรจากสมาพันธ์นักประดิษฐ์นานาชาติ
(International Federation of Inventor’s Association : IFIA) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๔ ในฐานะที่ทรง
สนับสนุนการสร้างสรรค์นวัตกรรมในประเทศไทยอย่างต่อเนื่องโดยเฉพาะในด้านเทคโนโลยี
สารสนเทศ เป็นต้น
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงเรมิ่ พระราชกรณยี กจิ
ด้านการสอนเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๒ ระยะแรกทรงร่วมสอนในหมวดวิชาศึกษาทั่วไปที่จุฬาลงกรณ์
มหาวทิ ยาลยั ปลายปถี ดั มาทรงเขา้ รบั ราชการสงั กดั กองวชิ ากฎหมายและสงั คมศาสตร์ สว่ นการศกึ ษา
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ซึ่งโปรด
เกล้าฯ ให้มีการปรับปรุงหลักสูตรให้ทันสมัยอยู่เสมอ และทรงส่งเสริมชมรมดนตรีไทยของสถาบัน
การศึกษานี้ด้วย นอกจากนั้นทรงรับเชิญบรรยายในหลายสถาบัน และทรงเข้าร่วมประชุมสัมมนา
วิชาการทั้งในประเทศและต่างประเทศอยู่เป็นนิจ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระปรีชายิ่งด้าน
อักษรศาสตร์และการประพันธ์ พระราชนิพนธ์จ�ำนวนมากที่พิมพ์เผยแพร่ทั้งบทกวี ภาษา วรรณคดี
ประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศาสนา โภชนาการ การพัฒนาชนบท และอื่น ๆ สะท้อนให้เห็นอย่าง
เด่นชัด พระราชนิพนธ์ชุดเสด็จพระราชด�ำเนินเยือนต่างประเทศได้รับความนิยมอย่างมาก รายได้
จากการจ�ำหน่ายพระราชทานเข้ามูลนิธสิ มเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เพือ่ สนับสนุนการศึกษานักเรียน
และนักศึกษาทั้งสายอาชีวะและสายสามัญที่ขาดแคลนทุนทรัพย์
ผูท้ ศี่ กึ ษาพระราชประวัตแิ ละพระราชกรณียกิจในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
สยามบรมราชกุมารี จะประทับใจในความสนพระราชหฤทัยใฝ่ศึกษาแสวงหาความรู้และซาบซึ้ง
ในพระมหากรุณาธิคุณหาที่สุดมิได้ ที่ทรงถ่ายทอดและประยุกต์ความรู้ด้วยพระวิริยอุตสาหะ
เพื่อช่วยเหลือประชาชนทุกหมู่เหล่าให้มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น
18
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ประวัติศาสตร์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน “Lecture Note”
ใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
(พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
...วิชาความรู้ต่าง ๆ ล้วนมีประโยชน์ วิชาการมีทั้งที่เน้นความเจริญทาง
วัตถุ และไม่เน้นความเจริญทางวัตถุ วิชาประวัตศิ าสตร์เน้นความรูค้ วาม
เข้าใจเกี่ยวกับพฤติกรรม ประสบการณ์ และการสร้างสรรค์ของมนุษย์
และสภาพสังคมแวดล้อมในแต่ละสมัย วิชาประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับ
วถิ ชี วี ติ ของคนเราอยา่ งมาก ทกุ สงั คมมรี ากฐานทปี่ รบั เปลยี่ นมาจากอดตี
ตอ่ เนอื่ งถงึ ปจั จบุ นั และพฒ
ั นาตอ่ ไปในอนาคต ประวตั ศิ าสตรไ์ มไ่ ดห้ ยดุ
อยู่แค่อดีต หากส่งผลต่อมาถึงปัจจุบันและแฝงเร้นต่อไปในอนาคต
บทเรียนในประวัติศาสตร์ให้ข้อคิดอยู่เสมอ เราสามารถน�ำข้อคิด
เหล่านั้นไปประยุกต์ใช้ในการท�ำงานและด�ำรงชีวิตได้...
(พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี
“เรี ย นหรื อ รู ้ ป ระวั ติ ศ าสตร ์ ไ ปท� ำ ไม” วิ ช าประวั ติ ศ าสตร ์ ไ ทย
๑๐ กันยายน ๒๕๓๕)
ประวัติศาสตร์บันทึก
ร้อยเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี (พระยศในขณะนั้น)
ทรงเข้ารับราชการสังกัดกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้าเมื่อวันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๒๓ ต่อจากนั้นพระองค์ทรงได้รับพระราชทาน
พระยศสงู ขนึ้ เปน็ ลำ� ดบั ตำ� แหนง่ ทสี่ ำ� คญ
ั ไดแ้ ก่ วนั ที่ ๒ มถิ นุ ายน พ.ศ. ๒๕๒๙ ทรงไดร้ บั พระราชทาน
พระยศพันเอกหญิงและทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ด�ำรงต�ำแหน่งศาสตราจารย์ วันที่ ๕ มีนาคม
พ.ศ. ๒๕๓๐ เมื่อกองทัพบกได้ตั้งกองวิชาประวัติศาสตร์ สังกัดส่วนการศึกษาฯ พระองค์ทรงด�ำรง
ต�ำแหน่งหัวหน้ากองวิชา วันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๒ ทรงได้รับพระราชทานพระยศพลตรีหญิง
และทรงด�ำรงต�ำแหน่งผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ วันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๙ ทรงได้รับ
พระราชทานพระยศพลเอกหญิง วันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ด�ำรง
19
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ต�ำแหน่งศาสตราจารย์ ส่วนการศึกษาฯ ในอัตราจอมพล และในวันที่ ๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ เนื่อง
ในวาระที่ทรงรับราชการที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าครบ ๓๐ ปี ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้
ด�ำรงต�ำแหน่งผู้บัญชาการพิเศษโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ในห้วงเวลา ๖ ปีแรก (พ.ศ. ๒๕๒๓ - ๒๕๒๙) ของการรับราชการ ณ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้านั้น เนื่องจากพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารีทรงมีพระราชภารกิจส�ำคัญอืน่ ทีต่ อ้ งทรงปฏิบตั มิ ผี ลให้พระองค์เสด็จฯ มาทรงสอน ณ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า ถนนราชด�ำเนินนอก กรุงเทพมหานครเฉพาะวันเวลาที่ทรงสอน ในระยะ
เวลานั้น นักเรียนนายร้อยและข้าราชการโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้ขานพระนามของ
พระองค์แตกต่างกันไป เช่น สมเด็จอาจารย์ สมเด็จครู ฯลฯ จนกระทัง่ ในวโรกาสทีพ่ ระองค์ทรงเจริญ
พระชนมายุ ๓๖ พรรษา พ.ศ. ๒๕๓๔ เมื่อโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้จัดกิจกรรมต่าง ๆ
รวมทั้ ง จั ด พิ ม พ์ ห นั ง สื อ เพื่ อ เทิ ด พระเกี ย รติ ขึ้ น ในโอกาสนั้ น เองพระองค์ จึ ง ได้ ท รงพระกรุ ณ า
โปรดเกล้าฯ พระราชทานนามหนังสือดังกล่าวว่า “ทูลกระหม่อมอาจารย์” พร้อมทั้งพระราชทาน
พระราชานุญาตให้นักเรียนนายร้อยและข้าราชการโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าขานพระนาม
แทนพระองค์ว่า “ทูลกระหม่อมอาจารย์”
เมื่อโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าย้ายที่ตั้งหน่วยมาอยู่ ณ บริเวณหุบเขาชะโงก
อำ� เภอเมอื งนครนายก จงั หวดั นครนายก เมอื่ พ.ศ. ๒๕๒๙ พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ
สยามบรมราชกุมารี ทรงตระหนักในความเดือดร้อนของข้าราชการและนักเรียนนายร้อยซึ่งต่าง
เสียขวัญและก�ำลังใจเป็นอย่างยิ่งเนื่องจากความไม่คุ้นเคยอันเกิดจากการย้ายที่ตั้งหน่วยที่เคยอยู่
ทา่ มกลางความเจรญ
ิ ของพระนคร มาอยู่ ณ ชนบทอนั เปลา่ เปลยี่ วหา่ งไกล “ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์
จึงทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้โดยตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา (พ.ศ. ๒๕๒๙) จนกระทั่งทรง
เกษี ย ณอายุ ร าชการใน พ.ศ. ๒๕๕๘ พระองค ์ ไ ด ้ เ สด็ จ ฯ มาทรงงาน ณ โรงเรี ย นนายร ้ อ ย
พระจุลจอมเกล้าเป็นประจ�ำสัปดาห์ละ ๒ วัน
“ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์ ทรงเคยมพี ระราชดำ� รสั วา่ ในฐานะทที่ รงเปน็ ขา้ ราชการประจำ�
นัน้ พระองค์โปรดที่จะเสด็จฯ มาทรงงาน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า นครนายก ทุกวัน
แต่พระองค์ไม่ทรงสามารถปฏิบัติเช่นนั้นได้เนื่องจากทรงมีพระราชภารกิจส�ำคัญอื่น ๆ
20
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
บันทึกการทรงงาน
ในฐานะศาสตราจารย์และผู้อ�ำนวยการกองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้า พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมี
พระราชภารกจิ ในการกำ� กบั ดแู ลและทรงสอนวชิ าตา่ ง ๆ ทกี่ องวชิ าประวตั ศิ าสตรเ์ ปดิ สอนแกน่ กั เรยี น
นายร้อย ได้แก่
วิชาบังคับ คือ วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย ซึ่งต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น วิชาไทยศึกษา
ส� ำ หรั บ นั ก เรี ย นนายร้ อ ยชั้ น ปี ที่ ๒ และวิ ช าประวั ติ ศ าสตร์ โ ลก ซึ่ ง ต่ อ มาเปลี่ ย นชื่ อ เป็ น
วชิ าประวตั ศิ าสตรร์ ว่ มสมยั สำ� หรบั นกั เรยี นนายรอ้ ยชนั้ ปที ี่ ๔ หรอื ๕ (ตามแตท่ กี่ ำ� หนดไวใ้ นหลกั สตู ร
การศึกษาซึ่งมีการปรับปรุงให้ทันสมัยเป็นระยะ)
วิชาเลือกเสรี คือ วิชาซึ่งกองวิชาประวัติศาสตร์ฯ จะพิจารณาเปิดสอนในแต่ละภาค
การศึกษา เพื่อให้สอดคล้องกับบริบททางประวัติศาสตร์ในเวลานั้น อาทิ วิชาประวัติศาสตร์ไทย
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก ประวัติศาสตร์ยุโรป
ประวัติศาสตร์อเมริกา และวิชาหัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์ (จัดการเรียนการสอนเป็นกรณีศึกษา
เช่น วิชาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น การเปลี่ยนแปลงสังคมและวัฒนธรรมโลกในกระแสโลกาภิวัตน์
ประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก ประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น ประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
พระจุลจอมเกล้าศึกษา มุสลิมศึกษาในโลกปัจจุบัน เป็นต้น)
การอ�ำนวยการสอน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
โปรดฯ ให้ดำ� เนินการจัดการเรียนการสอนอย่างเป็นขัน้ ตอน โดยให้อาจารย์ทา่ นอืน่ ร่วมด้วย พระองค์
ทรงเป ็ น ประธานในการประชุ ม ภายในกองวิ ช า เพื่ อ พิ จ ารณาเตรี ย มการเรี ย นการสอน
การก�ำหนดวัตถุประสงค์ เค้าโครงการบรรยาย การปรับปรุงเนื้อหาหลักสูตร การก�ำหนดแผนงาน
หรือรูปแบบการสอนต่าง ๆ การเชิญผู้ทรงคุณวุฒิมาบรรยายพิเศษ การทัศนศึกษา การวิจัย
การสัมมนา ฯลฯ
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงให้ความส�ำคัญ
กับการสอนนักเรียนนายร้อยเป็นอย่างยิ่ง ทรงเป็นแบบอย่างของนักวิชาการที่มีความสนใจศึกษา
เรื่องราวต่าง ๆ เพื่อน�ำมาเป็นข้อมูลในการสอน ภาพที่เป็นแรงบันดาลใจลูกศิษย์ของพระองค์
มากที่สุดนั้นคือ ภาพที่ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงบันทึกข้อมูลต่าง ๆ ในสมุดบันทึกและ
กล้องถ่ายภาพ
21
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
“ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงสอนลูกศิษย์ว่า การบันทึกนั้นมีผลให้ไม่ลืมเรื่องราว
ที่เรียนรู้ และยังเป็นก�ำลังใจแก่ผู้ให้ความรู้ซึ่งได้เพียรพยายามเตรียมการน�ำเสนอมาเป็นอย่างดี
การที่พระองค์ทรงบันทึกความรู้ต่าง ๆ อยู่เป็นนิจเช่นนี้เป็นทั้งเหตุและผล ท�ำให้พระองค์ได้ทรงน�ำ
ความรู้ดังกล่าวมาทรงสอนลูกศิษย์ ในหัวข้อที่ทรงสอนให้ได้ข้อมูลในมิติที่ลึกซึ้งและกว้างขวางยิ่ง
การเตรียมการสอน พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ทรงให้เวลาอย่างมากที่จะทรงเตรียมการทั้งในด้านเนื้อหาที่จะทรงสอน และพระราชนิพนธ์เอกสาร
“Lecture Note” ประกอบการสอนซึ่งจะพระราชทานให้นักเรียนนายร้อย และแม้ว่าพระองค์มี
พระราชกรณียกิจที่ต้องเสด็จพระราชด�ำเนินยังที่ต่าง ๆ แต่พระองค์ก็จะทรงใช้เวลาระหว่างประทับ
พระราชพาหนะเปน็ เวลานาน ๆ (โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ เมอื่ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปตา่ งประเทศ) นนั้ เอง
ในการพระราชนิพนธ์
การทรงพระราชนพิ นธค์ ำ� สอน พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรม
ราชกุมารีทรงค้นคว้ามาอย่างดีเยี่ยมจากแหล่งข้อมูลทุกชนิดที่ทรงเห็นว่าจะเป็นประโยชน์ ไม่ว่า
จะเปน็ เอกสารชนั้ ตน้ จากหอจดหมายเหตุ ตำ� ราวชิ าการ บทความในสงิ่ พมิ พต์ า่ ง ๆ รวมทงั้ จากเวบ็ ไซต์
ในอินเทอร์เน็ต และที่ส�ำคัญ คือ เนื้อหาที่ทรงได้รับจากประสบการณ์ที่พระองค์ได้ทรงมีโอกาส
ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรม
ราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙ ไปทรงงาน ณ สถานที่ต่าง ๆ รวมถึงการเสด็จฯ โดยพระองค์เอง
ในการเยือนและการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับบุคคลจ�ำนวนมากและหลากหลาย ทั้งในประเทศ
และต่างประเทศ จึงท�ำให้พระราชนิพนธ์ค�ำสอนมีความสมบูรณ์และมีคุณค่าอย่างยิ่ง
เมอื่ ทรงสอน เนอื่ งจากการสอนวชิ าประวตั ศิ าสตรใ์ นโรงเรยี นนายรอ้ ยพระจลุ จอมเกลา้
เป็นการสอนซึ่งอาจารย์แต่ละคนในกองวิชาสอนวิชาเดียวกัน แต่แบ่งหัวข้อรับผิดชอบตามที่
มอบหมาย พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารที รงรบั เปน็ พระราชภาระ
ในการสอน “บทน�ำ” และ“บทสรุป”ของทุกวิชา นอกจากนั้นพระองค์ยังทรงสอนในหัวข้อเฉพาะ
อี ก อย่ า งน้ อ ยวิ ชาละหนึ่ ง หั ว ข้ อ เช่ น วิ ช าไทยศึ ก ษาทรงสอนหั ว ข้ อ “ภู มิ ศ าสตร์ กั บ วิ ถี ไ ทย”
วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัยหรือวิชาหัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์ที่เปิดสอนในภาควิชานั้น ๆ
พระองค์ทรงสอนหัวข้อที่เกี่ยวกับประเทศจีน เป็นต้น
ระหวา่ งการทรงสอน “ทลู กระหมอ่ มอาจารย”์ ทรงใชส้ อื่ การสอนและเทคโนโลยตี า่ ง ๆ
ประกอบ เช่น ภาพถ่าย สไลด์ วีดิทัศน์ ภาพยนตร์ บทเพลง ฯลฯ นอกจากนั้นพระองค์ยังโปรดให้
จัดนิทรรศการขนาดเล็กขึ้นในห้องเรียนเพื่อจัดแสดงภาพ แผนที่ หนังสือ สิ่งของ หรือพระราชทาน
22
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เลี้ยงอาหารแก่นักเรียนนายร้อย เพื่อให้นักเรียนได้สนใจซาบซึ้งและมีความรู้ความเข้าใจในเนื้อหา
และวัฒนธรรมของภูมิภาคที่ก�ำลังศึกษามากยิ่งขึ้น
สิ่งที่ส�ำคัญที่สุดคือ พระองค์ทรงเปิดโอกาสให้นักเรียนได้กราบบังคมทูลถามและแสดง
ความคิดเห็นอย่างเสรีทุกครั้ง นอกจากนั้นในคาบเรียนที่มีอาจารย์คนอื่นสอน พระองค์เสด็จฯ
มาประทับฟังการสอนด้วยเสมอ พร้อมกันนั้นพระองค์ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณทรงอธิบายเสริม
และพระราชทานความคิดเห็นเพื่อให้เนื้อหาในหัวข้อการบรรยายนั้นสมบูรณ์มากขึ้นด้วย
ด้วยเหตุที่พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีทรงตระหนักถึง
ความเปลีย่ นแปลงอย่างรวดเร็วของสังคมโลกยุคไร้พรมแดน ประกอบกับวิธกี ารสอนทีท่ รงน�ำเนือ้ หา
ทางวิชาการมาผนวกกับประสบการณ์ในพระองค์ดังกล่าวแล้ว มีผลให้เนื้อหาและวิธีการเรียนวิชา
ประวัตศิ าสตร์ทสี่ อนในโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าอาจแตกต่างจากทีส่ อนกันในมหาวิทยาลัย
อื่ น บ ้ า ง เนื่ อ งจากมี ก ารเปลี่ ย นแปลงหั ว ข ้ อ การบรรยายทุ ก ภาคการศึ ก ษาเพื่ อ ให ้ ก ้ า วทั น
กับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น จากการเรียนการสอนในลักษณะนี้เอง นักเรียนนายร้อยลูกศิษย์ของ
“ทูลกระหม่อมอาจารย์” จึงได้รับการสอนให้มีความเข้าใจในสังคมไทยและก้าวทันโลก พร้อมกับ
การตระหนักถึงภาระหน้าที่ราชการในการพัฒนาและเสียสละเพื่อสังคม นักเรียนนายร้อยสามารถ
เรียนรู้เรื่องราวในอดีต เพื่อเข้าใจปัจจุบัน และอาจจะเห็นแนวทางในอนาคตได้
บันทึกประวัติศาสตร์ในพระราชนิพนธ์ค�ำสอน
ตลอดระยะเวลา ๓๕ ปีแห่งการรับราชการ ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พลเอกหญงิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี ทรงพระราชนพิ นธเ์ อกสารประกอบ
การสอนเพื่อพระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยจ�ำนวน ๒๗๑ บท ประกอบด้วย วิชาประวัติศาสตร์
โลก ๘ บท วิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย ๕๓ บท วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย ๓๕ บท วิชาไทยศึกษา
๓๕ บท และวิชาเลือกเสรี ๑๔๐ บท
พระราชนิพนธ์ค�ำสอนใน “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทุกบท นับว่าทรงคุณค่าทาง
วิชาการและแสดงพระปรีชาสามารถ พระราชด�ำริ และความมุ่งมั่นในการสอน เพราะมีเนื้อหา
สอดคล้องกับสถานการณ์และเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ในห้วงเวลาที่ทรงพระราชนิพนธ์
เอกสารค�ำสอนนั้น ซึ่งสามารถใช้เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์และสะท้อนให้เห็นถึงการเรียน
การสอนวิชาประวัติศาสตร์ของโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าในยุคสมัยที่ผ่านมาได้อย่างดี
23
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
พ.ศ. ๒๕๕๘ เนื่องในโอกาสที่พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม
ราชกุ ม ารี ท รงเกษี ย ณอายุ ร าชการ โรงเรี ย นนายร ้ อ ยพระจุ ล จอมเกล ้ า จึ ง ได ้ ข อพระราชทาน
พระราชานญ
ุ าตจดั พมิ พพ์ ระราชนพิ นธค์ ำ� สอนดงั กลา่ ว เนอื่ งจากตระหนกั วา่ พระราชนพิ นธค์ ำ� สอน
ทกุ บททที่ รงพระกรณ
ุ าธคิ ณ
ุ พระราชทานแกน่ กั เรยี นนายรอ้ ยนนั้ มคี วามสำ� คญ
ั อยา่ งยงิ่ ลว้ นเปย่ี มไป
ดว้ ยประโยชนท์ างวชิ าการประวตั ศิ าสตรแ์ ละสงั คมศาสตร์ และอาจจะนำ� ไปศกึ ษาในเชงิ ประวตั ศิ าสตร์
นิพนธ์ได้ สิ่งที่ส�ำคัญที่สุดคือ เป็นการเฉลิมพระเกียรติและเผยแพร่พระราชกรณียกิจทางวิชาการ
ของพระองค์ในขณะทรงรับราชการ ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าให้เป็นที่ประจักษ์ชัด
พระราชนิพนธ์ค�ำสอนในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช
กุมารีแบ่งได้เป็น ๒ ช่วงหลัก ๆ คือ ๑) พระราชนิพนธ์ช่วงรอยต่อระหว่างการยุติของสงครามเย็น
จนถงึ เหตกุ ารณ์ 9/11 (พ.ศ. ๒๕๓๒ – ๒๕๔๔) พระราชนพิ นธแ์ ตล่ ะวชิ าในชว่ งเวลานี้ เปน็ การอธบิ าย
เหตุการณ์ส�ำคัญในบริบทโลกโดยรวมเป็นหลัก และ ๒) พระราชนิพนธ์ช่วงหลังเหตุการณ์ 9/11
เป็นต้นมา (พ.ศ. ๒๕๔๕ – ๒๕๕๘) ในระยะเวลานี้กองวิชาประวัติศาสตร์ได้ปรับเปลี่ยนการเรียน
การสอนโดยใหม้ เี นอื้ หาในลกั ษณะกรณศี กึ ษา ดงั นนั้ พระราชนพิ นธค์ ำ� สอนในสมยั ที่ ๒ นี้ จงึ มลี กั ษณะ
ที่ทรงอธิบายปรากฏการณ์ทางประวัติศาสตร์ประกอบกับพระราชวินิจฉัยซึ่งน่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง
แม้ว่าเนื้อหาและพระราชนิพนธ์ค�ำสอนทุก ๆ บทในพลเอกหญิง สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ต่างล้วนเป็น “บันทึกประวัติศาสตร์” แต่โรงเรียนนายร้อย
พระจุลจอมเกล้าไม่สามารถตีพิมพ์ได้หมด เพราะความจ�ำกัดของจ�ำนวนหน้ากระดาษ โรงเรียน
นายร้อยพระจุลจอมเกล้าจึงได้ขอพระราชทานพระราชานุญาตจัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ค�ำสอน
แบ่งตามรายวิชาและล�ำดับเวลาเพียงจ�ำนวน ๓๐ บท และเฉพาะที่พระราชทานแก่นักเรียนนายร้อย
ในช่วงที่ ๒ (พ.ศ. ๒๕๔๕ - ๒๕๕๘) เท่านั้น ด้วยเหตุที่ว่า พระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่พระราชทานแก่
นักเรียนนายร้อยในห้วงเวลานี้เป็นพระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่ไม่เพียงแต่อธิบายประวัติศาสตร์เฉพาะ
เหตุ ก ารณ์ ส� ำ คั ญ ที่ น� ำ ไปสู ่ ก ารเปลี่ ย นแปลงของประวั ติ ศ าสตร์ โ ลกเท่ า นั้ น แต่ ยั ง ทรงอธิ บ าย
ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นพร้อมพระราชวินิจฉัย นอกจากนั้นยังได้จัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ค�ำน�ำ
คู่มือทัศนศึกษาจ�ำนวน ๑๕ บท ซึ่งพระองค์ได้ทรงอธิบายให้เห็นถึงวิธีการเรียนการสอนโดยการ
ลงพื้นที่ไปทัศนศึกษา ณ สถานที่ต่าง ๆ ว่าจะกระท�ำด้วยเหตุผลใด อย่างไร ที่ไหน เพื่อให้นักเรียน
นายร้อยได้รับประโยชน์สูงสุดในการเรียนการสอนด้วย
ในการเตรียมต้นฉบับส�ำหรับจัดพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ “สายธารแห่งประวัติวิทยา”
บทนี้ มีการตรวจแก้ไขแต่น้อยที่สุดเท่าที่จ�ำเป็น เพื่อคงความเป็น “พระราชนิพนธ์ค�ำสอน” หรือ
24
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
“Lecture note” ที่ทรงเตรียมส�ำหรับการทรงสอนและพระราชทานแก่นักเรียนนายร้อยเป็นการ
เฉพาะ ส่วนเอกสารอ่านประกอบอื่น ๆ จ�ำนวน ๒๙ บท ที่ทรงอ้างอิงในเนื้อหา ไม่ได้น�ำมาตีพิมพ์
บทพระราชนิ พ นธ ์ ค� ำ สอนและพระราชนิ พ นธ ์ ค� ำ น� ำ คู ่ มื อ ทั ศ นศึ ก ษาดั ง ปรากฏใน
“สายธารแห่งประวัติวิทยา” นี้ ล้วนสะท้อนบริบททางประวัติศาสตร์ในห้วงเวลาที่ทรงสอนวิชา
นัน้ ๆ พร้อมกับอาจแสดงนัยส�ำคัญของแนวพระราชด�ำริที่ “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ทรงสอนนักเรียน
นายร้อย และยังเป็นเครื่องยืนยันความบางตอนในพระราชนิพนธ์ของพระองค์ที่ว่า
“...ประวัติศาสตร์ไม่ได้หยุดอยู่แค่อดีต
หากส่งผลต่อมาถึงปัจจุบันและแฝงเร้นต่อไปในอนาคต...”
25
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
รายการบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน (พ.ศ. ๒๕๓๓ - ๒๕๕๘)
ก. วิชาบังคับ
๑. ประวัติศาสตร์โลก
ภาคต้น ๒๕๓๓
ภาคต้น ๒๕๓๕
ภาคต้น ๒๕๓๖
ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
ภาคต้น ๒๕๓๗
ภาคต้น ๒๕๓๘
ภาคต้น ๒๕๓๙
ประวัติศาสตร์จีน, มาเลเซีย, สิงคโปร์, อินโดจีน, อินโดนีเซีย
มองโลกร่วมสมัย (บทสไลด์)
จีนกับแนวทางในอนาคต
ปริทัศน์แดนมังกร (บทสไลด์)
เบิกฟ้าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
เหตุการณ์ปัจจุบันของโลก : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
บทน�ำ
มองโลกร่วมสมัย (บทสไลด์ - แก้ไข)
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้, กัมพูชา, บรูไนฯ, พม่า, มาเลเซีย, สิงคโปร์,
เวียดนาม, ลาว, ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย
จีน, ประวัติศาสตร์จีน, ปัญหาความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับประเทศ
มหาอ�ำนาจอื่น, การเมืองจีนสมัยคอมมิวนิสต์ปกครองจีน
ประวัติศาสตร์โลก : สรุป
โลกานุวัตร
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
สมัยหลังสงครามเย็น การท้าทายของระเบียบโลกใหม่
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัยในทศวรรษ ๑๙๙๐
จีน VS อังกฤษ อนาคตทางสองแพร่งของฮ่องกง
ความส�ำคัญทางยุทธศาสตร์ของมหาสมุทรอินเดีย
ความสัมพันธ์ทางการทูตของไทยกับกลุ่มประเทศเกิดใหม่จาก
ยูโกสลาเวีย (เดิม)
26
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๐
ภาคต้น ๒๕๔๑
ภาคต้น ๒๕๔๒
ภาคต้น ๒๕๔๓
ภาคต้น ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๕
สรุป
สรุปสอบย่อยประจ�ำภาค
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัย
เอเชียใต้
โลกอนาคตกับความขัดแย้งทางวัฒนธรรม
สรุปการเลือกข่าวต่างประเทศและวิเคราะห์ข่าว
IMF
บทน�ำ
ภูมิหลังของโลกร่วมสมัย
พินิจโลกร่วมสมัย
ปัญหาอาวุธนิวเคลียร์
วัฒนธรรมโลกในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๑ : Americanization?
สรุปผลงานของนักเรียน
สรุป
บทน�ำ
พินิจโลกร่วมสมัย
การค้นพบโลกใหม่ถึงสงครามเย็น
สรุปเหตุการณ์ปัจจุบันและแนวโน้มในอนาคต
วัฒนธรรมโลก : Métissage culturel หรือ Americanization?
บทน�ำ
จีน : มหาอ�ำนาจในศตวรรษที่ ๒๑?
สรุป : การปรับตัวเข้ากับยุคใหม่
โลก ๓ ยุค : อาณานิคม สงครามเย็น และหลังสงครามเย็น
จีน : อาณาจักรกลาง (Middle Kingdom - Zhong Guo) ยุคใหม่
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ , เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
27
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคต้น ๒๕๔๗
ภาคต้น ๒๕๔๘
ภาคต้น ๒๕๔๙
ภาคต้น ๒๕๕๐
ภาคต้น ๒๕๕๑
ภาคต้น ๒๕๕๒
ภาคต้น ๒๕๕๓
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ , เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
โลก ๓ ยคุ : อาณานคิ ม สงครามเยน็ และหลงั สงครามเยน็ เหตกุ ารณ์
วันที่ ๑๑ กันยายน ๒๕๔๔ : สาเหตุและความหมาย
จีน : ฝันร้ายของตะวันตก
เอกสารอ่านประกอบ ๑ จีนเป็นฝันร้ายของใคร?
เอกสารอ่านประกอบ ๒ จีนกับการพัฒนาของเอเชีย : ข้อคิดส�ำหรับไทย
เอกสารอ่านประกอบ ๓ China’s Century
เอกสารอ่านประกอบ ๔ กระแสแข่งดุป่วนหนัก ผู้ผลิตชิ้นส่วน
รถยนต์จีน
เอกสารอ่านประกอบ ๕ แบงก์ชาติจีนชี้เศรษฐกิจลดความร้อนแรง
เอกสารอา่ นประกอบ ๖ “ลงั โคม” ผดุ รา้ นคา้ ปลกี แหง่ แรกในเซยี่ งไฮ้
เอกสารประกอบการบรรยาย สหภาพยุโรป
บทน�ำประวัติศาสตร์โลกปัจจุบัน
จีน : มังกรย่อมเป็นมังกรอยู่ดี
จีน : ความเปลี่ยนแปลงและความโดดเด่น
เอกสารอา่ นประกอบ ภมู ทิ ศั นก์ ารเมอื งโลกทเี่ ปลยี่ นไป ประเทศจนี
บทน�ำ ภูมิหลังโลก ๓ ยุค
จีน : คู่แข่งหรือหุ้นส่วนของตะวันตก
ความน�ำ
จีน : บนเส้นทางการขยายอ�ำนาจและอิทธิพลแนวสันติ
บทน�ำ
จีน : ฤๅจะเป็นจักรวรรดินิยมยุคใหม่?
บทน�ำ : ความน�ำอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : ศูนย์กลางทุนนิยมใหม่
บทน�ำ : ประวัติศาสตร์ร่วมสมัยในบริบทกระแสโลก
จีน : ยังคงถูกจับตามองจากทุกมุมโลก
28
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๕๔
ภาคต้น ๒๕๕๕
ภาคต้น ๒๕๕๖
ภาคต้น ๒๕๕๗
ภาคต้น ๒๕๕๘
๒. พื้นฐานอารยธรรมไทย
ภาคสอง ๒๕๓๑
ภาคสอง ๒๕๓๒
ภาคสอง ๒๕๓๔
ภาคสอง ๒๕๓๕
ภาคสอง ๒๕๓๖
บทน�ำ : ประวัติศาสตร์ร่วมสมัยในบริบทกระแสโลก
จีนและอินเดีย : มหาอ�ำนาจทางเศรษฐกิจใหม่กับบทบาทวิกฤติ
เศรษฐกิจโลก
บทน�ำ : ว่าด้วยแนวโน้มและการศึกษาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
จีนเป็นหมายเลขสองของโลกแล้ว : ชาวโลกและชาวจีนคิดเรือ่ งนีอ้ ย่างไร
สรุป
บทน�ำ : ความน�ำและอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : รู้จักจีนและนโยบายใหม่ภายใต้ผู้น�ำ 5th G
สรุป
บทน�ำ : ความน�ำและอธิบายเนื้อหาวิชาโดยสังเขป
จีน : ผู้สร้างสรรค์นวัตกรรมใหม่ของโลกอนาคต
สรุป
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
จีน : ผู้น�ำรุ่นที่ ๕ กับปัญหาที่ท้าทาย
สรุป
จุดมุ่งหมายของการสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
จุดมุ่งหมายของการสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
ภาษาและวรรณคดีไทย
อารยธรรมไทย
บทน�ำและความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
ภาษาในอารยธรรมไทย
สายธารแห่งอารยธรรมไทย
ข้อคิดเบื้องต้นเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
สรุปการเมืองการปกครองไทย (๑)
สรุปการเมืองการปกครองไทย (๒)
29
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๓๗
ภาคสอง ๒๕๓๘
ภาคสอง ๒๕๓๙
ภาคสอง ๒๕๔๐
ภาคสอง ๒๕๔๑
ภาคสอง ๒๕๔๒
ภาคสอง ๒๕๔๓
ภาคสอง ๒๕๔๔
ภาคสอง ๒๕๔๕
เกริ่นน�ำ
ข้อคิดบางประการเกี่ยวกับพื้นฐานอารยธรรม
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
วรรณคดีกับอารยธรรมไทย
การปฏิรูปประเทศให้ทันสมัยในสมัยรัชกาลที่ ๕
การกระจายอ�ำนาจและการรวมอ�ำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง
สรุปปิดวิชา
ศาสนาในอารยธรรมไทย
บทน�ำ
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
ศาสนาในสังคมไทย
บทน�ำ
ภาษาไทยกับอารยธรรมไทย
ศาสนาในสังคมไทย
บทน�ำ
บทน�ำ
บทน�ำ
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการของสังคม
มนุษย์ในประเทศและลักษณะสังคม
วัฒนธรรมยุคต้นของประเทศ
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการของสังคม
มนุษย์ในประเทศและลักษณะสังคม
วัฒนธรรมยุคต้นของประเทศ
การปฏิสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม : ความเป็นมาและข้อคิดเห็น
สังเขปเส้นทางแพรไหม
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของการศึกษาและเนื้อหาสาระการบรรยาย
สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ : ปัจจัยที่ก�ำหนดพัฒนาการของ
สังคมมนุษย์
สรุป
30
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ไทยศึกษา
ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคสอง ๒๕๔๗
ภาคสอง ๒๕๔๘
ภาคสอง ๒๕๔๙
ภาคสอง ๒๕๕๐
ภาคสอง ๒๕๕๑
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบเรื่องการพัฒนา
สรุปไทยศึกษา
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
สรุปไทยศึกษา
เอกสารอ่านประกอบเรื่องการพัฒนา
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
สรุปไทยศึกษา
สรุปพัฒนาการการศึกษาเรื่องไทย
สรุปหัวข้อการท�ำวิจัย
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบ หัวข้อการประชุมไทยศึกษานานาชาติที่
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ม.ค. ๒๐๐๘ สังคมไทยในโลกที่ก�ำลัง
เปลี่ยนแปลง
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารเพิ่มเติม ดินโคลนถล่มที่อ�ำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา
สรุปไทยศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
เอกสารอ่านประกอบ : ดิน น�้ำ ลม ไฟ ส�ำคัญไฉนต่อชีวิต
เอกสารอ่านประกอบ : ดินโคลนถล่มที่อ�ำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
เอกสารอ่านประกอบ : อุทกภัยบ้านน�้ำก้อ ต�ำบลน�้ำก้อ อ�ำเภอ
หล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์
31
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๕๒
ภาคสอง ๒๕๕๓
ภาคสอง ๒๕๕๔
ภาคสอง ๒๕๕๕
ภาคสอง ๒๕๕๖
ภาคสอง ๒๕๕๗
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย มนุษย์กับความเน่าเสีย
สรุปไทยศึกษา
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย
ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายของวิชาไทยศึกษา : ศึกษาไทย
ภูมศิ าสตร์กบั วิถชี วี ติ ไทย : ภูมศิ าสตร์การคมนาคมขนส่ง (Transport
Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย : ภูมิศาสตร์การเกษตร (Agricultural
Geography)
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์พลังงาน
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
สรุป
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์มหาสมุทรของไทย
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
สรุป
32
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๕๘
ข. วิชาเลือกเสรี
๑. ประวัติศาสตร์ไทย
ภาคสอง ๒๕๓๒
ภาคสอง ๒๕๓๓
ภาคสอง ๒๕๓๔
จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทยและภูมิศาสตร์กับโอลิมปิควิชาการ
เอกสารประกอบการสอน : แผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาติ
ฉบับที่ ๑๑ (๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
บทน�ำ
การก่อตั้งอาณาจักรสุโขทัย
อาณาจักรโบราณ–สมัยอยุธยา
บทน�ำ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ พัฒนาการทางประวัติศาสตร์
บทน�ำ
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก : การสร้างเมือง
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก : การปกครอง
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
ภูมิศาสตร์เบื้องหลังประวัติศาสตร์
พัฒนาการทางประวัติศาสตร์
บทน�ำ
ประวัติศาสตร์ไทย ๑
ประวัติศาสตร์ไทย ๒
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก: การสร้างเมือง
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก: การปกครอง
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (ทบทวน)
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (การปกครองส่วนภูมิภาค)
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยูห่ วั (การต่างประเทศกับเอกราช)
33
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๓๕
ภาคต้น ๒๕๓๘
ภาคสอง ๒๕๓๙
บทน�ำ
วิชาประวัติศาสตร์ไทย : บทน�ำ
ภูมิศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์
สมยั กอ่ นประวตั ศิ าสตร์ และพฒ
ั นาการของแควน้ โบราณในดนิ แดน
ประเทศไทย
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
ความน�ำ : หลักฐานเอกสารในการศึกษาค้นคว้าประวัติศาสตร์
สมัยรัชกาลที่ ๕
การปฏิรูปบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจา้ อยหู่ วั
การปฏิรูปในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว :
การต่างประเทศ
การปฏิรูปการปกครองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
ปัญหาบางประการจากการพัฒนาเศรษฐกิจในช่วงสามทศวรรษ
ที่ผ่านมา
บทน�ำ
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การปฏิรูปในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว :
การต่างประเทศ
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับการปฏิรูปบ้านเมือง
บทน�ำ
ภูมิศาสตร์การเมืองไทย
พินิจรัตนโกสินทร์
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การเผชิญกับจักรวรรดินิยม : ยุทธวิธีและผลสืบเนื่อง
การเมืองไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
เศรษฐกจิ และการตา่ งประเทศของไทยในชว่ ง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
เศรษฐกิจไทย’๓๙ : ครึ่งแรกอ่อนล้า...ครึ่งหลังยังมากปัญหา
34
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๑
ภาคสอง ๒๕๔๓
ภาคต้น ๒๕๕๒
เอกสารอา่ นประกอบ : เหตกุ ารณท์ างการเมอื งระหวา่ ง ๑๔ ตลุ าคม
พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๙
เอกสารอ่านประกอบ : สภาพแวดล้อมกับการเมืองไทยระหว่าง
ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๕
ความน�ำ
สังเขปสมัยรัชกาลที่ ๑ - รัชกาลที่ ๔ (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๔๑๑)
รัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๓๙๔)
การเมืองไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๓๑
สรุปเศรษฐกิจไทยในช่วง พ.ศ. ๒๕๐๔ - ๒๕๓๙
โครงการพระราชด�ำริในช่วง พ.ศ. ๒๕๑๖ - ๒๕๒๕
บทน�ำ : ศึกษาอดีตเพื่อให้มองการณ์ไกล
มองต่างชาติ เหลียวมองไทย
กล่าวน�ำ : ศึกษาประวัติศาสตร์ไทย ท�ำไม และอย่างไร
สังคมและวัฒนธรรมไทย : ความหลากหลาย
กรุงสุโขทัยเป็นราชธานี (พ.ศ. ๑๗๖๒ - ๑๙๘๑)
การโยงอ�ำนาจเข้าสู่องค์พระมหากษัตริย์: จุดเริ่มต้นการปฏิรูป
บ้านเมืองของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ชาวจีนในสมัยอยุธยา : สถานะในประวัติศาสตร์
วิชาประวัติศาสตร์ไทย : สุโขทัย
สงั คมสมยั ประวตั ศิ าสตรย์ คุ ตน้ ในดนิ แดนประเทศไทย
สงั เขปในการศกึ ษา
ประวัติศาสตร์ไทย : ความสัมพันธ์กับโลกตะวันตก
ภาคสอง ๒๕๕๗
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
ไก่ไวน์แดง (Coq au vin rouge)
โลกตะวันตกในสายตานักเดินทาง
Sugee Cake
สรุป
35
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๒. ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก
ภาคต้น ๒๕๓๔
มองโลกเอเชียตะวันออก
ข้อคิดเบื้องต้นเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก
เอเชียตะวันออก
ภาคต้น ๒๕๓๕
จีนจะเดินทางไปตามแนวทางใด
จีนกับแนวทางในอนาคต
ปัญหาความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับประเทศมหาอ�ำนาจ
ภาคต้น ๒๕๔๐
บทน�ำ
เรื่องของเอเชียตะวันออกในช่วงนี้
ฮ่องกง, ฮ่องกงภาคผนวก
ทิเบต
ไต้หวัน
ภาคต้น ๒๕๔๓
บทน�ำ
ชาติจีนชาติไทยมิใช่อื่นไกลพี่น้องกัน
จีน, พุทธศาสนาในจีน
ญี่ปุ่น
เกาหลี
ภาคต้น ๒๕๔๙
บทน�ำ ภูมิหลังเอเชียตะวันออก
“ปัญหาความยากจน” ภาพซ้อนในการพัฒนาแบบ “อัศจรรย์จีน”
บทน�ำ สารสนเทศเอเชียตะวันออก
เกาหลี
จีน
ญี่ปุ่น
ไต้หวัน
เอกสารอ่านประกอบ พุทธศาสนาในจีน
ฉากประวัติศาสตร์เกาหลีในเรื่อง “แดจังกึม”
ภาคต้น ๒๕๕๓
บทน�ำ
ชนกลุ่มน้อยในจีน
เอกสารประกอบหมายเลข ๑ รายชือ่ ชนกลุม่ น้อยของจีนทัง้ ๕๕ ชนชาติ
36
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออก : บูรพาภิวัตน์ศึกษา
ภาคสอง ๒๕๕๖
บทน�ำ : จุดมุ่งหมายและขอบเขตการศึกษา
จีน : โอกาสและยุทธศาสตร์การสร้างตะวันออกใหม่
สรุป
๓. ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๑
บทน�ำ
ภาคต้น ๒๕๓๓
พม่าหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
ภาคต้น ๒๕๓๔
พม่า
อินโดนีเซียในปัจจุบัน
บรูไนฯ
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๕
เบิกฟ้าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
บรูไนฯ
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
อินโดนีเซีย, อินโดนีเซียช่วงที่ประธานาธิบดีซูการ์โนปกครอง,
อินโดนีเซียในปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๓๖
บทน�ำ : สภาพภูมิศาสตร์กับพัฒนาการทางประวัติศาสตร์
สถานการณ์ทางการเมือง และเศรษฐกิจของอินโดจีน
อิ น โดนี เ ซี ย , ประวั ติ ศ าสตร ์ อิ น โดนี เ ซี ย , อิ น โดนี เ ซี ย ช ่ ว งที่
ประธานาธิบดีซกู าร์โนปกครอง, อินโดนีเซียในปัจจุบนั , สถานการณ์
ทางการเมืองและเศรษฐกิจของอินโดนีเซีย
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๓๙
บทน�ำ
บทบาทของมหาอ�ำนาจในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๔๒
บทน�ำ
ลาว, สรุปประเทศลาว
37
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคต้น ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๖
ภาคสอง ๒๕๕๒
บทบาทและท่าทีของมหาอ�ำนาจในอาเซียน
เอกสารอ่านประกอบ
เอกสารอ่านประกอบ Asia at Crossroads
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ : จากอดีตถึงปัจจุบัน
ลาว, สรุปประเทศลาว
บทน�ำ
ลาว : การพัฒนาบนกระแสคลื่นใต้น�้ำ
บทน�ำ : เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปริบทกระแสโลก
อาเซียนกับโลกตะวันออก
ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ :
เข้าใจ เข้าถึง และพัฒนาความรู้เพื่อนบ้านอาเซียนในฐานะมิตร
ภาคสอง ๒๕๕๔
บทนำ� : เขา้ ใจ เขา้ ถงึ และพฒ
ั นาความรเู้ พอื่ นบา้ นอาเซยี นในฐานะมติ ร
เรยี นรแู้ ละรจู้ กั เพอื่ นบา้ นอาเซยี นผา่ นผนู้ ำ� นกั ธรุ กจิ ขา้ ราชการและ
ชาวบ้าน : เรื่องเล่าจากประสบการณ์จริง
เอกสารอ่านประกอบ การเตรียมพร้อมของมาเลเซียในการเข้าสู่
ประชาคมอาเซียน
เอกสารอา่ นประกอบ ศนู ยอ์ าเซยี นศกึ ษา : การรจู้ กั ทยี่ งั รอความเขา้ ใจ
๔. การเมืองการปกครองประเทศไทย
(สอนร่วมกับกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์)
ภาคสอง ๒๕๓๖
สรุปวิชาการเมืองการปกครอง
ภาคต้น ๒๕๓๗
การปฏิรูปประเทศให้ทันสมัยในสมัยรัชกาลที่ ๕
ภาคสอง ๒๕๓๗
บทน�ำ
ข้อคิดบางประการเกี่ยวกับการเรียนวิชาการเมืองการปกครองไทย
เอกสารอ่านประกอบ : การกระจายอ�ำนาจและการรวมอ�ำนาจ
เข้าสู่ศูนย์กลาง
38
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๕. ประวัติศาสตร์ยุโรป
ภาคสอง ๒๕๔๑
ภาคสอง ๒๕๕๘
๖. ประวัติศาสตร์อเมริกา
ภาคสอง ๒๕๔๐
ภาคสอง ๒๕๔๒
ภาคสอง ๒๕๔๔
ภาคต้น ๒๕๔๗
ภาคสอง ๒๕๕๑
บทน�ำ
ยุโรปในสมัยต่าง ๆ
สงครามเย็น
สงครามเย็น : สองยุโรป สองอุดมการณ์ สองระดับพัฒนา
สหภาพยุโรป
รัสเซียและประเทศในยุโรปตะวันออก
วัฒนธรรมและเทคโนโลยี
สรุปนโยบายกลาสนอสต์และเปเรสตรอยก้า
สงครามในบอสเนีย เฮอร์เซโกวิน่า, ปัญหาคอซอวอบนทางแยก
จุดมุ่งหมายและขอบเขตของการศึกษาประวัติศาสตร์ยุโรป
ยุโรปในความทรงจ�ำ
บทน�ำ
บทน�ำ
วัฒนธรรมและค่านิยมอเมริกัน
ท�ำไมจึงควรศึกษาประวัติศาสตร์อเมริกา
สหรัฐอเมริกากับยุโรป
สหภาพยุโรป
สงครามเย็น
Americanization กับประชาคมโลก
การเมืองระหว่างประเทศ : ระเบียบโลกยุคอเมริกา
ประวัติศาสตร์อเมริกันศึกษา : ประสบการณ์และข้อสังเกต
กล่าวน�ำ
วัฒนธรรมอเมริกา : วัฒนธรรมโลก?
American Economy Collapsing
Stopping By Woods On A Snowy Evening
39
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคสอง ๒๕๕๕
กล่าวน�ำ : ศึกษาประวัติศาสตร์อเมริกาท�ำไมและอย่างไร
วัฒนธรรมอเมริกัน : วัฒนธรรมโลก?
สรุป
๗. หัวข้อพิเศษทางประวัติศาสตร์
- ประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก
ภาคสอง ๒๕๔๕
โลก ๓ ยุค-บริบททางประวัติศาสตร์ (Historical Context)
ในการศึกษาประวัติศาสตร์ความมั่นคงของโลก
- ประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น
ภาคสอง ๒๕๔๖
การศึกษาประวัติศาสตร์ยุคสงครามเย็น : ท�ำไมและอย่างไร
สงครามเย็นในยุโรปตะวันตก
เอกสารอ่านประกอบ
- ประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
ภาคสอง ๒๕๔๗
บทนำ� โลกสามยคุ -บรบิ ททางประวตั ศิ าสตร์ (Historical Context)
ในการศึกษาประวัติศาสตร์ทุนนิยมโลก
บทบาทของจีนกับการค้าโลกในศตวรรษใหม่
เอกสารอา่ นประกอบ ทนุ นยิ มจนี : สมยั Treaty ports จนถงึ ปจั จบุ นั
- เปรียบเทียบพัฒนาการประชาธิปไตยในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาคต้น ๒๕๔๘
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภายใต้บริบทโลก
ลาว : การพัฒนาน�ำการเมือง
สรุป
- จีนกับความมั่นคงของโลก
ภาคสอง ๒๕๔๘
บทน�ำ : โลก ๓ ยุค-ความมั่นคงของโลกในบริบททางประวัติศาสตร์
จีนกับไทยพี่น้องสองสายเลือด
40
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
- ประวัติศาสตร์ความมั่นคงโลกกับประเทศไทย
ภาคสอง ๒๕๔๙
บทน�ำ
จีนกับความมั่นคงโลก
จีนกับไทยพี่น้องสองสายเลือด
- การเปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมของโลกในกระแสโลกาภิวัตน์
ภาคต้น ๒๕๕๐
โลกสามยุคในมิติแห่งการเปลี่ยนแปลงทางสังคม
จีน : โลกขงจื๊อแบบจารีตสู่โลกขงจื๊อในยุคโลกาภิวัตน์
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๑ พุทธศาสนาในจีน
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๒ ลัทธิเต๋า
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๓ ราชวงศ์ต่าง ๆ ที่ปกครองจีน
เอกสารอ่านประกอบหมายเลข ๔ ขงจื๊อฟื้นชีพ
เอกสารอ่ า นประกอบหมายเลข ๕ แนวคิ ด ของศาสตราจารย์
อึ้ง ออนโช
- ความมั่นคงของโลกในบริบท (context) ทางประวัติศาสตร์และร่วมสมัย
ภาคสอง ๒๕๕๐
ความมั่ น คงของโลกในบริ บ ท (context) ทางประวั ติ ศ าสตร์
และร่วมสมัย
ความมัน่ คงของมนุษย์ : พืน้ ฐานส�ำคัญในการสร้างความมัน่ คงทางสังคม
- ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
ภาคต้น ๒๕๕๑
บทน�ำ
ก�ำเนิดรัฐชาติ : การปฏิรปู การปกครองสมัยสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว
41
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
- พระจุลจอมเกล้าศึกษาว่าด้วยการสร้างความมั่นคงของชาติ
ภาคสอง ๒๕๕๓
การศึกษาเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ
พระจุลจอมเกล้าศึกษา (King Chulachomkalo Studies) ท�ำไม
และอย่างไร
การปฏิรูปทางการทหาร : การสร้างทหารอาชีพและสถาบันทหาร
และบทบาทของทหารที่มีต่อความมั่นคงของชาติ
- การศึกษาความมัน่ คงของไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยูห่ วั ผ่านมุมมอง
ปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๕๔
การศึ ก ษาความมั่ น คงของไทยในรั ช สมั ย พระบาทสมเด็ จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผ่านมุมมองปัจจุบัน
ความส�ำคัญของเวทีโลกกับความมั่นคงของไทย : บทบาทของ
มหาอ�ำนาจไม่ใช่เรื่องใหม่
- มุสลิมศึกษาในโลกปัจจุบัน
ภาคต้น ๒๕๕๕
มุสลิมศึกษา : ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร
จีนและมองโกเลีย : มุสลิม-คนนอกด่าน
เอกสารอ่านประกอบ : จีน
สรุป
- ไทยกับประเทศเพื่อนบ้าน
ภาคต้น ๒๕๕๖
จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
และวิธีการทางประวัติศาสตร์
ไทยกับลาวและกัมพูชา : ความร่วมมือในการพัฒนา
สรุป
42
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
- เอเชียใต้
ภาคต้น ๒๕๕๗
- อาเซียนศึกษา
ภาคต้น ๒๕๕๘
บทน�ำ: จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
ภารตาภิวัตน์ : การพัฒนาอินเดียภายหลังได้รับเอกราช
เรื่องอินเดียเพิ่มเติม
สิกขิม
เอกสารอ่านประกอบ : สงครามและสันติภาพในโลกปัจจุบัน :
กรณีปัญหาความมั่นคงในเอเชียใต้
เอกสารอ่านประกอบ : Amartya Sen บรรยาย
สรุป
บทน�ำ : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
ไทยกับเพื่อนบ้านในอาเซียน : ความร่วมมือในการพัฒนา
43
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ภาคที่ ๑
“วิชาไทยศึกษา : จากพื้นฐาน
อารยธรรมไทยสู่ไทยศึกษา”
45
...นักเรียนได้มีความรู้เกี่ยวกับชีวิตของเราเอง ในฐานะที่เป็นคนไทย และอาศัยอยู่ใน
ผืนแผ่นดินไทยนี้ ขนบธรรมเนียมและความเป็นอยู่ของคนในชาติอาจจะมีความแตกต่างกันบ้างก็
เนอื่ งจากแตล่ ะคนมปี ระสบการณใ์ นชวี ติ ทแี่ ตกตา่ งกนั มา ถา้ เราเรยี นรแู้ บบแผน ความประพฤตปิ ฏบิ ตั ิ
นี้ไว้ก็จะท�ำให้เข้าใจสังคมไทยดีขึ้น เป็นประโยชน์ต่อการด�ำรงชีวิตต่อไป...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี “อารยธรรมไทย”
วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย, ๕ กันยายน ๒๕๓๔)
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
47
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
48
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
49
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
50
...สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมาของ
ตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสถานการณ์ที่เกิดใหม่ สภาพภูมิรัฐศาสตร์ท�ำให้สังคมไทย
เป็นสังคมเปิดที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่ผสมผสานได้
กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา...
...เรื่องของวัฒนธรรมมีวิธีการศึกษาหลายแง่มุม การย้ายถิ่นท�ำให้คนต่างวัฒนธรรมต้อง
มาพบกัน ท�ำให้เกิดความขัดแย้งกันได้ ถ้าเราเข้าใจลักษณะวัฒนธรรมของผู้อื่นอาจจะลดความขัดแย้ง
กันได้บ้าง...
(พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี, “จุดมุ่งหมาย และ
ขอบเขตการศึกษา”, วิชาไทยศึกษา, ๔ กันยายน ๒๕๕๘)
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
กองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าได้เปิดสอน
วิชา “พื้นฐานอารยธรรมไทย” ในปีการศึกษา ๒๕๓๑ มีเนื้อหาที่ส�ำคัญคือ การศึกษาเรื่องเกี่ยวกับ
ไทยในทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นภูมิศาสตร์ โบราณคดี ประวัติศาสตร์ การเมืองการปกครอง เศรษฐกิจ
ศิลปกรรม และวัฒนธรรมศึกษา
ต่อมาในปีการศึกษา ๒๕๔๕ ได้เปลี่ยนชื่อวิชาเป็น “ไทยศึกษา” พร้อมกับปรับเนื้อหา
ให้มีความทันสมัยเหมาะสมยิ่งขึ้น เพื่อให้นักเรียนนายร้อยได้มีความพร้อมที่จะออกไปรับราชการ
ในพืน้ ทีต่ า่ ง ๆ เช่น เพิม่ หัวข้อในการศึกษาเรือ่ งท้องถิน่ การพัฒนา และการท�ำสงครามต่อสูก้ บั ความ
ยากจน เป็นต้น
วิธีการเรียนการสอน นอกจากการบรรยายในชั้นเรียนตามปกติแล้ว ทุกปีการศึกษา
ยงั ไดม้ กี ารจดั หลากหลายกจิ กรรม ไดแ้ ก่ การนำ� เสนอหนา้ ชนั้ เรยี นของนกั เรยี นนายรอ้ ย การจดั สาธติ
นาฏศิลป์ดนตรีไทยของกรมศิลปากร การทัศนศึกษาโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาและพระบรม
มหาราชวัง นักเรียนนายร้อยจึงได้รับความรู้ ประสบการณ์ และซาบซึ้งในความเป็นไทยอย่างแท้จริง
การตีพิมพ์บทพระราชนิพนธ์ค�ำสอนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย และวิชาไทยศึกษา
ณ ที่นี้ได้ตีพิมพ์เฉพาะบทน�ำซึ่งเป็นการอธิบายว่าวิชาไทยศึกษา มีวัตถุประสงค์และพัฒนาการของ
การศึกษาอย่างไร ศึกษาอะไร ท�ำไม และอย่างไร ส่วนพระราชนิพนธ์ค�ำสอนที่ทรงสอนในหัวข้อ
“ภมู ศิ าสตรก์ บั วถิ ไี ทยนนั้ ” ไมไ่ ดอ้ ญ
ั เชญ
ิ มาตพี มิ พเ์ นอื่ งจากทรงพระกรณ
ุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ ม
ให้ตีพิมพ์เป็นพระราชนิพนธ์อีกเล่มหนึ่งต่างหาก
52
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
วิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย (HI 2001)
พื้นฐานอารยธรรมไทย :
จุดมุ่งหมายในการศึกษาและเนื้อหาสาระหลักสูตร
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
๑๔ กันยายน ๒๕๔๔
๑. ท�ำไมจึงต้องเรียนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทย
สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมาของ
ตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสิ่งใหม่ ๆ ที่รับเข้ามา สภาพภูมิรัฐศาสตร์ท�ำให้สังคมไทย
เป็นสังคมเปิด ที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่ผสมผสาน
ได้กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา ช่วงนี้เป็นช่วงที่สังคมไทยก�ำลังมีปัญหาความ
ขัดแย้งระหว่างค่านิยมวิถีชีวิตแบบเก่าและแบบใหม่ การเกิดปัญหาทางการเมือง และวิกฤตการณ์
ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๐ ต่อเนื่องถึงปัจจุบัน เมื่อมาประกอบเข้ากับการที่สังคมโลก
ปัจจุบันก�ำลังด�ำเนินไปในกระแสโลกาภิวัตน์ที่โลกทั้งโลกเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายเดียวกันจากฐาน
ความเจริญก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี จึงท�ำให้ปัญหาต่าง ๆ ทวีความรุนแรงขึ้น เช่น
การขึ้นลงของราคาน�้ำมันในตลาดโลกท�ำให้เศรษฐกิจไทยซึ่งก�ำลังด�ำเนินการต่าง ๆ เพื่อฟื้นตัวนั้น
ต้องปรับทิศทางให้สอดคล้องกับสภาวะประเทศ ในภูมิภาคอื่น ๆ ก็ประสบปัญหาเรื่องราคาน�้ำมัน
เช่นกัน จนเกรงกันว่าจะส่งผลต่อเศรษฐกิจโลก ท�ำให้เกิดภาวะถดถอยได้
การเรียนวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทยท�ำให้เข้าใจวิถีชีวิตและวัฒนธรรมไทยด้านต่าง ๆ
ทั้งในด้านความเป็นมา การเปลี่ยนแปลง การรับวัฒนธรรมจากต่างประเทศ การปรับตัว และปัญหา
ที่เกิดจากการปรับตัว เมื่อมีความเข้าใจที่กระจ่างย่อมท�ำให้น�ำมาประยุกต์ใช้เชิงปฏิบัติในการงาน
ต่าง ๆ ได้ รวมทั้งปรับตัวได้ดีในกระแสความเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปอย่างรวดเร็วหลากหลาย
53
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๒. เนื้อหาสาระของหลักสูตร
- ความเข้าใจเบื้องต้นเกี่ยวกับค�ำว่า “อารยธรรม” และ “วัฒนธรรม”
- สภาพแวดล ้ อ มทางธรรมชาติ ที่ เ กี่ ย วข ้ อ งกั บ พั ฒ นาการของสั ง คมมนุ ษ ย ์ ใ น
ดินแดนประเทศไทย
- เทคโนโลยีพื้นบ้านและภูมิปัญญาไทย
- ลักษณะการปกครองของไทย : สถาบันการปกครอง สถาบันทหาร
- ศาสนาในประเทศไทย
- ลักษณะเศรษฐกิจไทย
- ประเพณีหลวง ประเพณีราษฎร์
- ภาษาและวรรณคดีไทย
- ศิลปกรรมไทย
- ดนตรีและนาฏศิลป์ไทย
- ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น : นครนายก
- มิติใหม่ในการพัฒนาชุมชน
- วัฒนธรรมไทยในกระแสโลกาภิวัตน์
๓. ข้อพิจารณาในการศึกษา
การศึกษาวิชาพื้นฐานอารยธรรมไทยจะต้องศึกษาในมิติที่กว้าง ให้เห็นถึงความเป็นมา
ความสืบเนื่อง ความเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของวัฒนธรรม ทั้งในด้านรูปธรรมและนามธรรม
รวมทั้งสามารถน�ำความรู้ที่ได้เรียนมานั้นไปใช้ในเชิงปฏิบัติได้ อาจสรุปข้อพิจารณาของเรื่องต่าง ๆ
ในหลักสูตรได้ดังนี้
๓.๑ สภาพภมู ศิ าสตรก์ บั การตงั้ ถนิ่ ฐาน การตงั้ บา้ นเรอื น และการพฒ
ั นาวฒ
ั นธรรม
การตั้งถิ่นฐานจะมีผลต่อบ้านเรือนที่อยู่อาศัยและการท�ำมาหาเลี้ยงชีพทั้งในชุมชนเมืองและ
ชุมชนชนบท คนย่อมหาบ้านเรือนที่อยู่ใกล้แหล่งน�้ำแหล่งอาหารใกล้ที่ท�ำงานหาเลี้ยงชีพ ที่อยู่ได้
สะดวกสบาย มีสภาพภูมิประเทศภูมิอากาศเหมาะสม บ้านเรือนที่อยู่อาศัยต้องสร้างให้เหมาะกับ
ภูมิอากาศ ถ้าไม่สามารถหาพื้นที่ที่มีสภาพเหมาะสมได้ก็ต้องใช้เทคโนโลยีปรับปรุงให้ความเป็นอยู่
ดขี นึ้ ในดา้ นวฒ
ั นธรรม การตงั้ ถนิ่ ฐานกม็ สี ว่ นกำ� หนดลกั ษณะของวฒ
ั นธรรมวา่ จะเปน็ วฒ
ั นธรรมปดิ
หรือวัฒนธรรมที่เปิดกว้างต่อสิ่งใหม่ ๆ ไปจนถึงการผสมผสานทางด้านวัฒนธรรม
54
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๓.๒ การเมอื งการปกครอง มนษุ ยไ์ มส่ ามารถอยคู่ นเดยี วได้ ตอ้ งอยเู่ ปน็ กลมุ่ เพอื่ ชว่ ย
กันป้องกันอันตรายต่าง ๆ ที่จะเกิดมีขึ้น และร่วมมือช่วยกันพัฒนาให้เกิดความเจริญรุ่งเรืองร่วมกัน
การทคี่ นจำ� นวนมากจะอยรู่ ว่ มกนั ไดก้ ต็ อ้ งมกี ฎระเบยี บ แบบแผนการปกครอง เพอื่ รกั ษาผลประโยชน์
รว่ มกนั ตอ้ งมกี ารกำ� หนดชดั วา่ ใครจะเปน็ ผใู้ ชอ้ ำ� นาจหนา้ ทตี่ ดั สนิ ขอ้ พพิ าททเี่ กดิ ขนึ้ จากผลประโยชน์
ที่ขัดแย้งกัน จะใช้ตัวบทกฎหมายอย่างไรเป็นแนวทางการตัดสิน ลักษณะทางการเมืองการปกครอง
ทเี่ หมาะสมกบั แตล่ ะสงั คมและในแตล่ ะสมยั นนั้ มคี วามแตกตา่ งกนั ทงั้ นขี้ นึ้ อยกู่ บั วฒ
ั นธรรมการดำ� รง
ชวี ติ ของบคุ คลในสงั คมนนั้ สถาบนั หนงึ่ ทมี่ คี วามสำ� คญ
ั ในการเมอื งการปกครอง คอื สถาบนั ทหารซงึ่
มีบทบาทในลักษณะต่าง ๆ กันตามสภาพการณ์แห่งยุคสมัย
๓.๓ เศรษฐกิจ เป็นระบบที่เกี่ยวข้องกับความต้องการทางวัตถุของบุคคล หรือว่า
เกี่ยวกับการผลิตและการจ�ำหน่ายสิ่งที่เป็นความต้องการของสังคม ปัจจุบันนี้ระบบเศรษฐกิจไทย
มคี วามซบั ซอ้ นขนึ้ และเตบิ โตขนึ้ มาก แตก่ ารพฒ
ั นาโดยขาดการวางแผนทดี่ ี กอ่ ใหเ้ กดิ สภาพเศรษฐกจิ
ฟองสบู่ ในขณะเดียวกันการกระจายรายได้ก็มิได้เป็นธรรม เศรษฐกิจจึงเป็นต้นเหตุของปัญหา
ในสังคมหลายประการที่ผู้บริหารและสมาชิกของสังคมต้องช่วยกันแก้ไขต่อไป ในประเทศเดียวกัน
อาจจะมีเศรษฐกิจหลายระบบ เช่น ในประเทศไทยขณะนี้นักธุรกิจไทยได้ไปลงทุนในต่างประเทศ
ตั้งบรรษัทข้ามชาติ แต่บางส่วนของสังคมก็ยังมีเศรษฐกิจแบบยังชีพ ค้าขายแลกของกันอยู่
๓.๔ วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เป็นเครื่องมือที่ช่วยในการปรับเปลี่ยนแก้ไขชีวิต
ความเป็นอยู่ให้สุขสบาย มีความสะดวก หรือตื่นเต้นสนุกสนานมากขึ้น ปัจจุบันความรู้ทาง
วิทยาศาสตร์ในประเทศไทยก้าวหน้ากว่าแต่ก่อนมาก ส่วนใหญ่เป็นความรู้ที่ได้รับจากประเทศ
ตะวนั ตก นกั วทิ ยาศาสตรไ์ ทยตอ้ งนำ� มาดดั แปลงแกไ้ ขใหส้ อดคลอ้ งกบั ความจำ� เปน็ และความตอ้ งการ
ของคนไทย หรือต้องวิจัยเพิ่มเติมเพื่อให้ได้ค�ำตอบที่เรายังขาดอยู่ เรื่องการวิจัยยังมีสองลักษณะ
คือ การวิจัยพื้นฐานโดยมิได้คิดว่าจะน�ำผลการวิจัยไปใช้ประโยชน์ แต่จะเป็นประโยชน์ในระยะยาว
และการวิจัยแบบประยุกต์ซึ่งขณะนี้มักพยายามให้สอดคล้องกับความต้องการในภาคอุตสาหกรรม
นอกจากนั้น มีความตื่นตัวในการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับเทคโนโลยีพื้นบ้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้าน
ชวี เคมี เภสชั กรรม คน้ ควา้ เรอื่ งสมนุ ไพรตา่ ง ๆ การแพทยแ์ ผนไทย การเพาะปลกู การพฒ
ั นาแหลง่ นำ�้
และเครอื่ งมอื การผลติ ตา่ ง ๆ เพอื่ นำ� มาพฒ
ั นาเปน็ เทคโนโลยเี หมาะสม (appropriate technology)
ที่สอดคล้องกับฐานะทางเศรษฐกิจและศักยภาพการใช้เทคโนโลยีของชาวบ้านในชนบท เรื่อง
เทคโนโลยีเหมาะสมนี้โครงการพระราชด�ำริต่าง ๆ ได้ค้นคว้า และได้น�ำมาใช้ในหลายโครงการ
55
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๓.๕ ประเพณี เป็นแบบแผนปฏิบัติที่ท�ำสืบทอดกันมา ธรรมเนียมประเพณีที่สืบต่อ
มาจนทุกวันนี้หลายอย่างเรามองไม่เห็นประโยชน์ แต่ในยุคที่เริ่มต้นประเพณีนั้นมีประโยชน์และ
มีเหตุผล ได้มีการเปลี่ยนแปลงประเพณีให้เหมาะสมกับกาลสมัยและสิ่งแวดล้อมปัจจุบัน บางอย่าง
ก็ต้องมีการเปลี่ยนแปลงต่อไป ที่พูดถึงเรื่องประเพณีราษฎร์ประเพณีหลวงก็เพื่อเปรียบเทียบให้
เหน็ วา่ ประเพณเี กดิ จากวถิ ชี วี ติ ในสงั คมไทยทคี่ ลา้ ยคลงึ กนั มหี ลกั เดยี วกนั แตผ่ นู้ ำ� ในสงั คม ผมู้ อี ำ� นาจ
หรือผู้มีทรัพย์ อาจจะจัดงานได้ใหญ่โตกว่าคนสามัญ
๓.๖ ภาษาและวรรณคดี ภาษาเป็นเครื่องมือที่ส�ำคัญในการสื่อสารระหว่างบุคคล
ผู้ที่มีความสามารถในการใช้ภาษาก็ได้เปรียบในด้านความสามารถที่จะดึงดูดให้ผู้อื่นคิดคล้อยตาม
ในประเทศไทยปัจจุบัน นอกจากเราจะมีภาษาไทยกลางในการสื่อสารเข้าใจกันทั้งประเทศแล้ว
กย็ งั มภี าษาทใี่ ชใ้ นแตล่ ะภาค (แตกตา่ งกนั โดยสำ� เนยี งและศพั ทบ์ างคำ� ) หรอื กลมุ่ ชนทไี่ มใ่ ชภ้ าษาไทย
(คนละภาษา) ความรูใ้ นภาษาต่าง ๆ เป็นสือ่ ให้เข้าใจผูอ้ นื่ ได้ ในสังคมปัจจุบนั ซึง่ เป็นสังคมสารสนเทศ
มีความจ�ำเป็นมากขึ้นที่จะเรียนรู้และเข้าใจภาษาต่างประเทศ เช่น ภาษาอังกฤษ ญี่ปุ่น จีน เกาหลี
หรือภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เวียดนาม เขมร พม่า
ส่วนวรรณคดีนนั้ คือหนังสือทัง้ ร้อยแก้วร้อยกรองทีแ่ ต่งดี เป็นแนวทางการเสนอ
ความคิดและอารมณ์ของผู้ประพันธ์ บางเรื่องสามารถสะท้อนให้ทราบความเป็นอยู่ในยุคสมัยที่แต่ง
วรรณคดี เป็นหลักฐานในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้
๓.๗ ดนตรี นาฏศลิ ป์ และศลิ ปกรรม ดนตรแี ละนาฏศลิ ปเ์ ปน็ เครอื่ งประเทอื งจติ ใจให้
สนุกสนานร่าเริง มีความสุขสงบ มีสมาธิ ดนตรีที่ใช้ในพิธีกรรมเป็นการเสริมความเชื่อในด้านศาสนา
ก่อให้เกิดศรัทธาปสาทะ ศิลปกรรมที่เป็นทัศนศิลป์ท�ำเพื่อประโยชน์ใช้สอยและประดิษฐ์ให้งามขึ้น
จะท�ำได้มากน้อยมีรูปแบบอย่างไรขึ้นกับต้นทุนที่มีอยู่ หรือฐานะของผู้ที่จะใช้ศิลปกรรมนั้น ๆ
๓.๘ ศาสนาและความเชื่อ เป็นเรื่องของการอธิบายภาวะที่ไม่สามารถเข้าใจได้
เพื่อเป็นพลังก่อให้เกิดความมั่นใจ และเป็นการวางกฎระเบียบในสังคมส่วนหนึ่ง นอกจากกฎหมาย
บ้านเมือง
๓.๙ มติ ใิ หมข่ องการพฒ
ั นาชมุ ชน เรือ่ งการพัฒนาชุมชนเป็นเป้าหมายทีส่ ำ� คัญข้อหนึง่
มาตั้งแต่แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๕ และเป้าหมายนี้ก็ยังเป็นจุดเน้นในแผน
พัฒนาฯ ฉบับต่อ ๆ มา ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๘ ที่ใช้เป็นแนวทางการ
พัฒนาประเทศระหว่าง พ.ศ. ๒๕๔๐ - ๒๕๔๔ นั้น ให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็ง
56
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ในทุก ๆ ด้าน ทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม มีค�ำขวัญว่า “คนมีความสุข ชุมชนเข้มแข็ง
สังคมสันติ สิ่งแวดล้อมยั่งยืน” แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๙ ที่จะเริ่มใน
พ.ศ. ๒๕๔๕ ก็ยังเน้นเป้าหมายนี้ต่อเนื่องมา
๓.๑๐ ประวัตศิ าสตร์ทอ้ งถิน่ : นครนายก ในประเทศหนงึ่ ๆ โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ ประเทศ
ใหญ่ แต่ละท้องถิ่นจะมีความเป็นมา วัฒนธรรมประเพณี วิถีชีวิต ความเชื่อและศาสนาที่ต่างจาก
เมืองหลวง
นโยบายของเมืองหลวงหรือรัฐบาลกลางต่อท้องถิน่ แตกต่างกันออกไปในแต่ละประเทศ
และในแต่ละช่วงเวลา แต่ก่อนนี้ในประเทศไทยช่วงเผชิญจักรวรรดินิยมและก�ำลังสร้างรัฐชาติไทย
ในรัชกาลที่ ๕ เกรงว่าหากท้องถิ่นภาคภูมิใจในวัฒนธรรมของตนแล้วจะคิดแบ่งแยกดินแดนเป็น
อิสระ รัฐบาลกลางจึงพยายามให้ศึกษาวัฒนธรรมส่วนกลาง ส่งคนจากเมืองหลวงและท้องถิ่นอื่น
เพื่อ “ละลาย” วัฒนธรรมท้องถิ่น
ปัจจุบันนี้กระแสความคิดเปลี่ยนแปลงไป เพราะสภาพการณ์เปลี่ยนแปลงไปแล้ว
รัฐชาติไทยที่เกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๕ ได้พัฒนามาอย่างต่อเนื่องด้วยเสถียรภาพที่ดี รัฐบาลไทยจึงหันมา
ส่งเสริมให้มีการรับผิดชอบตนเองระดับท้องถิ่นด้วย มีการสนับสนุนองค์กรประชาชน ให้มีกิจกรรม
พึ่งตนเองทางธุรกิจ ส่งเสริมวัฒนธรรม การค้นคว้าประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ภูมิปัญญาท้องถิ่น พัฒนา
หลักสูตรเพื่อปลูกฝังเยาวชนให้เห็นความส�ำคัญของท้องถิ่นที่พัฒนาเคียงคู่อย่างสอดคล้องกลมกลืน
ไปกับการพัฒนาประเทศ
ปัญหาการศึกษาประวัตศิ าสตร์ทอ้ งถิน่ ของไทยคือ การขาดเอกสารข้อมูลหลักฐานระดับ
ท้องถิ่น ปัจจุบันมีการอพยพย้ายถิ่น จึงขาดคนสืบทอดความรู้ด้านประวัติศาสตร์บอกเล่า
ในหลักสูตรรายวิชานี้ยกตัวอย่างการศึกษาประวัติศาสตร์นครนายก เป็นตัวอย่างการ
ศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
๓.๑๑ วัฒนธรรมไทยในกระแสโลกาภิวัตน์ ปัจจุบันประชาคมโลกด�ำเนินอยู่ใน
กระแสโลกาภิวัตน์ มีแบบอย่างและกระบวนการที่คล้ายคลึงกันทั่วโลก สังคมกลายเป็นสังคม
สารสนเทศ มีพื้นฐานหลักอยู่ที่เทคโนโลยีสารสนเทศ (Information technology) ที่พัฒนาไปอย่าง
รวดเร็วและหลากหลาย ผู้ที่มีความรู้หรือมีข้อสนเทศมากที่สุด ผู้นั้นได้เปรียบในการพิจารณา
ตัดสินใจได้รวดเร็วแม่นย�ำ สามารถเป็นผู้น�ำหรือก�ำหนดทิศทางของสังคมได้ ข้อมูลกลายเป็น
สินค้ามีค่า มีการซื้อขายข้อมูลทุกด้านทุกสาขาวิชา ผ่านเครือข่ายเชื่อมโยงทางโทรคมนาคม
57
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เช่น อินเทอร์เน็ต ในขณะเดียวกัน วิชาการสาขาอื่น ๆ ก็ก้าวหน้าและเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว เช่น
ปโิ ตรเคมี พนั ธวุ ศิ วกรรมศาสตร์ ในดา้ นการบรหิ าร มกี ารจดั การแบบใหม่ การจดั สำ� นกั งานอตั โนมตั ิ
เป็นต้น สิ่งเหล่านี้ก�ำลังเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมความเป็นอยู่ของคนไทย วัฒนธรรมที่เป็น
เอกลักษณ์ของสังคมไทยจึงย่อมเปลี่ยนแปลงไปด้วย หรือเปลี่ยนแปลงจุดประสงค์ เช่น ประเพณี
อันดีงามที่เคยมีหน้าที่ช่วยจัดให้วิถีชีวิตราบรื่นและรวมจิตใจผู้คนนั้น มีหน้าที่ใหม่ผสานเข้ามาด้วย
กล่าวคือ ให้นักท่องเที่ยวได้เพลิดเพลินและสร้างรายได้แก่คนในชาติ
วัฒนธรรมสากลที่หลั่งไหลเข้ามา เช่น เสื้อผ้าเครื่องแต่งกาย ดนตรีและการแสดงงาน
ศิลปะต่าง ๆ มีส่วนท�ำให้คนไทยรุ่นใหม่สามารถเข้าใจประชาคมโลกมากขึ้น แต่ก็เป็นการเพิ่มการ
พึ่งพาต่างประเทศ ซึ่งสร้างปัญหาในช่วงวิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจ
การคลี่คลายทางวัฒนธรรมของประเทศหนึ่ง ๆ หรือชุมชนหนึ่ง ๆ ในกระแสโลกาภิวัตน์
นั้นยังมีแง่มุมที่น่าสนใจ และศึกษาถกเถียงกันอยู่มาก เพื่อหาแนวทางปฏิบัติที่เหมาะสมเกื้อให้
ประเทศได้ประโยชน์สูงสุด
๔. วิธีการศึกษา
ตั้งใจฟังค�ำบรรยาย อ่านเอกสารที่ได้รับแจก ศึกษาเพิ่มเติมด้วยตนเองเมื่อมีโอกาส
และอาจจะสามารถซักถามหรือออกความเห็นได้เป็นครั้งคราว รวมทั้งลองฝึกหัดเชื่อมโยงเรื่อง
ต่าง ๆ ที่เรียนมากับสภาพการณ์ในปัจจุบัน
58
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
วิชาไทยศึกษา (HI 2011)
ไทยศึกษา : จุดมุ่งหมาย และขอบเขตการศึกษา
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ
๔ กันยายน ๒๕๕๘
สังคมแต่ละสังคมย่อมพัฒนาต่างกันออกไปตามรากฐานหรือพื้นฐานความเป็นมา
ของตน รวมทั้งความสามารถในการปรับตัวต่อสถานการณ์ที่เกิดใหม่ สภาพภูมิรัฐศาสตร์ทำ�ให้
สังคมไทย เป็นสังคมเปิดที่รับวัฒนธรรมจากต่างประเทศเข้ามาตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง มีทั้งที่
ผสมผสานได้กลมกลืนลงตัวดี และที่ก่อให้เกิดปัญหาตามมา เช่น อาหารจากต่างประเทศ (อาหาร
ฝรั่ง) อาจมีปัญหาต่อสุขภาพคนไทย
การที่สังคมโลกปัจจุบันกำ�ลังดำ�เนินไปในกระแสโลกาภิวัตน์ที่ทั้งโลกเชื่อมโยงกันเป็น
เครือข่ายเดียวกัน เป็นผลจากความเจริญก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีหลากหลายด้าน
ปัญหาต่าง ๆ ทวีความรุนแรงขึน้ เช่น ปัญหาความขัดแย้งทางวัฒนธรรมหลักของประเทศกับวัฒนธรรม
ย่อยในประเทศ ปัญหาทางวัฒนธรรมของต่างประเทศที่เราไม่คุ้นเคย ปัญหาเรื่องการออกกฎหมาย
การตีความและบังคับใช้กฎหมาย เช่น ปัญหา cyber ปัญหาการก่อการร้ายสากลที่มาเกี่ยวข้องกับ
ความขัดแย้งภายในประเทศ เช่น เหตุการณ์วันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๘ ความเปลี่ยนแปลง
ในเศรษฐกิจโลก เรื่องเหล่านี้ย่อมมีผลกระทบถึงประเทศไทยมากหรือน้อย แล้วแต่สภาพการณ์
ของปัญหา และความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องที่ไทยมีต่อปัญหาเหล่านี้
วัฒนธรรมเป็นวิถีชีวิต ธรรมเนียม ประเพณี ความเชื่อของกลุ่มคนในช่วงใดช่วงหนึ่ง
รวมเรื่องของควา มรู้ ความเชื่อ ศิลปะ ศีลธรรม กฎหมาย ลักษณะนิสัยของคนที่เป็นสมาชิก
ของกลุ่มสังคม
วัฒนธรรมในสังคมเปลี่ยนแปลงพัฒนาขึ้นได้ กลุ่มคนจะรับเป็นวัฒนธรรมของกลุ่มคน
นั้น ถ้ามีประโยชน์ เช่น เทคโนโลยีใหม่ เป็นต้น
59
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เรื่องของวัฒนธรรมมีวิธีการศึกษาหลายแง่มุม การย้ายถิ่น ท�ำให้คนต่างวัฒนธรรมต้อง
มาพบกัน ท�ำให้เกิดความขัดแย้งกันได้ ถ้าเราเข้าใจลักษณะวัฒนธรรมของผู้อื่นอาจจะลดความ
ขัดแย้งกันได้บ้าง
วิธีศึกษาวัฒนธรรมมีหลายอย่าง Geert Hofstede นักมานุษยวิทยาอาวุโสชาว
ฮอลแลนด์ เขาศึกษาเปรียบเทียบวัฒนธรรมที่แตกต่างกันในแง่มุมต่าง ๆ
๑. ความแตกต่างกันด้านอ�ำนาจ (Power Distance) การคบหากันเป็นทางการ หรือ
ไม่เป็นทางการ มีชนชั้นมากไหม ยึดระบบอาวุโสแค่ไหน ความต่างระหว่างเชื้อชาติ เผ่าพันธุ์ ความ
ต่างระหว่างหญิงชาย เช่น ละครเรือ่ งผูก้ องยอดรัก นายพลชราดูแล้วรับไม่ได้กบั การทีพ่ ลทหารพูดจา
หยอกล้อกับนายทหาร
ั หรอื ถอื กลมุ่ (collectivism)
๒. สงั คมนนั้ ถอื ปจั เจกบคุ คล (individualism) เปน็ สำ� คญ
เปน็ สำ� คญ
ั บางสงั คมเคารพความเปน็ สว่ นตวั บางสงั คมถอื วา่ การทำ� ประโยชนต์ อ่ หมคู่ ณะสำ� คญ
ั กวา่
บางสังคมถือว่าคนในสังคมท�ำความผิดคนหนึ่ง คนอื่น ๆ ต้องรับผิดชอบด้วย เช่น ในชั้นเรียน
ใครที่ท�ำผิดแล้วไม่รับสารภาพ ท�ำให้ทุกคนในชั้นเรียนถูกลงโทษหมด
๓. หลีกเลี่ยงความไม่ชัดเจน (avoidance of uncertainty) เพียงใด สังคมนั้น
ชอบมหี ลกั เกณฑ์ กฎระเบยี บ หรอื วา่ ปลอ่ ยใหเ้ ปน็ ไปตามธรรมชาติ กลา้ เสยี่ ง ครกู ลา้ ใหน้ กั เรยี นออก
ความเห็น แล้วไปค้นคว้าร่วมกันเพราะครูก็อาจจะไม่รู้ค�ำตอบ
๔. ค่ า นิ ย มแบบชาย (masculinity) และค่ า นิ ย มแบบหญิ ง (femininity)
ต่างกันอย่างไร เช่นว่าชายเข้มแข็ง ทะเยอทะยานกว่าหญิง เป็นผู้น�ำ เป็นผู้ตาม
๕. ให้ความส�ำคัญต่ออนาคต (long term orientation) ให้ความส�ำคัญต่อปัจจุบัน
(short term orientation)
๖. ชอบความสบาย (indulgence) มีวินัยและอดกลั้น (restraint)
การศึกษาวัฒนธรรมไม่ใช่เฉพาะศึกษาจากหนังสือ แต่สามารถศึกษาจากสื่อต่าง ๆ เช่น
ภาพยนตร์ ซีดี ละคร ฟังเพลง รูปภาพ ภาพถ่าย ทรงผม แฟชั่น
60
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เนื้อหาสาระของการบรรยาย
การศึกษาวิชาไทยศึกษาจะต้องศึกษาในมิติที่กว้างรอบด้าน ให้เห็นถึงความเป็นมา
ความสืบเนื่อง ความเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของวัฒนธรรมทั้งในด้านรูปธรรมและนามธรรม
รวมทั้งสามารถน�ำความรู้ที่ได้เรียนมานั้นไปใช้ในเชิงปฏิบัติได้ อาจสรุปข้อพิจารณาของเรื่องต่าง ๆ
ในการบรรยายได้ดังนี้
๑. จุดมุ่งหมายและขอบเขตของวิชาไทยศึกษา
เป็นการสรุปให้นักเรียนเห็นภาพรวมของหัวข้อต่าง ๆ ที่น�ำมาบรรยายในวิชานี้
วิชาไทยศึกษานี้มีหัวข้อที่จะน�ำมาบรรยายได้อีกหลายเรื่อง แต่ว่ามีเวลาการศึกษาจ�ำกัดจึงบรรยาย
ได้ เพียงเท่านี้
ส่วนการตีความเรื่องไทยศึกษานั้น กล่าวอย่างสั้นก็คือ การศึกษาไทยหรือเรื่อง
เกีย่ วกับไทย ประเทศไทยหรือคนไทย มักจะนิยมศึกษาเรือ่ งวัฒนธรรมไทย ศิลปะไทย และตีความ
คำ� วา่ “วฒ
ั นธรรม” แตท่ จี่ รงิ แลว้ จะศกึ ษาโดยใชว้ ธิ กี ารทางวทิ ยาศาสตร์ เชน่ ลกั ษณะทางพนั ธกุ รรม
ก็ได้
ประเทศทุกประเทศมีความหลากหลายทางวัฒนธรรม คนทีอ่ ยูใ่ นประเทศเดียวกัน
อาจจะพูดกันคนละภาษา หรือมีภาษาแม่ (mother tongue) ต่างกัน นับถือศาสนาหรือมีความเชื่อ
ที่ต่างกัน มีชุดแต่งกายประจ�ำเผ่าพันธุ์ที่ต่างกัน นิยมกินอาหารต่างกัน ถ้าไม่สามารถอยู่กันได้อย่าง
ผสมกลมกลนื กต็ อ้ งรบราฆา่ ฟนั กอ่ ความเดอื ดรอ้ น ความทกุ ขย์ ากใหแ้ กต่ นเองและผอู้ นื่ บางทถี่ งึ กบั
แบ่งแยกดินแดนเป็นสองประเทศหรือหลาย ๆ ประเทศ
ไทยศึกษาคืออะไร และความส�ำคัญที่มีต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ไทย
วิชาไทยศึกษา เป็นแนวทางที่มหาวิทยาลัยทั่วโลกที่มีการวิจัยน�ำผู้เชี่ยวชาญ
หลายสาขาวิชามาศึกษาประเทศหนึ่งหรือภูมิภาคหนึ่ง (multidisciplinary) หรือผสมผสานวิชาการ
ต่าง ๆ (interdisciplinary) ส�ำหรับไทศึกษา หรือไทยศึกษา จะศึกษาเรื่องไท-ไทยหลากหลาย
ด้าน เช่น ประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ มานุษยวิทยา ศาสนา รัฐศาสตร์การปกครองและการเมือง
เศรษฐศาสตร์ ภาษาไทย วรรณคดีไทย ดนตรี และนาฏศิลป์ไทย บางกรณีรวมการวิจยั เกีย่ วกับเผ่าไท
ทอี่ ยนู่ อกประเทศไทยดว้ ย เชน่ พวกไทใหญ่ ไทลอื้ ทอี่ ยใู่ นสบิ สองปนั นา หรอื เผา่ อนื่ ๆ ทไี่ มใ่ ชเ่ ผา่ ไทย
ที่อยู่ในดินแดนประเทศไทย เช่น เผ่ามอญที่อยู่ในประเทศไทย วิธีการศึกษามีทั้งที่ศึกษาเฉพาะพื้นที่
61
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
และการเปรยี บเทยี บกบั พนื้ ทอี่ นื่ ในตา่ งประเทศ บางทไี มไ่ ดศ้ กึ ษาแตเ่ ฉพาะสงั คมศาสตร์ มนษุ ยศาสตร์
แต่จะศึกษาแนววิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีด้วย
เข้าใจว่าหน่วยงานแรกทีส่ ง่ เสริมสนับสนุนไทยศึกษาอย่างจริงจังคือ สยามสมาคม
ในพระบรมราชูปถัมภ์ ตั้งขึ้นใน พ.ศ. ๒๔๔๗ สยามสมาคมมีห้องสมุดที่มีเอกสารและวัตถุที่เกี่ยวกับ
ไทยศึกษา และออกวารสารสยามสมาคม ซึ่งมีเนื้อหาทางมนุษยศาสตร์ และยังมีส่วนที่วา่ ด้วยพืช
และสัตว์ในประเทศไทยด้วย
ในต่างประเทศมีสถาบันที่ศึกษาวิจัยเรื่องไทยศึกษา เช่น ที่สหรัฐอเมริกา มี
มหาวิทยาลัยคอร์แนล ซึ่งตั้งศูนย์ไทยศึกษาก่อนที่อื่น ผู้ที่มีบทบาทส�ำคัญในการตั้งศูนย์คือ Prof.
David K. Wyatt ผู้ล่วงลับไปแล้ว
ไทยศึกษาท�ำให้ผู้วิจัยและผู้เรียนเข้าใจความเป็นไทย วิถีชีวิต และวัฒนธรรมไทย
ดา้ นตา่ ง ๆ ทงั้ ดา้ นความเปน็ มา การเปลยี่ นแปลง การรบั วฒ
ั นธรรมจากตา่ งประเทศ การปรบั ตวั ใหเ้ ขา้
กับยุคปัจจุบันและปัญหาที่เกิดจากการปรับตัว เมื่อมีความเข้าใจที่กระจ่างย่อมท�ำให้น�ำมาประยุกต์
ใช้เชิงปฏิบัติในการงานต่าง ๆ ได้ รวมทั้งปรับตัวได้ดีขึ้นในกระแสความเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปอย่าง
รวดเร็วหลากหลายในปัจจุบัน ชาวต่างประเทศที่เรียนเป็นพวกที่ตั้งใจจะมาอยู่ ลงทุนหรือท�ำงานใน
ประเทศไทย
ประวัติศาสตร์ หมายถึง การค้นหาความเป็นจริง ค้นหาความรู้ การเล่าความ
เป็นมา หรือภูมิหลังของสถานที่ เหตุการณ์ องค์กร บุคคล ฯลฯ การค้นหาข้อมูลท�ำได้ด้วยวิธีการ
ทางประวัติศาสตร์ ยังแยกออกได้เป็นประวัติศาสตร์หัวข้อต่าง ๆ เช่น ประวัติศาสตร์การเมืองไทย
ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจประเทศไทย
ไทยศึกษาจะเป็นข้อมูลที่ท�ำให้เราศึกษาประวัติศาสตร์ไทยได้ เมื่อรู้ว่าลักษณะ
ของการเมือง เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรมไทยเป็นอย่างไร ก็จะสามารถค้นคว้าเรื่องความเป็นมา
ของไทย สิ่งที่ท�ำให้ไทยเป็นเช่นนี้ในปัจจุบัน และคาดเดาสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคตได้
๒. ภาษาและวรรณคดีไทย : การสืบสานทางวัฒนธรรม
ภาษาเป็นเครื่องมือที่ส�ำคัญในการสื่อสารระหว่างบุคคล ผู้ที่มีความสามารถ
ในการใช้ภาษาจึงได้เปรียบในด้านความสามารถทีจ่ ะรับรูค้ วามรูต้ า่ ง ๆ รูค้ วามต้องการ ความรูส้ กึ นึกคิด
ของผู้อื่น การชี้แจงความรู้ ความรู้สึกนึกคิดของตนให้ผู้อื่นเข้าใจและดึงดูดให้ผู้อื่นคิดคล้อยตามได้
62
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ในประเทศไทยปัจจุบัน นอกจากเราจะมีภาษาไทยกลางในการสื่อสารเข้าใจกันทั้งประเทศแล้ว
ก็ยังมีภาษาถิ่นที่ใช้ในแต่ละภาค (แตกต่างกันโดยส�ำเนียงและศัพท์บางค�ำ) หรือกลุ่มชนที่ไม่ใช้
ภาษาไทย (คนละภาษา) มีทั้งกลุ่มภาษาที่มีอักษรของตนเองและไม่มีตัวอักษร ภาษาหนึ่งให้อิทธิพล
ต่ออีกภาษา เช่น บาลีสันสกฤต และภาษาอังกฤษ (ค�ำว่าฟรี)
สังคมปัจจุบันซึ่งเป็นสังคมสารสนเทศ สังคมโลกาภิวัตน์ที่คนเราต้องติดต่อกับ
ผู้อื่นมากขึ้น จึงจ�ำเป็นมากขึ้นที่จะเรียนรู้และเข้าใจภาษาต่างประเทศ เช่น ภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส
เยอรมัน ญี่ปุ่น จีน เกาหลี ฯลฯ หรือภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เวียดนาม ลาว เขมร พม่า
มาเลย์ ฯลฯ ปลายปีนี้ประเทศของเราจะร่วมกับประเทศอื่น ๆ ในอาเซียน รวมกัน ๑๐ ประเทศ
พัฒนาให้เป็นประชาคมอาเซียน จึงต้องพูดจาสื่อสารให้เข้าใจกัน ในเบื้องต้นนักวิชาการให้
ความคิดว่า ควรใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษากลาง ซึ่งจะเหมาะสมแค่ไหนยังไม่ทราบ หรือใช้ภาษา
มาเลย์ซึ่งเป็นภาษาที่มีประเทศต่าง ๆ ใช้กันมาก
ส่วนวรรณคดีนั้น คือ หนังสือทั้งร้อยแก้วร้อยกรองที่แต่งดี เป็นแนวทางการเสนอ
ความคิด และอารมณ์ของผู้ประพันธ์ สามารถโน้มน้าวจิตใจให้ผู้ฟังหรือผู้อ่านมีความรู้สึกตามได้
บางเรื่องสามารถสะท้อนให้ทราบความเป็นอยู่ในยุคสมัยที่แต่งวรรณคดี เป็นข้อมูลหลักฐานแหล่ง
หนึ่งในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้
ภาษาและวรรณคดีไทยเป็นเครื่องมือบันทึกวัฒนธรรมของชาติซึ่งเป็นส่วนหนึ่งใน
อารยธรรมของมนุษยชาติด้วย
๓. ประวัติศาสตร์ไทยในมุมมองตะวันตก
เราต้องยอมรับว่าชาวตะวันตกมีนิสัยชอบจดบันทึกมากกว่าคนไทย ฉะนั้นใน
สมัยที่มีชาวตะวันตกเข้ามา เราได้ข้อมูลส่วนหนึ่งจากชาวตะวันตก ชาติตะวันออกที่จดในลักษณะนี้
ก็มี เช่น จีน เปอร์เซีย (สุไลมาน) การจดของชาวตะวันตกน่าสนใจเพราะบางเรื่องที่คนไทยเห็น
เป็นของธรรมดา ๆ ไม่ต้องจดก็ได้ ชาวตะวันตกเห็นเป็นของแปลก หรือบางเรื่องเป็นประเพณีของ
ไทยที่ชาวตะวันตกไม่เข้าใจอาจจะจดผิดได้ ในสมัยหลังมีชาวตะวันตกที่มาสนใจประวัติศาสตร์ไทย
ใชท้ งั้ เอกสารไทย และเอกสารตะวนั ตก ถงึ ชาวตะวนั ตกจะมคี วามรภู้ าษาไทย แตก่ ไ็ มท่ ราบภาษาไทย
ที่เป็นส�ำนวนประชดประชันอาจท�ำให้ตีความผิดได้ อย่างไรก็ตาม การศึกษาเรื่องประเทศไทย
หรือประวัติศาสตร์ไทยในมุมมองตะวันตกก็น่าสนใจเพราะท�ำให้เราเข้าใจว่าคนอื่นมองเราอย่างไร
ถ้าว่าไม่ดี และเป็นเรื่องจริงจะได้อาศัยเป็นข้อมูลปรับปรุงตัวได้
63
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
๔. ภูมิศาสตร์ในชีวิตไทย : รายงาน
ขอให้นักเรียนแต่ละกลุ่มเลือกบทความในหนังสือที่แจกมาเสนอรายงาน จะเอา
ข้อมูลในบทความก็ได้ ค้นคว้าเพิ่มเติมก็ได้
โอลิมปิกภูมิศาสตร์
โอลิมปิกวิชาการ (International Science Olympiads) เป็นการแข่งขันประจ�ำ
ปีในวิทยาการสาขาต่าง ๆ ส่วนใหญ่เป็นด้านวิทยาศาสตร์ ประเทศต่าง ๆ ผลัดกันเป็นเจ้าภาพ
ไทยเคยเป็นเจ้าภาพเกือบทุกประเภท ผู้จัดคือ มูลนิธิส่งเสริมโอลิมปิกวิชาการและพัฒนามาตรฐาน
วิทยาศาสตร์ศึกษา
ส�ำหรับโอลิมปิกภูมิศาสตร์ ผู้เข้าแข่งอายุประมาณ ๑๖ – ๑๙ ปี การแข่งขันมี
๓ ส่วน คือ ทดสอบข้อเขียน ทดสอบมัลติมีเดีย เช่น ใช้คอมพิวเตอร์วิเคราะห์หรือค�ำนวณ
ทดสอบภาคสนาม ข้อสอบมีหลายหัวข้อ เช่น เรื่องพื้นที่ เขตแดน เรื่องเมือง ชานเมือง นักท่องเที่ยว
ผู้ก่อการร้าย ผู้ลี้ภัย การค้าอาหาร เสื้อผ้า ยา ข้อมูลดิจิทัล การเพิ่มประชากร เอลนิโญ สึนามิ
และแผ่นดินไหว ฯลฯ แต่ก่อนจัดทุก ๒ ปี ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๕๕ เปลี่ยนเป็นจัดทุกปี ไทยเราเข้าร่วม
ในครั้งที่ ๑๒ (พ.ศ. ๒๕๕๘) ที่เมือง Tver ในรัสเซียเป็นครั้งแรก มีผู้แทนไทยไป ๔ คน ได้เหรียญเงิน
๑ คน และเหรียญทองแดง ๓ คน
๕. พัฒนาการทางการเมืองการปกครองไทย
มนุษย์ไม่สามารถอยู่คนเดียวได้ ต้องอยู่เป็นกลุ่ม เพื่อช่วยกันป้องกันอันตราย
ต่าง ๆ ที่จะเกิดมีขึ้น และร่วมมือช่วยกันพัฒนาให้เกิดความเจริญรุ่งเรืองร่วมกัน การที่ผู้คนจ�ำนวน
มากจะอยู่ร่วมกันได้ ก็ต้องมีกฎระเบียบแบบแผนการปกครอง เพื่อรักษาผลประโยชน์ร่วมกัน ต้องมี
การกำ� หนดชดั วา่ ใครจะเปน็ ผใู้ ชอ้ ำ� นาจหนา้ ทตี่ ดั สนิ ขอ้ พพิ าททเี่ กดิ ขนึ้ จากผลประโยชนท์ ขี่ ดั แยง้ กนั
จะใช้ตัวบทกฎหมายอย่างไรเป็นแนวทางการตัดสินเมื่อมีความคิดที่แตกต่างกัน
อนึ่ง ลักษณะทางการเมืองการปกครองที่เหมาะสมกับแต่ละสังคมในแต่ละยุค
สมัยนั้นอาจแตกต่างกัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับวัฒนธรรมการด�ำรงชีวิตของบุคคลในสังคมนั้น เช่น ฐานะ
ทางสังคม เศรษฐกิจ และการศึกษาเรื่องของสถาบันทางการเมือง กลุ่มผลประโยชน์ต่าง ๆ หลัก
กฎหมาย
64
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
จะสังเกตได้ว่า ประเทศไทยมีลักษณะเหมือนกับประเทศต่าง ๆ ในโลกคือ
มีผู้คิดเห็น หรือตีความตัวบทกฎหมายแตกต่างกัน จนในบางครั้งกลไกของรัฐไม่สามารถขับเคลื่อน
ไปได้ ในลกั ษณะเดมิ จะมีทางออกอย่างไร
กฎหมายใหม่ ๆ ที่เกิดขึ้นมีอิทธิพลให้การเมืองพัฒนาเปลี่ยนรูปแบบไป บางครั้ง
การเปลี่ยนแปลงไม่ได้เกิดจากกฎหมาย แต่เกิดจากการปฏิวัติ หรือจลาจล การเปลี่ยนแปลงย่อม
กระทบชีวิตของคนในประเทศไม่มากก็น้อย
ในสมัยก่อน ๆ การเมืองการปกครองจะเป็นอย่างไร มักจะขึ้นอยู่กับบุคคลชั้นผู้น�ำ
แตใ่ นปจั จบุ นั นปี้ ระชาชนทกุ คน แมแ้ ตค่ นตา่ งชาตจิ ะมามสี ว่ นรว่ มทางการเมอื งซงึ่ เปน็ ปรากฏการณ์
ใหม่ที่น่าสนใจ นักวิชาการรัฐศาสตร์ หรือทฤษฎีการปกครองจึงสนใจศึกษาในเรื่องนี้
๖. เศรษฐกิจไทย : พัฒนาการจากยุคเริม่ แรกสูก่ ารเป็นประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน
เศรษฐกิจเป็นระบบที่เกี่ยวข้องกับความต้องการทางวัตถุของบุคคล หรือว่า
เกี่ยวกับการผลิตและการจ�ำหน่ายสิ่งที่เป็นความต้องการของสังคม ปัจจุบัน ระบบเศรษฐกิจไทย
มีความซับซ้อนขึ้นและเติบโตขึ้นมาก การพัฒนาโดยขาดการวางแผนที่ดี หรือความไม่ซื่อสัตย์สุจริต
ความละโมบ ย่อมก่อให้เกิดความเสียหาย เช่น ก่อให้เกิดสภาพเศรษฐกิจฟองสบู่ และฟองสบู่แตก
เดือดร้อนกันไปทั่ว ในขณะเดียวกันการกระจายรายได้ที่ไม่ทั่วถึง ท�ำให้มีความเหลื่อมล�้ำกันมาก
ในสังคม
เศรษฐกิจเป็นต้นเหตุของปัญหาในสังคมหลายประการที่ผู้บริหารและสมาชิกของ
สังคมต้องช่วยกันแก้ไขต่อไป ในประเทศเดียวกันอาจจะมีเศรษฐกิจหลายระบบ เช่น มีนักธุรกิจไทย
ไปลงทุนในต่างประเทศ และนักธุรกิจต่างชาติมาลงทุนในประเทศไทย มีการตั้งบรรษัทข้ามชาติ
ภาวะเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในโลกมาเกี่ยวข้องกับไทย แม้แต่เรื่องปากท้อง เช่น ภาวะขาดแคลนอาหาร
ทวั่ โลก ทำ� ใหเ้ ครอื่ งอปุ โภคบรโิ ภคของไทยแพงขนึ้ อยา่ งทดี่ เู หมอื นวา่ ไรเ้ หตผุ ล แตบ่ างสว่ นของสงั คม
ก็ยังมีเศรษฐกิจแบบยังชีพ ค้าขายแลกของกันอยู่ตามระบบที่ฝรั่งเรียกว่า barter
ในปัจจุบันมีการอภิปรายพิจารณากันถึงแนวคิดและแนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ
ที่จะไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน (sustainable development) เพื่อประโยชน์สุขของผู้คนทุก ๆ กลุ่ม
ในสงั คมไทยโดยรวม แนวทางการพฒ
ั นามอี ยหู่ ลายแนวทตี่ า่ งกนั ในรายละเอยี ด แตจ่ ดุ เนน้ หลกั และ
แนวคิดเหมือนกัน มีการทดลองด�ำเนินการในหลายหมู่บ้านหลายจังหวัด แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง
และทฤษฎีใหม่เป็นแนวทางหนึ่งที่จะน�ำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน
65
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เวลานี้ทุกคนจะพูดกันเรื่องประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน (ASEAN Economic
Community) ซึ่งเป็นเสาหลักหนึ่งในสามของประชาคมอาเซียนที่จะเกิดขึ้นปลายปีนี้ จะเน้นใน
การรวมตลาดเพื่อแข่งขันกับประเทศหรือกลุ่มอื่นนอกภูมิภาคได้ คือ จะให้สินค้า บริการ การลงทุน
ทุนและแรงงานช�ำนาญงาน (skilled Labor) และแรงงานไร้ฝีมือ เคลื่อนไหวไปได้ในประชาคม
โดยไม่มีการกั้น เช่น ใช้ภาษีกั้น หรือที่เรียกว่า ตั้งก�ำแพงภาษี การรวมเช่นนี้จะเป็นทั้งโอกาสและ
วิกฤตการณ์ส�ำหรับประเทศไทย ประเทศในประชาคมอาเซียนจะต้องช่วยเหลือกัน พยายามสร้าง
โอกาสที่เท่าเทียมกันให้แก่ประชากรทุกประเทศ
การเปลยี่ นแปลงดา้ นเศรษฐกจิ ในตา่ งประเทศ หรอื เศรษฐกจิ ของโลกมผี ลกระทบ
ต่อไทยมากเข้าทุกที เป็นผลจากการให้สินเชื่อการค้ากับต่างประเทศ ฉะนั้นการติดตามข่าวคราว
เหตุการณ์ต่างประเทศจึงเป็นสิ่งจ�ำเป็น โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้น�ำประเทศจะต้องด�ำเนินนโยบายที่ดี
ที่เป็นประโยชน์และยุติธรรมต่อประชาชนในประเทศ
ยกตวั อยา่ งเชน่ เหตกุ ารณเ์ รอื่ งหนสี้ นิ ของประเทศกรซี ซงึ่ เปน็ สว่ นของสหภาพยโุ รป
ท�ำให้ประเทศสมาชิกสหภาพยุโรปล�ำบากกันทั่วถึง โดยเฉพาะอย่างยิ่งประเทศที่ใช้เงินสกุลยูโร (อยู่
ใน Eurozone)
หุ้นในประเทศจีนตก ท�ำให้ผู้ประกอบการการท่องเที่ยวและการโรงแรมใน
ประเทศไทยกังวลว่าคนจีนซึ่งนิยมมาเที่ยวเมืองไทย จะมีเงินเที่ยวหรือไม่ในปีหน้า
๗. ความเชื่อและศาสนา : ความหลากหลาย
ทุกคนมีความเชื่อและมักจะประพฤติปฏิบัติตามความเชื่อที่ตนยึดถือ ต่อมา
เมื่อคนในสังคมเชื่อสิ่งเดียวกัน มีความคิดอย่างเดียวกัน ความเชื่อนั้นก็กลายเป็นสถาบันศาสนา
เมื่อบุคคลในสังคมเดินทางติดต่อกันหรือย้ายถิ่นฐาน ก็เกิดการเผยแพร่ความเชื่อ ความคิด และ
ศาสนาไปกว้างไกลขึ้น ศาสนาเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตมนุษย์ทั้งในบ้านเรือนและชุมชนมาก
นอ้ ยไมเ่ ทา่ กนั แลว้ แตศ่ าสนา สถานที่ และชว่ งเวลา เปน็ พลงั ทกี่ อ่ ใหเ้ กดิ ความมนั่ ใจ เปน็ กฎระเบยี บ
ในสังคมอันเป็นพื้นฐานของการสร้างกฎหมาย บ้านเมือง ก่อให้เกิดวรรณคดี และศิลปะแขนงต่าง ๆ
ในประเทศไทยมีผู้นับถือศาสนาหลายศาสนา ศาสนิกชนในประเทศไทยย่อมมี
แนวคิดแนวปฏิบัติแตกต่างจากศาสนิกชนของศาสนาเดียวกันในที่อื่น ๆ บ้าง แม้ในประเทศไทย
ด้วยกัน คนนับถือศาสนาเดียวกันอาจมีความเชือ่ และแนวปฏิบตั พิ ธิ กี รรมต่างกัน เพราะแต่ละศาสนา
มักมีหลายนิกาย บางครั้งผสมผสานกับความเชื่อดั้งเดิม เรื่องผีสางเทวดาในท้องถิ่น การที่ประชาชน
66
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
เชื่อต่างกัน บางครั้งถึงกับอ้างศาสนาท�ำร้ายผู้อื่น น�ำไปสู่ความขัดแย้งที่ต้องระมัดระวัง บางพวก
ถึงกับอ้างศาสนาท�ำร้ายฆ่าฟันผู้อื่น นอกจากนั้นยังมีผู้ที่ใช้ความเชื่อในศาสนาและสิ่งศักดิ์สิทธิ์
หลอกลวงผู้อื่น ท�ำสิ่งที่ผิดกฎหมายเพื่อประโยชน์ส่วนตน ซึ่งเป็นสิ่งที่อันตรายอย่างยิ่ง
ศาสนาอาจแบ่งได้เป็นศาสนาที่มาจากโลกตะวันออก คือ ฮินดู พุทธศาสนา และ
ซิกข์ จากอินเดีย และศาสนาจากโลกตะวันออกกลางและตะวันตก ได้แก่ คริสต์ศาสนา ยิว และ
ศาสนาอิสลาม
๘. วฒ
ั นธรรมไทย : จากวถิ ชี วี ติ เกษตรสเู่ ครอื่ งเกาะเกยี่ วสงั คมในกระแสโลกาภวิ ตั น์
ประเทศไทยแต่ไหนแต่ไรมาชาวบ้านท�ำการเกษตรเพื่อกินเอง มีอะไรเหลือก็
แลกเปลี่ยนกับเพื่อนบ้าน ของบางอย่างก็มาขายในเมืองเพื่อได้เงินซื้อของที่ต้องการ บางที่แปรรูป
เพื่อเก็บไว้ได้นาน ๆ แต่เมื่อชาวตะวันตกเข้ามาส่งเสริมการเพาะปลูก สินค้าที่เขาต้องการเป็นไร่
ขนาดใหญ่ (plantation) เพื่อรวบรวมพืชที่ต้องการ เศรษฐกิจพอเพียงตามวิถีดั้งเดิมก็หายไป ไม่มี
พืชสัตว์ที่ใช้กินตามปกติ การปลูกพืชเชิงเดี่ยว (monocrop) ก่อปัญหามากมาย เช่น ไม่ประหยัดน�้ำ
ทำ� ใหด้ นิ จดื ยคุ สมยั หลงั มสี งิ่ ของตา่ ง ๆ จากนอกประเทศเขา้ มาหลายอยา่ งกลายเปน็ ของจำ� เปน็ ในชวี ติ
ถือว่าเราเข้าสู่การเมือง เศรษฐกิจ สังคมตามกระแสโลกาภิวัตน์ การค้า กลไกของราคาขึ้นกับระบบ
ตลาดโลก เมอื่ ตอ้ งนำ� เขา้ มาก กต็ อ้ งสง่ ออกมาก สง่ ไดห้ รอื ไมไ่ ด้ แคไ่ หนกย็ งั ขนึ้ กบั คา่ เงนิ บาทอกี ดว้ ย
เราต้องคิดผลิตสินค้าทดแทนการน�ำเข้า ซึ่งเป็นสินค้าอุตสาหกรรม ระบบเช่นนี้ท�ำให้เกษตรกรรม
และวิถีชีวิตเกษตรกรซึ่งเต็มไปด้วยวัฒนธรรมอันดีงามของไทยหายไปมาก บางอย่างก็เหลือแต่ที่ท�ำ
เพื่อให้นักท่องเที่ยวมาชม เป็นการหารายได้อีกแบบ แต่ก่อนนี้ผู้ใช้น�้ำจะรองน�้ำฝนไว้ใช้ หรือตักน�้ำ
มากวนสารส้ม กรองและต้ม ปัจจุบันต้องใช้น�้ำประปา ต้องแบ่งน�้ำดิบจากชาวบ้านที่จะใช้เพาะปลูก
เกษตรกรที่ยังเหลืออยู่ก็ต้องหนีไปรับจ้างด้านการก่อสร้างและภาคอุตสาหกรรม ซึ่งต้องพึ่งสังคม
ภายนอกมากขึ้น
๙. ศลิ ปกรรม : ภาพสะทอ้ นชวี ติ วถิ ไี ทย (จะกลา่ วถงึ ทศั นศลิ ป์ (visual arts) เปน็ หลกั )
ศิลปกรรมไทยมีหลายประเภท เช่น ศิลปะที่เกี่ยวเนื่องกับความเป็นอยู่ของ
ประชาชน ไดแ้ ก่ เครอื่ งใชต้ า่ ง ๆ บา้ นเรอื น เสอื้ ผา้ และอาหาร สว่ นศลิ ปะทเี่ กยี่ วเนอื่ งกบั การปกครอง
ได้แก่ พระราชวัง สถานที่ราชการ เครื่องใช้ เสื้อผ้า อาหาร ที่แสดงขั้นล�ำดับขั้นยศบรรดาศักดิ์ของ
ผใู้ ชส้ อย ศลิ ปะอนั เนอื่ งดว้ ยศาสนา ไดแ้ ก่ ศาสนสถาน เครอื่ งใชใ้ นศาสนพธิ ี เครอื่ งประกอบสมณศกั ดิ์
67
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ของนักบวช ของใช้เหล่านี้เรียกว่า เป็นศิลปะ เพราะไม่เพียงแต่ใช้ได้เป็นประโยชน์พอเหมาะพอดี
เท่านั้น ยังประดิษฐ์อย่างสวยงามประณีต เป็นอาหารตาอาหารใจของผู้ใช้ และผู้ที่ได้เห็น เช่น งอบ
เป็นศิลปะและเทคโนโลยี ในงานเอ็กซโปที่มิลานปีนี้ ศาลาไทยท�ำเป็นรูปทรงงอบ
ศลิ ปะววิ ฒ
ั นาการไปตามสภาพสงั คม ความเปน็ อยขู่ องผสู้ รา้ งศลิ ปะ เชน่ ปจั จบุ นั นี้
คนไทยมีความเป็นอยู่แบบสากล จึงรับเทคนิคและความนิยมทางศิลปะแบบตะวันตก แต่ก็ยังคงมี
แนวทางแบบไทยเป็นพื้นฐาน
๑๐. ทัศนศึกษาโครงการส่วนพระองค์และพระบรมมหาราชวัง
พระบรมมหาราชวังเคยเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์ ขณะนี้ยังใช้เป็นที่
ประกอบพระราชพิธี เป็นที่ตั้งของหน่วยราชการ เป็นที่ตั้งของโรงเรียน พิพิธภัณฑ์ เป็นสถานที่เรียน
รู้ในด้านประวัติศาสตร์ ศิลปกรรม ตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน
โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาเป็นสถานทีท่ พี่ ระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ทรง
ทดลองความรู้ต่าง ๆ ด้านการเกษตร และอุตสาหกรรมการเกษตร เช่น การปลูกข้าว การเลี้ยงโคนม
การปลูกต้นยางนา การท�ำผลิตผลจากนม น�ำ้ ผลไม้ พลังงานจากพืช ฯลฯ การท�ำกิจกรรม เหล่านีต้ อ้ ง
ท�ำให้มีประสิทธิภาพ และไม่ก่อให้เกิดมลภาวะ เมื่อท�ำได้ดีแล้ว ได้น�ำความรู้ไปส่งเสริมให้เกษตรกร
ต่อไป หรือให้เกษตรกรและบุคคลทั่วไปดูงานเพื่อให้ได้ความรู้ความคิดไปปฏิบัติ หรือได้ทราบไว้ว่า
ประเทศไทยมีสิ่งเหล่านี้
๑๑. นาฏศิลป์และดนตรีไทย
เป็นธรรมชาติของมนุษย์ที่จะชอบเสียงที่เป็นจังหวะ และมีระเบียบเสียงสูงต�่ำเป็น
ระบบ จึงเกิดการขับร้องและการบรรเลงดนตรี เครื่องดนตรีไทยถือว่าเป็นศิลปหัตถกรรมที่ประณีต
งดงาม มีครบครันทั้งเครื่องดีด เครื่องสี เครื่องตี และเครื่องเป่า ทั้งการแสดงเดี่ยว และการรวมวง
แบบต่าง ๆ ดนตรีได้อวดทั้งฝีมือและสติปัญญา เป็นประโยชน์ในการสร้างความสนุกสนานครึกครื้น
เช่น ปี่กลองประกอบการต่อยมวยไทย การตีกระบี่กระบอง ดนตรีสร้างความสามัคคีในสังคม ถ้าได้
ร่วมวงเล่นดนตรีด้วยกันก็จะเป็นเพื่อนกัน ดนตรีประกอบในพิธีตา่ ง ๆ เป็นการสร้างบรรยากาศที่
เคร่งขรึม จริงจัง และศักดิ์สิทธิ์ ก่อเกิดสมาธิ เป็นเครื่องเจริญศรัทธาปสาทะในศาสนา
นาฏศิลป์เกิดจากภาษาท่าทางที่คนเราแสดงออกแล้วมาประดิษฐ์ให้ประณีต เป็น
จังหวะจะโคน น่าดูน่าชม แสดงประกอบดนตรีและการขับร้อง มีทั้งการฟ้อนร�ำแสดงท่าโดยไม่มี
เรื่องราวประกอบ และการแสดงเป็นเรื่องละคร
68
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
ดนตรีและนาฏศิลป์ไทยแบ่งได้เป็น ดนตรี นาฏศิลป์พื้นบ้าน ที่ฝึกสอนต่อกันมา
ตามท้องถิ่นต่าง ๆ และดนตรี นาฏศิลป์ประจ�ำชาติ ซึ่งเป็นศิลปะที่ขัดเกลาจนเป็นที่พอใจของ
ผู้ปกครอง และเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปทั้งประเทศ เปรียบได้กับดนตรีและนาฏศิลป์คลาสสิกของ
ตะวันตก
๑๒. ประสบการณ์ในการท�ำสงครามต่อสู้กับความยากจน
เรื่องการพัฒนาชุมชน เป็นเป้าหมายที่ส�ำคัญประการหนึ่งมาตั้งแต่แผนพัฒนา
เศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๕ และเป้าหมายนี้ก็ยังเป็นจุดเน้นในแผนพัฒนาฯ ฉบับต่อ ๆ มา
ในแผนพฒ
ั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแหง่ ชาตฉิ บบั ที่ ๘ ทใี่ ชเ้ ปน็ แนวทางการพฒ
ั นาประเทศ ระหวา่ ง พ.ศ.
๒๕๔๐ - ๒๕๔๔ นั้น ให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็งในทุก ๆ ด้าน ทั้งด้านเศรษฐกิจ
สังคม และสิง่ แวดล้อม มีคำ� ขวัญว่า “คนมีความสุข ชุมชนเข้มแข็ง สังคมสันติ สิง่ แวดล้อมยัง่ ยืน” แผน
พัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ ๙ ซึ่งด�ำเนินการระหว่าง พ.ศ. ๒๕๔๕ - ๒๕๔๙ ก็ยังเน้น
เป้าหมายนี้ต่อเนื่องมา แผนพัฒนาฯ ฉบับนี้ผู้ร่างอาศัยแนวพระราชด�ำริเศรษฐกิจพอเพียง ไปเป็น
ปรชั ญานำ� ในแนวทางการพฒ
ั นา สว่ นแผนพฒ
ั นาฉบบั ที่ ๑๐ ดำ� เนนิ การระหวา่ ง พ.ศ. ๒๕๕๐ - ๒๕๕๔
ปัจจุบันการพัฒนาประเทศอยู่ในแผนพัฒนาฉบับที่ ๑๑ (พ.ศ. ๒๕๕๕ - ๒๕๕๙)
ซึ่งมียุทธศาสตร์ในการพัฒนาที่มุ่งหมายให้สอดคล้องกับวิสัยทัศน์ที่ว่า “ประเทศมีความมั่นคง เป็น
ธรรม และมีภูมิคุ้มกันจากวิกฤตการณ์” (อ่านเอกสารประกอบ)
ดงั ทไี่ ดก้ ลา่ วมาแลว้ ในสว่ นทกี่ ลา่ วถงึ เศรษฐกจิ วา่ เศรษฐกจิ ไทยมหี ลายรปู แบบใน
ประเทศไทยมีทั้งคนจนและคนรวย คนจนมักประสบปัญหาความทุกข์ยากต่าง ๆ ทั้งด้านความเป็น
อยู่ที่ขาดปัจจัยสี่ ความรู้สึกไม่เท่าเทียมกับผู้อื่น ขาดโอกาสการพัฒนาตนให้ก้าวหน้าขึ้น ผู้ที่มีโอกาส
ช่วยเหลือเพื่อนร่วมชาติ หรือเพื่อนมนุษย์ก็ควรจะกระท�ำเพื่อสังคมที่เข้มแข็งและเป็นสุข
เมื่อหลายสิบปีมาแล้ว ในระหว่างสงครามเย็น นักข่าวต่างประเทศได้กราบ
บังคมทูลถามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า การที่เสด็จพระราชด�ำเนินทรงงานในถิ่นทุรกันดาร
เป็นการท�ำสงครามต่อต้านภัยคอมมิวนิสต์ใช่หรือไม่ ทรงตอบว่าไม่ใช่ เป็นการท�ำสงครามต่อสู้ความ
ยากจน พระราชด�ำรัสนี้เป็นที่มาของหัวข้อบรรยาย
การตอ่ สคู้ วามยากจนไมใ่ ชเ่ รอ่ื งงา่ ย ตอ้ งปรบั ปรงุ สภาพชวี ติ ของประชาชนทกุ ดา้ น
อย่างครบวงจร หมายถึงทุกด้าน ไม่ใช่แจกเป็ด-ไก่ ข้าว ต้องสร้างโรงสี ดูแลเรื่องตลาด ให้การศึกษา
ดูแลสุขภาพอนามัย และดูแลความปลอดภัยในชีวิต และด้านจิตใจด้วย
69
สายธารแห่งประวัติวิทยา
รวมบทพระราชนิพนธ์ค�ำสอน ณ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า
มาถึ ง ปั จ จุ บั น นี้ ป ระเทศชาติ ก็ ยั ง ไม่ ไ ด้ เ จริ ญ ก้ า วหน้ า ดี อ ย่ า งที่ เ รามุ ่ ง หวั ง
ยังมีบางแห่งที่ประชาชนไม่สามารถประกอบอาชีพได้อย่างมั่นคงเนื่องจากการขาดปัจจัยการผลิต
ขาดความรู้ เกิดภัยธรรมชาติ และภัยที่มนุษย์สร้างขึ้น จึงมีความยากจนอยู่ทั่วไป หน้าที่หนึ่งของ
ทหารและคนอนื่ ๆ ทมี่ คี วามรคู้ วามสามารถ คดิ ทำ� สงครามตอ่ สคู้ วามยากจนเพอื่ ใหป้ ระชาชนมพี ออยู่
พอกิน จะท�ำให้เกิดความสงบร่มเย็นกันทั่วหน้า
การต ่ อ สู ้ ค วามยากจนไม ่ ไ ด ้ มี ต� ำ รั บ ต� ำ ราให ้ ศึ ก ษา นอกจากการศึ ก ษาจาก
ประสบการณ์ในด้านนี้ทั้งประสบการณ์ของผู้ที่เคยยากจนและสร้างชีวิตของตนขึ้นมา หรือผู้ที่อาจ
จะไม่ยากจนนัก แต่ได้มีประสบการณ์ช่วยเหลือผู้อื่นให้มีความเป็นอยู่ดีขึ้น ที่เรียกกันว่านักพัฒนา
จะเป็นข้าราชการหรือเอกชนก็ได้ อาจจะศึกษาด้วยการติดตามบุคคลเหล่านี้ ดูพวกเขาท�ำงาน หรือ
ช่วยเขาท�ำงาน แล้วเอาไปปฏิบัติเองโดยใช้สามัญส�ำนึกปรับปรุงให้เหมาะกับสถานการณ์
๑๓. ไทยศึกษากับความมั่นคง
ความมั่นคง คือ สภาพที่ได้รับการปกป้องไม่ให้ประสบอันตรายหรือความสูญเสีย
ในสงั คมไทย เดมิ ถอื กนั วา่ ผทู้ มี่ หี นา้ ทหี่ ลกั ในการรกั ษาความมน่ั คง คอื เจา้ หนา้ ทที่ หาร แตท่ จี่ รงิ แลว้
บุคคลอื่น ๆ ทั้งที่เป็นฝ่ายราชการและเอกชนย่อมมีหน้าที่รักษาความมั่นคงด้วย ในอดีตเมื่อมี
ศึกสงคราม พลเรือนก็มีหน้าที่ต่อสู้ผู้รุกรานเช่นเดียวกับทหาร ขณะนี้นอกจากความมั่นคงที่เป็น
เรื่องปัญหาทางการทหารและการเมืองแล้ว ยังมีปัญหาเกี่ยวกับความมั่นคงของมนุษย์อันเกี่ยวกับ
ปัญหาความปลอดภัยและปากท้องของประชาชนแต่ละบุคคลด้วย มีกระทรวงพัฒนาสังคมและ
ความมั่นคงของมนุษย์ รวมทั้งหน่วยงานอื่นที่มีหน้าที่ดูแลสวัสดิภาพของประชาชน บ�ำบัดทุกข์
บ�ำรุงสุขของประชาชนด้วย ทหารก็เป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่อย่างนี้เช่นเดียวกัน
๑๔. สรุป
เรอื่ งไทยศกึ ษาในปจั จบุ นั มใิ ชเ่ รอื่ งในกลมุ่ คนเผา่ ไทย หรอื เรอื่ งทเี่ กดิ ขนึ้ ในขอบเขต
ประเทศไทยเทา่ นนั้ เปน็ การรบั วฒ
ั นธรรมจากโลกภายนอก และยงั เผยแพรว่ ฒ
ั นธรรมวถิ ไี ทย ออกไป
ต่างประเทศด้วย มีคณะออกไปเผยแพร่วัฒนธรรม สอนภาษาไทย แสดงสินค้า ภาพยนตร์ไทย
ร้านอาหารไทย วัดไทย ปฏิทินและ ส.ค.ส. ฉะนั้นจึงควรศึกษาดูว่าวัฒนธรรมภายนอกอย่างไรที่ควร
จะรบั เขา้ มาผสมผสานกบั วฒ
ั นธรรมไทย และวฒ
ั นธรรมไทยอยา่ งไรทคี่ วรเผยแพรใ่ หโ้ ลกรู้ เพอื่ ความ
เจริญก้าวหน้าของไทยต่อไป
70
