PDF Text
Text
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 1
29/6/2568 BE 22:04
พันเอก ดร.สรศักดิ์ งามขจรกุลกิจ
“กลุ่มอาเซียน (ASEAN) เป็นการรวมตัวของประเทศในค่ายโลกเสรี
ใน ค.ศ. 1967 เดิมเป็นกลุ่มที่เรียกว่า ASA ที่ตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1961 เพื่อลด
การพึง่ มหาอ�านาจภายนอก ป้องกันการกระท�าอันเป็นคอมมิวนิสต์รว่ มกัน
เพื่อให้แต่ละประเทศพัฒนาไปได้อย่างดี ภายหลังเพิ่มจ�านวนสมาชิกและมี
เป้าหมายในการพัฒนาเศรษฐกิจร่วมกัน”
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ “บทน�า : เอเชียตะวัน
ออกเฉียงใต้ในบริบทกระแสโลก” วิชาประวัตศิ าสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
(HI 4105) 10 กันยายน 2552
บทน�ำ
พระราชนิพนธ์ข้างต้นนี้ เป็นส่วนหนึ่งของเอกสารประกอบการ
ทรงสอนของทูลกระหม่อมอาจารย์ เมื่อปี พ.ศ. 2552 ซึ่งเป็นวิชาเลือก
เสรีสา� หรับนักเรียนนายร้อยชัน้ ปี 4 และจากใจความของพระราชนิพนธ์
ที่ยกมานี้ ซึ่งแม้เป็นเพียงข้อเท็จจริง แต่ก็มีเรื่องชวนคิดกับผู้อ่านว่า
เมื่อได้อ่านแล้ว ท่านมีความเห็น มีข้อคิดอย่างไร เมื่อคิดเทียบกับ
ประเด็นทีผ่ เู้ ขียนได้ตงั้ ไว้ในตอนนี้ คือ “เบือ้ งหลังการก่อตัง้ สมาคมและ
ความยากล�าบากในช่วง 10-20 ปีแรก”
แต่ถ้าอ่านแล้ว ท่านยังไม่มีข้อคิดเห็นอะไร ก็อย่าไปกังวลใจ
แต่อย่างใด พยายามอ่านต่อไปอย่างสงสัยใคร่รู้
ผูท้ มี่ คี วามสงสัยใคร่รู้ เมือ่ อ่านพระราชนิพนธ์นใี้ นขัน้ ต้นดูจะเป็น
เรือ่ งธรรมดา แต่กค็ งอดสงสัยไม่ได้ เพราะในความธรรมดานีก้ ลับมีเรือ่ ง
ชวนคิด ชวนมองย้อนกลับไปในอดีตของอาเซียน เนื่องจากมีประเด็น
น่าสนใจที่สะท้อนถึงความต่อเนื่องและพัฒนาการจากยุคสงครามเย็น
สูย่ คุ หลังสงครามเย็นได้อย่างดี อีกทัง้ ยังแสดงถึงนัยส�าคัญของเบือ้ งหลัง
การก่อตั้งสมาคมอาเซียน ที่มีเป้าหมายหลัก 2 ประการ คือ 1) เพื่อลด
การพึ่งมหาอ�านาจภายนอก และ 2) เพื่อให้แต่ละประเทศพัฒนาไปได้
อย่างดี และมีเป้าหมายในการพัฒนาเศรษฐกิจร่วมกัน ซึ่งเป้าหมาย
ทั้ง 2 นี้ยังคงเป็นส่วนหนึ่งของเสาหลักประชาคมอาเซียนและเป็นที่
ยอมรับบนเวทีโลกในปัจจุบัน
ในโลกปัจจุบัน แม้โลกได้ผ่านพ้นสมัยสงครามเย็นเข้าสู่ยุคหลัง
สงครามเย็นแล้ว แต่อาเซียนก็ยงั คงต้องเผชิญกับระบบโลกแบบเดิมทีม่ ี
2 ขั้วใหญ่อยู่ดี ในยุคของฝ่ายหนึ่งมี จีน-รัสเซีย-พันธมิตร/BRICS+
กับอีกฝ่ายหนึ่ง คือ ฝ่ายตะวันตก-สหรัฐอเมริกา และการขึ้นมาของ
ประธานาธิบดี Donald Trump อีกครั้งในปี
2568 (Trump 2.0) ด้วยนโยบาย“America
First” ก็แน่นอนว่ายิ่งจะสร้างผลกระทบต่อ
ระบบโลกและโลก 2 ฝ่ายในอนาคตมากขึ้น
โดยเฉพาะกับค่ายคู่แข่งของสหรัฐอเมริกา คือ
จี น -รั ส เซี ย และพั น ธมิ ต ร/BRICS+ (กลุ ่ ม นี้ มี
สมาชิกก่อตั้ง 5 ชาติ บราซิล รัสเซีย อินเดีย จีน
แอฟริกาใต้ ต่อมามีสมาชิกเพิ่มขึ้นอีกรวมไทย
มาเลเซีย และอินโดนีเซีย ด้วย) และไม่ยกเว้น
พั น ธมิ ต รของค่ า ยสหรั ฐ อเมริ ก าเองทั้ ง ทาง
ยุโรป-เอเชีย และคงส่งผลต่อไทย-อาเซียนอย่าง
แน่นอนเช่นกัน
18 เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 18
ดังนั้น การยึดมั่นในหลักการเดิมนั้น จึงยังคงมี
ความส�าคัญและเป็นสิง่ จ�าเป็นส�าหรับอาเซียน ในการ
เจรจาต่อรองบทเวทีโลกปัจจุบัน-อนาคต แต่คน
จ�านวนมากกลับไม่ทราบ ไม่เคยรับรู้มาก่อนว่า
ในอดีตกว่าที่อาเซียนจะก่อตั้งขึ้นและเป็นที่
ยอมรับกันบนหลักการนี้ในเวทีโลกตั้งแต่สมัย
สงครามเย็นนั้น ผู้น�าไทย-อาเซียนต้องผ่าน
ความยากล�าบากไม่น้อย สิ่งนี้จึงเป็นสารตั้งต้น
ที่ชวนคิดย้อนกลับไปในอดีต เพื่อเข้าใจ เข้าถึง
จุดเริ่มต้นของเรื่อง
ในอดีต การเคลื่อนไหวเพื่อก่อตั้งสมาคมอาเซียน
ในปี พ.ศ. 2510 (1967) ซึง่ ริเริม่ โดยประเทศไทยและอีก 4 ชาติในภูมภิ าคนี้
ได้แก่ สิงคโปร์ มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย เพื่อเป้าหมาย
ดั ง กล่ า วในเวลานั้ น มี ร ่ อ งรอยทางข้ อ เท็ จ จริ ง และเรื่ อ งเล่ า จาก
ผู้เกี่ยวข้อง ได้แสดงให้เห็นชัดว่า กว่าที่อาเซียนจะก่อตั้งขึ้นและเป็นที่
ยอมรับกันนั้นกลับมิใช่เรื่องง่ายนัก โดยเฉพาะในช่วงที่สภาวะของ
สงครามเย็นยังมีความตึงเครียดสูง และทางสหรัฐอเมริกาในฐานะเป็น
“พี่ใหญ่” กลับไม่เห็นด้วยกับแนวทางของไทย-อาเซียน และที่ส�าคัญ
คือ เมื่อก่อตั้งสมาคมแล้ว การด�าเนินการของสมาคมอาเซียนก็เป็นไป
อย่างยากล�าบากในช่วง 10-20 ปีแรก เพราะยังไม่เป็นที่ยอมรับจาก
ทุกฝ่ายในยุคนั้น ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายโลกเสรี ค่ายคอมมิวนิสต์ และกลุ่ม
ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (Non-Aligned Movement, NAM)
เมือ่ เบือ้ งหลังของเรือ่ งมีความเป็นมาอย่างยากล�าบากเช่นนี้ ผูอ้ า่ น
ผู้สนใจ หลายท่านก็คงมีคา� ถามในใจไม่น้อยว่า แล้วท�าไมผู้น�าไทยและ
อีก 4 ชาตินั้น จึงคิดริเริ่มก่อตั้งอาเซียน ด้วยแรงผลักดันจากปัจจัยใด
แนวคิดอะไร ใช้กลอุบายแบบไหน มีกลยุทธ์ใดในการต่อสู้ ตั้งรับ และ
ยืนหยัดจนเป็นที่ยอมรับจากฝ่ายต่าง ๆ นั้นมาได้อย่างไร
ผู้อ่านอาจเก็บค�าถามเหล่านี้ไว้ในใจก่อนก็ได้ เพราะค�าตอบของ
เรือ่ งราวนีต้ อ้ งอาศัยหลักฐานข้อเท็จจริงไม่นอ้ ย และในองค์ความรูข้ อง
ไทยก็ยงั ไม่ปรากฏแพร่หลายนัก ทัง้ ในแวดวงวิชาการและผูส้ นใจทัว่ ไป
แต่ผเู้ ขียนกลับพบข้อมูลจ�านวนมากในเอกสารลับของหอจดหมายเหตุ
แห่งชาติ สหรัฐอเมริกา (National Archives & Records Administration, NARA) จึงเป็นที่มาของงานเขียนเอกสารเก่าเล่าเรื่องอาเซียน
จากหอจดหมายเหตุต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ เพื่อน�าร่อง
และเปิดประเด็นของค�าถามและค�าตอบที่เกี่ยวข้องกับเบื้องหลังการ
ก่อตัง้ สมาคมอาเซียนและความยากล�าบากในช่วงต้นให้ได้รบั รูก้ นั อย่าง
ทั่วถึง ด้วยการเผยแพร่เอกสารเก่า ข้อมูลลับที่ส�าคัญนั้นไปสู่ผู้คนใน
วงกว้าง ซึ่งถือเป็นการขยายการรับรู้เอกสารทางประวัติศาสตร์จาก
ต่างประเทศ และองค์ความรู้เรื่องราวความยากล�าบากของอาเซียน
ในช่วงแรก ทีช่ าวไทย-อาเซียนควรต้องรับรูไ้ ว้ จะได้ชว่ ยกันสืบสานต่อ ๆ ไป
ในการน�าร่องและเปิดประเด็นของค�าถามและค�าตอบเหล่านี้
ผู้เขียนจะค่อย ๆ คลี่คลายปมของปัญหาจากความรู้เดิม ข้อสังเกต
ความสงสัย จนไปพบกับเอกสารลับ ข้อมูลใหม่ แล้วได้ข้อสรุปเพื่อน�า
ไปสู่ความรู้ใหม่เกี่ยวกับเบื้องหลังการก่อตั้งสมาคมอาเซียนและความ
ยากล�าบากในช่วงต้น โดยเริ่มด้วย “อาเซียนจากสมาคมสู่ประชาคม :
องค์ ค วามรู ้ ที่ รู ้ กั น มา” เสริ ม ด้ ว ย “ภารกิ จ ของหอจดหมายเหตุ
29/6/2568 BE 22:04
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์” จากนั้นจึงตามด้วย “อาเซียน :
จากการเรียนการสอนสูง่ านสัมมนาและงานเขียนกึง่ วิชาการในเชิงเรือ่ งเล่า”
และจบด้ ว ยการขมวดปมของเนื้ อ หาหลั ก จากเอกสารลั บ ของ
สหรัฐอเมริกา (NARA) “แนวคิดและเนื้อหา
ของเรื่องเล่า”
ำ น ำ
ำ
ำ
ำ ท น ำ
ก า ร ก ่ อ ตั้ ง ส ม า ค ม ป ร ะ ช า ช า ติ
แห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้หรือ “อาเซียน”
เมื่อปี พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967) นั้น ถือเป็น
จุดเริม่ ต้นทีส่ า� คัญของการรวมตัวในประเทศ
ของกลุ่มภูมิภาคนี้ เพื่อต้องการเป็นอิสระ
จากมหาอ�านาจหรือการถ่วงดุลจากระบบ 2 ขัว้ อ�านาจ และการแสวงหา
ความร่วมมือในการอยู่ร่วมกันอย่างสันติกับฝ่ายต่าง ๆ แม้ในช่วงแรก
ได้ประสบพบเจออุปสรรคใหญ่จากระบบ 2 ขั้วนั้น เนื่องจากการ
จัดตั้งอาเซียนยังก้าวไม่พ้นจากอิทธิพลของสหรัฐอเมริกา และยังไม่
เป็นทีไ่ ว้วางใจจากค่ายคอมมิวนิสต์อกี ด้วย แต่ตอ่ มาอาเซียนก็สามารถ
ก้ า วขึ้ น มามี บ ทบาทและอิ ท ธิ พ ลบนเวที โ ลกเรื่ อ ยมาอย่ า งเข้ ม แข็ ง
กลายเป็นเวทีส�าคัญหรือขั้วอ�านาจหนึ่งในยุคหลังสงครามเย็น
ในปั จ จุ บั น อาเซี ย นได้ เ ติ บ โตก้ า วขึ้ น สู ่ ก ารเป็น “ประชาคม
อาเซียน” (AS AN Communit ) นับจากปี 2558 เป็นต้นมา และ
ในฐานะ “ประชาคม” อาเซียนก็มจี ดุ ยืนทีเ่ ด่นชัดบนเวทีโลก ในยุคระบบ
หลายขั้วอ�านาจ แม้ภายหลังการสิ้นสุดของสมัยสงครามเย็นเรื่อยมา
จนถึงปัจจุบันและในอนาคตอันใกล้ ระบบโลกกลับมามีลักษ ะเดิม
ในยคุ 2 ขัว้ ใหญ่ คือฝ่ายหนึง่ มีจนี -รัสเซียและพันธมิตร/BRICS+ กับอีก
ฝ่ายหนึง่ มีพนั ธมิตรตะวันตก-สหรัฐอเมริกา/Trump 2.0 เปน็ แกนกลาง
แต่อาเซียนก็ยังคงมีจุดยืนเช่นเดิม เพื่อเจรจาต่อรองกับขั้วมหาอ�านาจ
กลุ่มประเทศอื่น ๆ ตามเจตนารม ์เมื่อแรก คือ เป็นอิสระ มีเอกราช
มีสันติภาพ และมีอา� นาจต่อรองบนเวทีโลก
“อาเซียน” เมื่อแรกก่อตั้งขึ้นโดยปฏิญญากรุงเทพ (Bang o
Declaration) หรือปฏิญญาอาเซียน (AS AN Declaration) เมื่อวันที่
8 สิงหาคม 2510 นั้น มีวัตถุประสงค์ใหญ่ที่เด่น ๆ คือเพื่อสร้างความ
ร่วมมือในระดับภูมิภาค เพื่อน�าพากลุ่มประเทศตนเองให้รอดพ้นจาก
ภัยสงครามเย็นระหว่าง 2 ค่ายมหาอ�านาจ (คอมมิวนิสต์-โลกเสรี)
และมีสมาชิกเริ่มแรกเพียง 5 ประเทศ (อินโดนีเซีย มาเลเซีย สิงคโปร์
ฟิลิปปินส์ และไทย)
ที่ ม าของ “อาเซี ย น” อั น เป็ น
องค์กรระดับภูมิภาคนี้ มีประวัติ
ความเป็ น มาน่ า สนใจส� า หรั บ คน
ไทยและประเทศไทย เนื่ อ งจาก
ประเทศไทยมีส่วนร่วมก่อตั้งและ
เป็นสมาชิกทีก่ ระตือรือร้นตลอดมา
จนปั จ จุ บั น และในป ี 2568 นี้
อาเซียนได้ก้าวเดินมาจนมีอายุใกล้
6 ทศวรรษแล้ ว และในอนาคต
อันใกล้ก็คงจะได้เห็นอาเซียนเข้าสู่ระยะเปลี่ยนผ่านส�าคัญอีกช่วงหนึ่ง
นั่นก็คือ สมัยของ “ประชาคมอาเซียน” ในบริบทของ BRICS+ กับ
Trump 2.0
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 19
ดังนั้น การย้อนกลับไปทบทวนและท�าความเข้าใจ เข้าถึง จาก
จุดก�าเนิดขององค์การนี้ จึงน่าจะเป็นพื้นฐานทางความรู้ที่ดี เพื่อ
จะช่วยพัฒนาแนวทางให้เราสามารถก้าวเดินต่อไปสู่การประชาคม
ร่วมกันอย่างยั่งยืนและมั่นคงยิ่งขึ้นบนเวที
โลกปั จ จุ บั น -อนาคต ที่ ยั ง คงเต็ ม ไปด้ ว ย
การแข่ ง ขั น ของมหาอ� า นาจ จึ ง เป็ น ที่ ม า
ของงานเขียนเรื่องเล่านี้ ซึ่งส่วนหนึ่งมาจาก
การพบข้อมูลใหม่ ๆ จากเอกสารลับของ
สหรัฐอเมริกา (NARA) ทีเ่ คยน�าเสนอในการจัด
งานสัมมนาเมือ่ ปี 2564 เรือ่ ง 54 ปี การกอ่ ตงั้
“อาเซี ย น” ริ เ ริ่ ม โดยหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ซึ่งได้
รับการสนับสนุนจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าและส�านักงาน
การวิจัยแห่งชาติ (วช.)
เพือ่ ช่วยให้การสร้างความรู้ ความเขา้ ใจ เขา้ ถงึ พัฒนาในเรือ่ งการ
ก่อตั้ง “อาเซียน” นี้ เป็นไปอย่างรอบด้าน การจัดสัมมนาเมื่อปี 2564
นั้น จึงได้เปิดประเด็นและมุมมองต่าง ๆ อย่างกว้างขวาง คือเป็นการ
พินจิ พิเคราะห์จากทุกแง่มมุ ในเชิงท่าทีและปฏิกริ ยิ าอย่างกว้าง ทัง้ จาก
ฝ่ายไทย มหาอ�านาจ 2 ค่ายใหญ่ กลุ่ม NAM และเพื่อนบ้าน และยัง
เปิดกว้างให้กบั ทุกมุมมองของเอกสารหอจดหมายเหตุตา่ งประเทศและ
นักวิชาการอาวุโส
ส� า หรั บ ข้ อ มู ล จากมุ ม มองของเอกสารหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศนั้น ในการจัดสัมมนาครั้งนี้ได้พยายามรวบรวมผู้รู้จา� นวน
หนึ่งซึ่งมาจากนักวิชาการทั้งรุ่นเก่าและรุ่นใหม่ จ�านวน 14 ท่าน และ
แต่ละท่านได้เก็บรวบรวม พร้อมทัง้ วิเคราะห์ขอ้ มูลจากหอจดหมายเหตุ
ตา่ งประเทศตามเปา้ หมาย คือการค้นคว้าและเก็บข้อมูลจาก 11 ประเทศ
ได้แก่ เกาหลีใต้ กัมพูชา จีนแดง (สาธาร รัฐประชาชนจีน) ไต้หวัน
เยอรมนี เวียดนาม ฝรั่งเศส รัสเซีย สหรัฐอเมริกา ออสเตรเลีย และ
อินเดีย โดยเน้นประเทศที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับไทยในช่วงการก่อตั้ง
สมาคมอาเซียน รวม
ทั้ ง บ ท บ า ท แ ล ะ
อิทธิพลของสมาคม
นี้ ใ นช่ ว งสิ บ ปี แ รก
2510-2520 (19671977) และหลังจาก
นั้นต่อมา
เอกสารจากหอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ในจา� นวน 11 ประเทศนี้
ครอบคลุมทั้งกลุ่มค่ายโลกเสรี คือ สหรัฐอเมริกา เกาหลีใต้ ไต้หวัน
ฝรั่งเศส ออสเตรเลีย กลุ่มค่ายคอมมิวนิสต์ คือ จีนแดง (สาธาร รัฐ
ประชาชนจีน) กัมพูชา สหภาพโซเวียต (รัสเซีย) เวียดนามและเยอรมนี
(รวมถึงเยอรมนีตะวันออก) และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (Non-Aligned
Movement, NAM) เช่น อินเดีย ซึ่งมีข้อมูลในส่วนของพม่าและ
อินโดนีเซียรวมอยู่ด้วย ทั้งนี้ก็เพื่อให้ได้ข้อมูลมากที่สุดและรอบด้าน
เท่าที่เป็นไปได้ และเป็นไปตามพระราชด�าริของทูลกระหม่อมอาจารย์
ทีท่ รงเน้นให้ตระหนักไว้เสมอว่า “ การหาข้อมูลหรือหลักฐาน ควรหา
หลักฐานให้ได้มากที่สุดและหลากหลาย เพื่อตรวจสอบ ตรวจทาน
กันและกัน ให้มั่นใจว่าจะจ�าลองภาพในอดีตได้ใกล้เคียง ” (ส่วนหนึ่ง
จากบทพระราชนิพนธ์ค�าสอนเรื่อง “ไทยกับเพื่อนบ้าน : จุดมุ่งหมาย
และขอบเขตการศึกษา และวิธีการทางประวัติศาสตร์” วิชาหัวข้อ
พิเศษทางประวัติศาสตร์ไทย : ไทยกับประเทศเพื่อนบ้าน ( I 4106)
0 เมษายน 2556)
อย่างไรก็ตาม เรื่องเล่าอาเซียนนี้จะแนะน�าเพียงเอกสารของ
สหรัฐอเมริกา (NARA) เป็นการน�าร่องก่อน และอยู่ในชุดงานเขียน
เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
19
29/6/2568 BE 22:04
เอกสารเก่าเล่าเรื่อง จากเอกสารลับของหอจดหมายเหตุต่างประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ โดยมีแกนกลางของเรื่องคือ “เบื้องหลังการ
ก่อตั้งสมาคมอาเซียนและความยากล�าบากในช่วง 10-20 ปี
แรก : มุมมองจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา” และ
ยังคงเป็นการด�าเนินการที่ต่อเนื่องในชุดเอกสารเก่า
เล่าเรื่องในสมัยสงครามเย็น จากสงครามเกาหลี
สู่การก่อตั้งสมาคมอาเซียน และคิดว่าน่าจะมี
การผลิตบทความในชุดนี้ต่อไปอีก จากเอกสาร
ส�าคัญในช่วงรอยต่อจากยุคสงครามเย็นไปสู่สมัย
หลังสงครามเย็น หรือจากสมัยสงครามเย็นย้อน
กลับไปในอดีตสมัยสงครามโลกครัง้ ที่ 2 อีกหลายชุด
ด้ ว ยกั น เนื่ อ งจากหอจดหมายเหตุ ต ่ า งประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ ยังมีเอกสารลับที่ส�าคัญและ
น่าสนใจอีกมาก และน่าสนใจอย่างยิ่งโดยเฉพาะส�าหรับ
การศึ ก ษาวิ จั ย เชิ ง ลึ ก ทางประวั ติ ศ าสตร์ ไ ทยสมั ย ใหม่ และ
การเผยแพร่เอกสารเก่า ข้อมูลลับเหล่านี้ ก็นับเป็นภารกิจหนึ่งของ
หอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ทีม่ กี ารด�าเนินการ
มานานมากกว่าสามทศวรรษแล้ว
ำ
ำ
ำ
ท ท
ำ ำ
ตามแนวพระราชด�าริและพระราชประสงค์ของทูลกระหม่อม
อาจารย์ ที่ทรงริเริ่มหอจดหมายเหตุต่างประเทศนี้ เมื่อปี 25 4-25 5
เป็ น ต้ น มานั้ น จุ ด มุ ่ ง หมายและภารกิ จ หลั ก ของหอจดหมายเหตุ
แห่งนี้ มีทั้งด้านการค้นคว้า รวบรวมและจัดเก็บเอกสารส�าคัญทาง
ประวัติศาสตร์ไทยจากต่างประเทศ และการเผยแพร่เอกสารส�าคัญ
ดังกล่าวในรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งมี 5 ด้าน ได้แก่ 1) การจัดงานสัมมนา
ประจ�าปี 2) การแปลเอกสาร ) การวิจัยเชิงลึก งานเขียนสร้างสรรค์
ในเชิงสารคดี 4) การให้บริการความรู้เอกสารต่างประเทศแก่ผู้สนใจ
ทั้งในกรุงเทพ และต่างจังหวัด และ 5) การพัฒนาองค์ความรู้ของ
ระบบเอกสารในรู ป หอจดหมายเหตุ อิ เ ล็ ก ทรอนิ ก ส์ ในฐานะเป็ น
“แบบอย่าง” (e ample) และเพื่อเป็น “ตัวแบบ” (model) ของการ
บริหารจัดการเอกสารต่างประเทศอย่างเป็นระบบครบกระบวนการ
เพื่อเป็นแนวทางให้แก่วงวิชาการและผู้สนใจทั่วไปด้านจดหมายเหตุ
ของไทย-อาเซียนต่อไป
ส�าหรับงานเขียนชุดเอกสารเก่าเล่าเรื่อง จากเอกสารลับของ
หอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ดังเรือ่ ง “เอกสารเกา่
เล่าเรือ่ งอาเซียน เบือ้ งหลังการก่อตัง้ สมาคมและความยากล�าบากในชว่ ง
10-20 ปแี รก” ทีท่ า่ นก�าลังอ่านอยูน่ ี้ ก็จดั เป็นในส่วนหนึง่ ของการเผยแพร่
เอกสารส�าคัญดังกล่าวในรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งอาจอยู่ใน ข้อ ) และ/หรือ
ข้อ 4) ข้างต้นก็ได้ แต่ได้เน้นให้กับผู้อ่าน ผู้รู้ ในแวดวงนักการทหาร
ทหารอาชีพ ทหารวิชาการ ทหารปัญญาชน อาจารย์ทหารและ
นักเรียนนายร้อย เป็นพิเศษ เช่นเดียวกับงานเขียนชุด “เอกสารเก่า
เล่าเรื่อง สงครามเกาหลี” ที่เผย
แพร่ ผ ่ า นมาแล้ว เพื่อให้ผู้อ่าน
ผู้รู้ ในแวดวงนี้ได้รับรู้และทราบ
ความเคลื่ อ นไหวทางข้ อ มู ล
ประวัตศิ าสตร์ใหม่ ๆ จากเอกสารลับ
ของต่ า งประเทศ โดยเฉพาะ
จากสหรัฐอเมริกา (NARA) ซึ่งมี
เอกสารลับ ข้อมูลใหม่ ๆ เผยแพร่
ออกมาใหม่ ทุ ก ปี และมี ค วาม
ส�าคัญต่อการศึกษาประวัตศิ าสตร์
ไทยสมัยใหม่เป็นอย่างยิ่ง
กษา
20 เสนาศึ
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 20
ท�าไมจึงเป็นเช่นนัน้ เหตุผลก็เพราะจุดอ่อนประการหนึง่ ของการ
ศึกษาวิจยั เชิงลึกทางประวัตศิ าสตร์ไทยสมัยใหม่ในแวดวงวิชาการไทย
ยังคงขาดหลักฐานส�าคัญหรือการขาดแคลนข้อมูลจาก
ต่างประเทศอย่างชัดเจน แต่ปจั จุบนั ผูอ้ า่ น ผูร้ ู้ ในแวดวง
ทหาร รวมทัง้ นักวิชาการ นิสติ นักศึกษา ผูส้ นใจทัว่ ไป
สามารถค้นคว้าข้อมูลดังกล่าวได้จาก “คลังข้อมูล”
ดิ จิ ทั ล ของหอจดหมายเหตุ ต ่ า งประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ ได้อย่างสะดวกและทั่วถึง
ทั้งทาง on-site และ ทาง online และเพื่อการ
นีจ้ งึ ได้นา� เสนอและแนะน�าสิง่ ทีน่ า่ สนใจจาก “คลงั
ข้อมูล” ดังกล่าวมาเผยแพร่สู่ผู้อ่าน ผู้รู้ ในแวดวง
ทหารและวิชาการ รวมทั้งผู้สนใจ โดยการคัดเลือก
เอกสารส�าคัญบางส่วนมาเขียนเล่าเรื่อง “เบื้องหลัง
การก่อตั้งสมาคมอาเซียนและความยากล�าบากในช่วง
10 - 20 ปีแรก : มุมมองจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา” เพื่อ
เป็นงานเขียนกึง่ วิชาการชุดสัน้ ๆ ส�าหรับผูส้ นใจทีม่ ใิ ช่นกั ประวัตศิ าสตร์
นักวิชาการ โดยตรง
อันที่จริงแล้ว งานเขียนชุดหนึ่ง ไม่ว่าจะมีความหนาหรือสั้น ๆ
ก็ตาม ผูม้ ปี ระสบการ ย์ อ่ มทราบว่า กว่าจะเขียนและด�าเนินการจัดพิมพ์
จนแล้วเสร็จ ต้องอาศัยพลังงานและใช้เวลาไม่น้อย แต่ก็มีคนไม่น้อยที่
มีเวลาอ่านไม่มากนัก ดังนั้น งานเขียนกึ่งวิชาการชุดสั้น ๆ ในแบบเรื่อง
เล่าแบบนี้ จึงเป็นทางเลือกหนึง่ ทีด่ ี และทีแ่ ปลกใจไม่นอ้ ยก็คอื แทบทุก
วินาทีมีงานเขียนชุดใหม่
เล่ ม ใหม่ ออกมาเสมอ
เสมือนหนึ่งหนังสือ งาน
เขียน กลับมิเคยขาดหาย
ไปไหน คื อ มั น ยั ง คงถู ก
ผลิ ต ออกมามากเช่ น กั น
เพราะการเขียนชุดความ
รู้ในเชิงสารคดี หรืองาน
เขียนเป็นหนังสือวิชาการ
แต่ละเล่มนั้น ต่างล้วนมี
แรงจูงใจเป็นตัวตัง้ และตัวตัง้ นีผ้ เู้ ขียน ผูผ้ ลิต ก็คงคิดคล้ายกันในแง่ทวี่ า่
มิใช่เพียงการขายสินค้าในรูปชุดงานเขียน หนังสือ เท่านั้น หากแต่คือ
การขยายความรู้ออกไปสู่สังคมในวงกว้างเป็นส�าคัญ
จุดประสงค์ของการเขียนงานชุดนี้ก็เช่นกัน แต่นอกเหนือไป
จากการขยายความรู้แล้ว ยังมีเป้าหมายเพื่อการเผยแพร่เอกสาร
ส�าคัญ ข้อมูลลับ โดยเฉพาะเอกสารจากหอจดหมายเหตุต่างประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ ในแบบเรื่องเล่าสั้น ๆ กึ่งวิชาการ ที่มีทั้งด้าน
ข้อมูล ความรู้ตามหลักคิดและวิธีการทางประวัติศาสตร์ พร้อมด้วย
การแนะนา� เอกสารส�าคัญเกีย่ วกับอาเซียน จากเอกสารลับ-ลับทีส่ ดุ ของ
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ สหรัฐอเมริกา (NARA) มาสู่ผู้อ่าน ผู้รู้ ใน
แวดวงทหารและวิชาการ รวมทั้งผู้สนใจทั่วไป โดยการคัดสรรเอกสาร
ส�าคัญบางส่วนมาเล่าเรือ่ งเบือ้ งหลังการก่อตัง้ สมาคมอาเซียนและความ
ยากล�าบากในช่วง 20 ปีแรก พร้อมความเห็นและข้อคิดของผู้เขียน
ในเชิงกึ่งวิชาการ ตามเป้าหมายนั้น ตามแนวพระราชด�าริและพระราช
ประสงค์ของทูลกระหม่อมอาจารย์
ำ น ำ ำ น ำ น ำน นำ
ำน น
ำ ำ น
ำ
อย่างไรก็ดี การน�าเสนอเอกสารส�าคัญพร้อมด้วยความรูใ้ หม่เกีย่ ว
กับสมาคมอาเซียนนี้ นอกจากเป็นภารกิจหนึ่งของหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ แล้ว ยังมีแรงจูงใจพื้นฐานมาจาก
อีกหลายปัจจัยด้วยกัน ทั้งจากที่เคยสอนหัวข้อนี้ในหลายวิชาและ
สอนนานมาหลายปีแล้ว กองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า และยังเคยไปค้นเอกสารลับของ
NARA มาหลายครั้ ง อี ก ทั้ ง เคยจั ด สั ม มนาทางวิ ช าการประจ� า ปี
29/6/2568 BE 22:04
ของหอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ เมือ่ ปี 2564 เรือ่ ง
“54 ปี การก่อตั้ง “อาเซียน” และปฏิกิริยาจากโลกมหาอ�านาจและ
เพื่อนบ้าน”
แต่ที่ส�าคัญก็คือ จากการจัด
สัมมนาครั้งนี้เมื่อปี 2564
พบว่ า ในองค์ ค วามรู ้
เดิมของไทยยังคงมี
ความรู้ ความเข้าใจ
เข ้ า ถึ ง ส ม า ค ม
อาเซี ย นไม่ ม ากนั ก
โดยเฉพาะในช่วงการ
ก่ อ ตั้ ง และบทบาทและ
อิทธิพลบนเวทีระหว่างประเทศ
ในช่วงแรก ๆ ประมา สองทศวรรษแรก ก่อนที่จะได้รับการรับยอม
จากนานาชาติในระยะต่อมาจนถึงสมัยปัจจุบัน ซึ่งอาเซียนปัจจุบันผิด
ไปจากจุดเริม่ ต้นอย่างชัดเจน เนือ่ งจากช่วงการก่อตัง้ และการด�าเนินการ
ในช่วงแรกนั้น อาเซียนยังไม่เป็นที่ยอมรับของมหาอ�านาจ ทั้งฝ่าย
โลกเสรี ค่ายคอมมิวนิสต์ และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (NAM)
ด้วยเหตุนี้ แทนที่จะให้ความสนใจอาเซียนในสมัยประชาคม
ผู้เขียนกลับเห็นว่า ในช่วงก่อนการก่อตั้งหรือความส�าเร็จในความ
พยายามด�าเนินการในช่วงต้น ๆ นั้น น่าจะมีความหมาย ความส�าคัญ
ไม่นอ้ ยต่อการสร้างการรับรูแ้ ละความเข้าใจสมาชิกผูก้ อ่ ตัง้ สมาคมแห่งนี้
จึงกลายเป็นประเด็นที่มาของการรื้อฟนประวัติของการก่อตั้ง เพื่อ
สร้างความรู้ ความเข้าใจอาเซียนเมือ่ แรกเกิดและในวัยเด็กนัน้ ไทยและ
ประเทศสมาชิกร่วมก่อตั้งอาเซียนนั้นต้องเผชิญกับปัญหาอะไรมาบ้าง
ใช้กลวิธีการใด อย่างไร ท�าไมผ่านพ้นมาได้ด้วยดี ซึ่งค�าถามส่วนนี้
เมื่อรวมเข้าด้วยกันกับบริบทในสมัยสงครามเย็นที่มีสหรัฐอเมริกาเป็น
พี่ใหญ่ จึงเป็นที่มาของการฟน “เบื้องหลังการก่อตั้งสมาคมและความ
ยากล�าบากในช่วง 10-20 ปีแรก” อีกนัยก็คือ “ก�าเนิดอาเซียน :
มุมมองจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา”
ก�าเนิดอาเซียนจากมุมมองของเอกสารลับ สหรัฐอเมริกานี้ มีจุด
มุ่งหมายและล�าดับของการน�าเสนอเป็นไปอย่างง่าย ๆ และตรงตัว คือ
มีความต้องการน�าเสนอท่าทีและปฏิกริ ยิ าจากสหรัฐอเมริกา ทีม่ ตี อ่ ไทย
และเพือ่ นบ้านในการริเริม่ ก่อตัง้ สมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออก
เฉียงใต้หรืออาเซียน (Association o Southeast Asian Nations,
AS AN) จากจุดเริ่มต้นและต่อเนื่องมา โดยจะได้เริ่มจากความเป็นมา
ของการก่อตัง้ สมาคมอาเซียนในปี 2510 (1967) พร้อมทัง้ แสดงประเด็น
ส�าคัญในบริบทของช่วงการก่อตั้ง บทบาทและอิทธิพลของไทยและ
ประเทศสมาชิกอาเซียนในทศวรรษแรก 2510-2520 (1967-1977)
จากมุมมองของมหาอ�านาจและเพือ่ นบ้าน โดยเฉพาะจากสหรัฐอเมริกา
ที่สะท้อนผ่านเอกสารลับ-ลับที่สุด (top secret) จากหอจดหมายเหตุ
แห่งชาติ (NARA)
แม้การน�าเสนอนี้ใช้เอกสารลับ-ลับที่สุดจาก NARA เป็นหลัก
ฐานส�าคัญ ซึง่ น่าจะมีความรูใ้ หม่ ๆ แต่ถา้ ท่านไม่มคี า� ถาม ไม่มขี อ้ สงสัย
เพราะยังไม่ละทิง้ ความรูเ้ ดิมแล้ว ก็ดจู ะไม่มอี ะไรใหม่นกั เพราะในความ
รูเ้ ดิมนัน้ อาเซียนเกิดขึน้ โดยไทยและอีก 4 ชาติ ไดแ้ ก่ มาเลเซีย สิงคโปร์
ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย ต่อมามีบรูไนเข้าร่วม และได้ด�าเนินการ
มาอย่างราบรื่น จนเป็นที่ยอมรับจากนานาชาติในยุคหลังสงครามเย็น
ในนาม “ประชาคมอาเซียน”
แต่ถ้าผู้อ่าน รู้จักการตั้งค�าถามและมีข้อสงสัยในข้อมูลจาก
เอกสารต่างประเทศ ซึ่งถือเป็นข้อส�าคัญประการแรกของการเป็น
นักประวัตศิ าสตร์ทดี่ ี ท่านก็จะพบว่าอาเซียนในช่วงเริม่ แรกนัน้ ตอ้ งพบ
เจอกับอุปสรรคไม่น้อย โดยเฉพาะท่าทีและปฏิกิริยาของมหาอ�านาจ
ในข ะนัน้ ซึง่ รวมถึงสหรัฐอเมริกาอย่างไม่นา่ เชือ่ ทัง้ ๆ ทีส่ หรัฐอเมริกา
เป็นพันธมิตรทีใ่ กล้ชดิ กับไทยในกลุม่ ซีโต้ (S AT ) แต่กลับไม่สนับสนุน
การก่อตั้งสมาคมอาเซียนเลย
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 21
เรื่องนี้ในเอกสารลับของ NARA มีข้อมูลอยู่มาก จึงมีอะไรใหม่
มีขอ้ มูลใหม่ ๆ ทีน่ า่ สนใจยิง่ ทีค่ นไทยส่วนใหญ่ยงั ไม่เคยรับรูก้ นั มาก่อน
และเท่าที่ทราบจากอดีตนักการเมือง-นักการทูตของไทย นักวิชาการ
อาจารย์สอนระดับโรงเรียน มหาวิทยาลัย นิสิตนักศึกษา ประชาชน
ทั่วไป และผู้รู้ในแวดวงทหาร ก็ยังไม่ทราบ ยังไม่เคยรับรู้กันมาก่อน
เช่นกัน คงเพราะยังไม่เคยเห็นเอกสารลับในเรื่องนี้มาก่อน แต่เอกสาร
ลับ-ลับที่สุดนี้บางส่วนได้รับการเปิดเผยแล้ว และจะไปสู่การสร้าง
ความรู้ ความเข้าใจใหม่ ที่ลบล้างความเชื่อและความรู้เดิมของไทยได้
อย่างสิ้นเชิง
โดยทั่วไป ในความเข้าใจและการรับรู้ของคนไทย มักคิดและ
เชื่อกันมาแต่เดิมว่า การก่อตั้งอาเซียนเมื่อปี 2510 นั้น แม้มีจุดเริ่มต้น
จากการริเริม่ ของไทยกับสมาชิกก่อตัง้ อีก 4 ชาตินน้ั ก็ตาม แตม่ หาอา� นาจ
หรือ “พีใ่ หญ่” ของฝ่ายค่ายโลกเสรีในข ะนัน้ คือ สหรัฐอเมริกา ย่อมมี
ส่วนรู้เห็นหรือเห็นดีเห็นงามอยู่ด้วยไม่น้อย เนื่องจากสหรัฐอเมริกา
ในช่วงนัน้ เป็นพันธมิตรทีใ่ กล้ชดิ สนิทกับไทยอย่างมาก สหรัฐอเมริกาจึง
น่าจะสนับสนุนหรืออยู่เบื้องหลังในการก่อตั้งสมาคมอาเซียนนี้ แต่เอา
เข้าจริงแล้ว เอกสารลับ-ลับที่สุดของ NARA โดยเฉพาะในชุด R 59
และชุด R 84 กลับเปิดเผยให้เห็นไปในทิศทางที่ตรงกันข้ามในแบบ
“พลิกหน้ามือเป็นหลังมือ” เลยก็ว่าได้
อันที่จริงแล้ว ก่อนที่จะมีโอกาสไปค้นอ่านและเห็นเอกสาร
ลับ-ลับที่สุดของ NARA ในเรื่องอาเซียนนี้ ผู้เขียนเองก็คิดไม่ต่างไป
จากคนไทยทั่วไป และมิได้สนใจประเด็นนี้มากนัก แม้เคยได้สอนเรื่อง
อาเซียนมานานหลายปี แต่กลับไม่เคยคิดทบทวนเรือ่ งนีอ้ ย่างจริงจังเลย
ทั้งนี้ส่วนหนึ่งคงเพราะอาเซียนปัจจุบันไปไกลจากเดิมมากแล้ว คือ
จากสมาคมไปสูป่ ระชาคมหรือจากช่วงยากล�าบากมาสูช่ ว่ งรุง่ เรืองแล้ว
เราจึงมักลืมช่วงล�าบากไปเสมอ และประเด็นส�าคัญเราที่มักให้ความ
สนใจในการเรียนการสอนของวิชาต่าง ๆ ในปัจจุบันก็มักขยับออกจาก
สมัยสงครามเย็นมาสู่ยุคหลังสงครามเย็นมากกว่า คือมาอยู่ที่ประเด็น
ปัจจุบัน เช่น อาเซียน+ 1 อาเซียน+ และ อาเซียน+ 6
ดังตัวอย่างทีผ่ เู้ ขียนเคยสอนหัวข้ออาเซียน ในวิชาประวัตศิ าสตร์
โลก/ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย ส�าหรับนักเรียนนายร้อยชั้นปีที่ 5 มานาน
ตามหัวข้อคือ “อาเซียนและไทยกับการปรับตัวในโลกร่วมสมัย” และ
มักเน้นในสมัยใหม่ในยุคหลังสงครามเย็น สมัยประชาคมอาเซียน
เป็นส่วนใหญ่ เนื่องจากมีเวลาสอนเพียง 2 คาบ จึงไม่มีเวลาให้กับ
ประวัติศาสตร์ช่วงแรกของอาเซียน คือช่วงการก่อตั้งสมาคมและ
การด�าเนินการในช่วงแรก ๆ ไปโดยปริยาย
นอกจากนี้ ยังเคยสอนประวัตศิ าสตร์ภมู ภิ าคนี้ ในช่วงสมัยรอยต่อ
จากสมัยอา านิคมสูก่ ารประกาศ เอกราช ภายหลังสงครามโลกครัง้ ที่ 2
ตามหัวข้อ คือ “ระบอบอา านิคม ขบวนการชาตินิยมและการได้รับ
เอกราช” นักเรียนนายร้อยชั้นปีที่ 4 ซึ่งมีเวลาสอน คาบ แต่ก็มิได้
มีโอกาสพูดถึงการก่อตั้งสมาคมอาเซียนเช่นเดิม
เพราะประเด็นส�าคัญของประวัติศาสตร์ช่วงนี้ ได ้ เน ้ นด ้า น
ขบวนการชาตินิยมและอิทธิพลของญี่ปุ่น ซึ่งมีข้อถกเถียงมาจาก
เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
21
29/6/2568 BE 22:04
2 ส�านักคิด คือ ศ. ดร. arr . Benda กับ ศ. ดร.Al red . McCo
โดยเฉพาะในประเด็นเรื่อง การเกิดขึ้นของชนชั้นใหม่ (Ne lites)
ในภูมภิ าคนี้ เช่น ผูน้ า� ค ะราษ รของไทย และนักชาตินยิ มทีม่ ชี อื่ เสียง
โ จิมินห์แห่งเวียดนาม เกิดขึ้นจากการสนับสนุนของฝ่ายญี่ปุ่นหรือว่า
มีอยู่แล้วภายใต้ระบอบอา านิคมตะวันตก
เรื่องนี้เป็นข้อถกเถียงใหม่ส�าหรับแวดวงวิชาการไทย แต่มีความ
ส�าคัญในการศึกษาประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จึงให้เวลา
ปูพนื้ ฐานมากหน่อย และมีขอ้ แนะน�าวา่ ถ้าผูอ้ า่ นสนใจ มีเวลา ก็ควรต้อง
ศึกษาหาอ่านจากนักประวัตศิ าสตร์ผมู้ ชี อื่ เสียงทัง้ สองท่านทีก่ ล่าวมาแล้ว
เพราะเป็นเรื่องข้อถกเถียงจากส�านักคิด 2 ค่ายนี้ ที่ถือเป็นเรื่องเด่น
และนักวิชาการ อาจารย์รนุ่ ใหม่ นิสติ นักศึกษาและผูส้ นใจทัว่ ไป รวมทัง้
นักเรียนนายร้อย ทหารอาชีพ นักการทหาร ก็ควรต้องศึกษาหาความรู้
ให้กระจ่าง เพราะเท่าที่ทราบ ข้อโต้แย้งของ ศ. ดร.Al red . McCo
มีนา�้ หนักมากกว่า แต่ผคู้ นโดยเฉพาะนักวิชาการไทยกลับยึดส�านักคิดเดิม
ของ ศ. ดร. arr . Benda ไว้อย่างเหนียวแน่น คงเพราะงานเขียน
ของ ศ. ดร.Al red . McCo ที่เกี่ยวข้องในเรื่องนี้ยังไม่แพร่หลายนัก
ในเมืองไทย
ด้วยเพราะการสอนที่ให้เวลากับเรื่องข้อคิดเชิงทวนกระแสของ
ศ. ดร.Al red . McCo ซึ่งเป็นหัวใจของการท�าความเข้าใจปัญหา
พืน้ ฐานหนึง่ ในประวัตศิ าสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้สมัยใหม่ (รวมทัง้
สมัยสงครามเย็นซึง่ จะได้กล่าวถึงแนวคิดของ ศ. ดร.Al red . McCo
เรื่อง “ความชาญฉลาด” ของผู้น�าไทยและการรู้จักใช้นโยบายในการ
“หลอกลอ่ ” กับชาติมหาอ�านาจในตอนตอ่ ไป) จึงท�าให้การสอนทีผ่ า่ นมา
ในวิชาประวัตศิ าสตร์ของภูมภิ าคนี้ ยังขาดโอกาสเช่นเดียวกับการสอน
ในวิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย คือไม่มีเวลาได้กล่าวถึงประเด็นก�าเนิด
ของอาเซียนและการด�าเนินการในช่วง 10-20 ปีแรก ซึ่งมีความยาก
ล�าบากและแตกต่างไปจากอาเซียนในช่วงหลังที่คนไทย ชาวอาเซียน
และชาติอื่น ๆ ได้รู้จักและให้ความส�าคัญ นั่นก็คือ ประชาคมอาเซียน
ดังที่เห็นในยุคปัจจุบัน
แต่เหตุผลทีไ่ ม่ได้กล่าวถึงประเด็นส�าคัญของอาเซียนนี้ นอกจาก
เรื่องเวลาการสอนน้อยแล้ว ยังพบว่างานวิจัย ต�ารา วิทยานิพนธ์ระดับ
ปริญญาโทและเอก ส่วนมากหรือเกือบทัง้ หมด มีการศึกษาวิจยั ประเด็นนี้
น้อยมาก เนื่องจากส่วนใหญ่มักสนใจและให้ความส�าคัญกับบทบาท
ของสหรัฐอเมริกาที่มาพร้อมกับซีโต้ (S AT ) เป็นหลักมากกว่า กล่าว
อีกนัยหนึ่งคือ ประวัติศาสตร์ของสมาคมอาเซียนในช่วงแรก ๆ มักถูก
กดทับด้วยเรื่องของซีโต้
ที่ส�าคัญคือ เท่าที่ทราบจากการส�ารวจองค์ความรู้เดิมของไทย
หรือจากการทบทวนวรร กรรมพบว่า นักวิชาการไทยยังไม่มีโอกาส
ได้พบเห็นข้อมูลชัน้ ต้นทีเ่ กีย่ วข้องจากเอกสารต่างประเทศ ทัง้ จากค่าย
โลกเสรี น�าโดยสหรัฐอเมริกา ค่ายคอมมิวนิสต์ที่มีสหภาพโซเวียตและ
จีนเป็นแกนน�า รวมทั้งกลุ่ม NAM เช่น อินเดีย อย่างมากเท่าที่ควรนัก
จึงท�าให้ประวัติศาสตร์ของอาเซียนจากจุดเริ่มต้นและการด�าเนินการ
ในช่วงแรกนั้น ยังคงเป็นเรื่องที่มืดมนต่อเนื่องตลอดมา หรือยังไม่มี
น�า้ หนักอย่างเท่าทีค่ วร เมือ่ เปรียบเทียบกับเรือ่ งราวของซีโต้ เพราะมักมี
กษา
22 เสนาศึ
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 22
แต่เรือ่ งซีโต้ เรือ่ งเล่าจากผูเ้ กีย่ วข้องในสมัยนัน้ แต่ยงั ขาดหลักฐานข้อมูล
อย่างชัดเจนจากฝ่ายสหรัฐอเมริกาโดยตรง
อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้แม้ว่ายังไม่มีโอกาสได้สอน ไม่เคยเห็น
เอกสารจากชาติอื่น ๆ โดยเฉพาะเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา แต่
ความสนใจของผูเ้ ขียนก็ยงั คงมีอยูบ่ า้ ง ทีส่ า� คัญก็คอื จากการมีโอกาสไป
ค้นคว้าเอกสารลับ-ลับทีส่ ดุ ของสหรัฐอเมริกา (NARA) ตามพระราชด�าริ
และพระราชประสงค์ของทูลกระหม่อมอาจารย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง
เมือ่ ครัง้ ปี 2556-2559 ผูเ้ ขียนได้เน้นความสนใจในความสัมพันธ์ระหว่าง
ไทย - รัสเซีย เพือ่ น�าเสนอข้อมูลและความรูเ้ มือ่ ปี 2560 ในเรือ่ ง “120 ปี
ไทย - รัสเซีย : การทบทวนองค์ความรู้สมัยสงครามเย็นตอนต้น
จากมุมมองของนักการทูตและเอกสารลับ ” และการค้นคว้าเมื่อปี
2556-59 นั้น กลับพบว่า มี “ข้อมูลใหม่” ในความสัมพันธ์ระหว่าง
ไทย - สหรัฐอเมริกา และมีความหมาย ความส�าคัญ โดยเฉพาะกับช่วง
การก่อตัวของอาเซียนอีกด้วย
“ข้อมูลใหม่” ที่พบในครั้งนี้ ได้เปิดเผยให้เห็นชัดเจนว่า ภายใต้
ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับรัสเซีย (สหภาพโซเวียต) นั้น ผู้น�าไทย
ไม่พอใจท่าทีและนโยบายของสหรัฐอเมริกาในฐานะพันธมิตรอยูไ่ ม่นอ้ ย
เนื่องมาจากการถูกกีดกันทางการค้าระหว่างไทยกับโลกคอมมิวนิสต์
และปัจจัยอีกด้านหนึ่งก็คือ ไทยและชาติสมาชิกที่ริเริ่มก่อตั้งอาเซียน
นั้น ล้วนต่างไม่มั่นใจท่าทีของสหรัฐอเมริกาในการสกัดกั้นภัยคุกคาม
จากคอมมิวนิสต์ในภูมิภาคนี้
ด้วยเพราะเรื่องทั้งสองนี้ ไทยและประเทศสมาชิกที่ริเริ่มก่อตั้ง
อาเซียน จึงเริม่ แสดงให้เห็นว่า มาตรการของซีโต้ (S AT ) นัน้ อ่อนแอ
เกินไปในการรับมือกับฝ่ายคอมมิวนิสต์ โดยเฉพาะในปัญหาสงคราม
เวียดนาม และในความไม่พอใจนีส้ ง่ ผลให้ผนู้ า� ไทยเริม่ หันไปเข้าหาค่ายโลก
คอมมิวนิสต์ ทั้งรัสเซียและจีนมากขึ้น ในข ะเดียวกันก็พยายาม
หาทางเป็นอิสระจากสหรัฐอเมริกา ซึง่ หนึง่ ในความพยายามนีท้ สี่ ะท้อนถึง
“ความชาญฉลาด” ของผู้น�าไทย-เพื่อนบ้านในฐานะประเทศเล็ก ๆ
และการรูจ้ กั ใช้นโยบายในการ “หลอกลอ่ ” กับชาติมหาอ�านาจนัน้ ก็คอื
การจัดตั้งองค์การความร่วมมือภายในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ต่อมาก็คือ สมาคมอาเซียน นั่นเอง
จากการทีไ่ ด้มโี อกาสไปเห็นข้อมูลลับของ NARA นี้ และตอ้ งการ
เผยแพร่เพื่อให้ชาวไทยได้รับรู้ด้วย จึงชวนกระตุ้นให้เขียนงานเรื่อง
เล่านี้ โดยอาศัยต้นทุนทางข้อมูลและความคิดจากส่วนหนึ่งที่เคยกลับ
ไปทบทวน ค้นคว้า และอ่านเอกสารลับ-ลับที่สุดของ NARA ในช่วง
25 0s-2550s และอีกครัง้ ในช่วงปี 256 -65 เพือ่ งานสัมมนาเรือ่ ง “54 ปี
ไทยกับการก่อตั้ง “อาเซียน” และบทบาทในช่วงสิบปีแรก” ซึ่งได้พบ
“ข้อมูลใหม่” ที่น่าสนใจเกี่ยวกับท่าทีและปฏิกิริยาของสหรัฐอเมริกา
ที่ไม่สนใจไม่รับรู้มากนักต่ออาเซียนในช่วงการก่อตั้งและบทบาทของ
อาเซียนหลังจากนั้นต่อมา แต่การเคลื่อนไหวเรื่องการก่อตั้งสมาคม
อาเซียนนีก้ ลับน่าสนใจยิง่ และยังคงเป็นมรดก บทเรียนทีด่ ขี องแนวทาง
ในการบริหารจัดการต่อกระแสการเมืองโลกในปัจจุบนั -อนาคต เพราะ
แสดงให้เห็นถึงฐานคิด จุดยืนและกลวิธกี ารในการต่อสูอ้ ย่างชาญฉลาด
ของผู้นา� ไทยและเพื่อนบ้านในฐานะประเทศเล็ก ๆ ได้อย่างดียิ่ง
นอกจากนี้ ยังมีกระแสจากภายนอก จากการได้รบั เชิญจากศูนย์
ศึกษาการต่างประเทศ (International Studies Center, ISC) เป็น
วิทยากรพูดคุยในรายการ “วิเทศปริทัศน์” ตอนพิเศษ หัวข้อ “ก�าเนิด
29/6/2568 BE 22:04
อาเซียน : ปฏิกิริยาจากมหาอ�านาจและเพื่อนบ้าน” เมื่อวันที่ 1
สิงหาคม 2564 ซึ่งเป็นรายการสดเผยแพร่ทางหน้า Face oo และ
ช่อง ouTu e ของ ISC เพื่อให้ความรู้กับผู้สนใจทั่วไปและได้รับการ
ตอบรับอย่างดี และมีผสู้ นใจต้องการอ่านหนังสือประกอบการสัมมนา
และการได้อา่ นข้อมูลจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา (NARA) อีกด้วย
ทั้งหมดที่ได้กล่าวมา ถือเป็นต้นทุนและฐานกระตุ้นทางความ
คิดในการเขียนเรื่องเล่าอาเซียนชุดนี้ และเชื่อว่าถ้าหากมีการเขียน
ประวัตศิ าสตร์ในช่วงก่อตัง้ และต่อเนือ่ งในช่วง 10 - 20 ปีแรกก็นา่ สนใจยิง่
เนื่องจากเป็นเรื่องที่คนไทยทั้งนักวิชาการและคนทั่วไป รวมทั้งผู้รู้ใน
แวดวงทหาร ใหค้ วามสนใจนอ้ ยมาก และแทบจะ
ไม่ได้รับรู้เรื่องความเป็นมาที่ยากล�าบากของ
อาเซียนในช่วงก่อตั้งและการด�าเนินการในช่วง
10 - 20 ปีแรกมากนัก ซึ่งควรจะต้องเน้นไว้
อีกครั้งว่า อาเซียนในสมัยปัจจุบัน มีความแตก
ต่างไปจากจุดเริ่มต้นอย่างชัดเจน เนื่องจากช่วง
การก่อตั้งและการด�าเนินการในช่วงแรก ๆ นั้น
แม้ผู้น�าไทยและประเทศสมาชิกผู้ร่วมก่อตั้งอีก
4 ชาติ ซึ่งมี “ความชาญฉลาด” ในการรู้จักใช้
นโยบายในการ “หลอกลอ่ ” กับชาติมหาอ�านาจ
สหรฐั อเมรกิ า และได้ดา� เนินการส�าเร็จในขัน้ แรก
แต่สมาคมอาเซียนกลับไม่เป็นทีย่ อมรับของชาติ
มหาอ�านาจ ทั้งฝ่ายโลกเสรี ค่ายคอมมิวนิสต์ และกลุ่ม NAM
อย่างไรก็ตาม การเขียนและน�าเสนอเนือ้ หาในงานเขียนเรือ่ งเล่านี้
มิได้จงใจที่จะกล่าวโทษชาติมหาอ�านาจต่าง ๆ ทั้งฝ่ายค่ายโลกเสรี
ค่ายคอมมิวนิสต์และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (NAM) แต่ประการใด
หากต้องการเปิดเผยข้อเท็จจริงทีเ่ คยเกิดขึน้ ในอดีตอย่างตรงไปตรงมา เพือ่
แสดงให้คนไทยได้รบั รูแ้ ละตระหนักไว้วา่ การก่อตัง้ สมาคมอาเซียนและ
กว่าจะพัฒนาไปสู่การยอมรับจากนานาชาติ ทั้งในระดับภูมิภาคและ
ระดับโลก ในรูปแบบที่เห็นและเป็นอยู่ปัจจุบันในนามของประชาคม
อาเซียนนั้น ผู้น�าไทยและผู้น�าของประเทศสมาชิกก่อตั้งอีก 4 ชาตินั้น
ได้ตอ่ สู้ ยืนยัน และฝ่าฟันพาความหวังจนสูค่ วามส�าเร็จให้แก่ชาวเอเชีย
ตะวันออกเฉียงใต้มาได้อย่างไร และสิง่ ทีม่ คี ุ ค่าอันเกิดจากความส�าเร็จนี้
ชาวอาเซียนรุ่นใหม่จะรักษาและสืบสานกันต่อไปอย่างไร จึงหวังว่า
ข้อเขียนชวนคิดจากเรื่องเล่าชิ้นเล็ก ๆ นี้ มีส่วนในการสร้างฐานความรู้
ความเข้าใจ เข้าถึง พัฒนาประชาคมอาเซียนอย่างมั่นคงยั่งยืนต่อไป
น
น ำ
ำ
เนือ้ หาในงานเขียนชุดนีม้ คี วามยาวพอควร และอาจท�าให้ผอู้ า่ น
รู้สึกเหน็ดเหนื่อย/อ่อนล้าในการติดตามแบบม้วนเดียวจบ จึงได้แบ่ง
ซอยแยกย่อยประเด็นต่าง ๆ ออกจากกันซึง่ ประกอบด้วยกันหลายตอน
แต่ยังคงต่อเนื่องกันในหลักการใหญ่ โดยมีจุดเน้นต้องการน�าเสนอ
ปฏิกิริยาจากโลกมหาอ�านาจและเพื่อนบ้าน ที่มีต่อไทยและประเทศ
เพื่อนบ้านในการริเริ่มก่อตั้งสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออก
เฉียงใต้หรืออาเซียน (AS AN) และความเป็นมาของการก่อตั้งสมาคม
อาเซียนในปี 2510 พร้อมทัง้ แสดงประเด็นส�าคัญในบริบทของช่วงการ
ก่อตัง้ บทบาทและอิทธิพลของไทยและประเทศสมาชิกอาเซียนในสอง
ทศวรรษแรก 2510s-2520s จากมุมมองของสหรัฐอเมริกา ที่สะท้อน
ผ่านเอกสารลับ-ลับสุดยอดจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ สหรัฐอเมริกา
(NARA)
ในเอกสารลับ-ลับสุดยอดจาก NARA มีขอ้ มูลเด่น ๆ ทีพ่ บเห็นได้มาก
ก็คือ สหรัฐอเมริกาให้ความส�าคัญ S AT มากกว่า AS AN ในข ะ
ที่มหาอ�านาจอื่น ๆ จากค่ายโลกคอมมิวนิสต์ เช่น รัสเซีย จีนแดง
และเวียดนาม และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (NAM) เช่น อินเดีย ต่างก็
ไม่ยอมรับ ไมไ่ วว้ างใจ เพราะมักมองผ่านแว่นของสงครามเย็นในแบบ 2 ขัว้
คือมีแต่ขาว-ด�า หรือศัตรู-มิตร จึงเห็นแต่เปลือกนอกว่า อาเซียนเป็น
สมุน-เครื่องมือรับใช้ของสหรัฐอเมริกา ทั้งนี้คงเนื่องมาจาก AS AN
อยู่ภายใต้ร่มเงาของ S AT และสหรัฐอเมริกา ฝ่ายโลกเสรี นั่นเอง
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 23
เอกสารลับ-ลับสุดยอดจาก NARA ทีเ่ กีย่ วข้องกับเรือ่ งไทยและอาเซียนนี้
มาจากหลายหมวดในฝ่ า ยทหารและฝ่ า ยพลเรื อ น และปั จ จุ บั น
เอกสารลับ-ลับสุดยอดนี้ส่วนใหญ่ได้รับการเปิดเผย (declassi ed
documents) ให้ประชาชนทั้งชาวอเมริกันและคนทั่วโลกสามารถ
เข้าถึงได้ ทัง้ การอ่านจาก NARA และทางระบบอิเล็กทรอนิกส์ เช่น R 59,
R 84 รวมทั้งบางส่วนจากเอกสารลับของ CIA ในเอกสารของชุด CIA
Records Search Tool (CR ST) ที่เผยแพร่ผ่านทาง online แต่ใน
เรื่องเล่านี้ได้เน้นเฉพาะข้อมูลในชุด R 59 เป็นหลัก ซึ่งเอกสารชุดนี้
ถูกจัดอยู่ในฝ่ายพลเรือนตามระบบการจัดเก็บเอกสารและให้บริการ
ของ NARA ที่มีการแบ่งเป็น 2 ฝ่ายคือ ฝ่าย
ทหารและฝ่ายพลเรือน แต่ข้อมูลในชุด R 59
ก็มีข้อมูลลับด้านการทหาร ความมั่นคง ปรากฏ
อยู่จ�านวนไม่น้อยเช่นกัน
ข้อมูลชุด R 59 ทีค่ น้ คว้าเก็บรวบรวมจาก
NARA นี้ ปัจจุบนั ถูกจัดเก็บไว้ในหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ซึ่งมีข้อมูล
ลั บ -ไม่ ลั บ ที่ น ่ า สนใจจ� า นวนมาก และจะได ้
น� า มาเสนอพร ้ อ มหลั ก คิ ด วิ ธี ก ารทาง
ประวัตศิ าสตร์ พร้อมด้วยความเห็น ข้อคิดต่าง ๆ
ตามหัวข้อที่ต่อจากตอนที่ (1) ซึ่งมีเนื้อหาหลัก
อีก 6 ตอน ได้แก่
(2) การก่อตัง้ สมาคม “อาเซียน”: ความเปน็ มาจากฝา่ ยไทย ตามดว้ ย
( ) NARA : ระบบ การให้บริการ และข้อมูลเบื้องต้น (4) ก�าเนิด
“อาเซียน” 2510 : มุมมองจากเอกสาร R 59 ในตอนท้ายก่อนสรุป
คือ บทบาทและอิทธิพลของ “อาเซียน” : ช่วงต้นสิบปีแรก (25102520) จากข้อมูลเด่นและตัวอย่างเอกสารที่น่าสนใจของ R 59 โดย
แบ่งเป็น (5) บทบาทและอิทธิพลของ “อาเซียน”: ช่วงต้น ด่านแรก
สหรัฐอเมริกา โลกเสรี และ (6) บทบาทและอิทธิพลของ “อาเซียน” :
ช่วงต้น ด่านที่สอง ค่ายโลกคอมมิวนิสต์ และ NAM และ (7) บทสรุป
และส่งท้ายของอาเซียน : ข้อคิดทางประวัติศาสตร์ ข้อดีของ NARA
มีข้อมูลมากมายหลากหลายจากฝ่ายอื่น ๆ ทั่วโลก
เนื้อหาหลักอีก 6 ตอนต่อจากนี้ คือผลจากการค้นอ่านเอกสาร
NARA และได้พบข้อมูลใหม่สา� คัญทีเ่ กีย่ วข้องกับอาเซียนจากจุดเริม่ ต้น
และน่าจะน�าไปสู่การสร้างฐานความรู้ ความเข้าใจในบทบาทและ
อิทธิพลของอาเซียนช่วงทศวรรษแรกและต่อมาได้อย่างดี ที่ส�าคัญคือ
มุมมองของสหรัฐอเมริกามีความสอดคล้องกับข้อมูลของประเทศอืน่ ๆ
ในค่ายโลกเสรี และค่ายคอมมิวนิสต์ รวมทั้งกลุ่ม NAM (กลุ่มไม่ฝักใฝ่
ฝ่ายใด เช่น อินเดีย พม่า)
ทั้งหมดนี้ เป็นประเด็นที่เรื่องเล่านี้ต้องการเปิดเผยร่องรอยจาก
มุมมองต่าง ๆ ไว้ให้ได้มากที่สุด เพื่อการสร้างความเข้าใจ เข้าถึง ที่มา
ของการก่อตั้งสมาคมอาเซียน และน�าไปสู่การศึกษาวิจัยในเชิงลึก
อย่างรอบด้านต่อไป โดยเฉพาะมรดกทางฐานคิด จุดยืนและกลอุบาย
กลวิธีการ ในการต่อสู้ของกลุ่มประเทศเล็ก ๆ “อย่างชาญฉลาด”
ในบริบทของการเมืองโลก ทีช่ าวไทย อาเซียนรุน่ ใหม่จา� เป็นต้องเรียนรูไ้ ว้
เพราะโลกในปัจจุบัน-อนาคต ประชาคมอาเซียนก็ยังคงต้องเผชิญ
ปัญหาภายนอกที่ไม่ต่างไปจากสมัยสมาคมอาเซียนมากนัก คือภายใต้
ระบบโลกที่ยังมี 2 ขั้วใหญ่ ระหว่างจีน-รัสเซียและพันธมิตร/BRICS+
กับพันธมิตรตะวันตก-สหรัฐอเมริกา/Trump 2.0 โดยในตอนต่อไป
จะเริ่มจากตอน (2) การก่อตั้งสมาคม “อาเซียน”: ความเป็นมาจาก
ฝ่ายไทย เพื่อเป็นฐานแนวคิดและข้อมูล
เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
23
29/6/2568 BE 22:04
29/6/2568 BE 22:04
พันเอก ดร.สรศักดิ์ งามขจรกุลกิจ
“กลุ่มอาเซียน (ASEAN) เป็นการรวมตัวของประเทศในค่ายโลกเสรี
ใน ค.ศ. 1967 เดิมเป็นกลุ่มที่เรียกว่า ASA ที่ตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1961 เพื่อลด
การพึง่ มหาอ�านาจภายนอก ป้องกันการกระท�าอันเป็นคอมมิวนิสต์รว่ มกัน
เพื่อให้แต่ละประเทศพัฒนาไปได้อย่างดี ภายหลังเพิ่มจ�านวนสมาชิกและมี
เป้าหมายในการพัฒนาเศรษฐกิจร่วมกัน”
พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ “บทน�า : เอเชียตะวัน
ออกเฉียงใต้ในบริบทกระแสโลก” วิชาประวัตศิ าสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
(HI 4105) 10 กันยายน 2552
บทน�ำ
พระราชนิพนธ์ข้างต้นนี้ เป็นส่วนหนึ่งของเอกสารประกอบการ
ทรงสอนของทูลกระหม่อมอาจารย์ เมื่อปี พ.ศ. 2552 ซึ่งเป็นวิชาเลือก
เสรีสา� หรับนักเรียนนายร้อยชัน้ ปี 4 และจากใจความของพระราชนิพนธ์
ที่ยกมานี้ ซึ่งแม้เป็นเพียงข้อเท็จจริง แต่ก็มีเรื่องชวนคิดกับผู้อ่านว่า
เมื่อได้อ่านแล้ว ท่านมีความเห็น มีข้อคิดอย่างไร เมื่อคิดเทียบกับ
ประเด็นทีผ่ เู้ ขียนได้ตงั้ ไว้ในตอนนี้ คือ “เบือ้ งหลังการก่อตัง้ สมาคมและ
ความยากล�าบากในช่วง 10-20 ปีแรก”
แต่ถ้าอ่านแล้ว ท่านยังไม่มีข้อคิดเห็นอะไร ก็อย่าไปกังวลใจ
แต่อย่างใด พยายามอ่านต่อไปอย่างสงสัยใคร่รู้
ผูท้ มี่ คี วามสงสัยใคร่รู้ เมือ่ อ่านพระราชนิพนธ์นใี้ นขัน้ ต้นดูจะเป็น
เรือ่ งธรรมดา แต่กค็ งอดสงสัยไม่ได้ เพราะในความธรรมดานีก้ ลับมีเรือ่ ง
ชวนคิด ชวนมองย้อนกลับไปในอดีตของอาเซียน เนื่องจากมีประเด็น
น่าสนใจที่สะท้อนถึงความต่อเนื่องและพัฒนาการจากยุคสงครามเย็น
สูย่ คุ หลังสงครามเย็นได้อย่างดี อีกทัง้ ยังแสดงถึงนัยส�าคัญของเบือ้ งหลัง
การก่อตั้งสมาคมอาเซียน ที่มีเป้าหมายหลัก 2 ประการ คือ 1) เพื่อลด
การพึ่งมหาอ�านาจภายนอก และ 2) เพื่อให้แต่ละประเทศพัฒนาไปได้
อย่างดี และมีเป้าหมายในการพัฒนาเศรษฐกิจร่วมกัน ซึ่งเป้าหมาย
ทั้ง 2 นี้ยังคงเป็นส่วนหนึ่งของเสาหลักประชาคมอาเซียนและเป็นที่
ยอมรับบนเวทีโลกในปัจจุบัน
ในโลกปัจจุบัน แม้โลกได้ผ่านพ้นสมัยสงครามเย็นเข้าสู่ยุคหลัง
สงครามเย็นแล้ว แต่อาเซียนก็ยงั คงต้องเผชิญกับระบบโลกแบบเดิมทีม่ ี
2 ขั้วใหญ่อยู่ดี ในยุคของฝ่ายหนึ่งมี จีน-รัสเซีย-พันธมิตร/BRICS+
กับอีกฝ่ายหนึ่ง คือ ฝ่ายตะวันตก-สหรัฐอเมริกา และการขึ้นมาของ
ประธานาธิบดี Donald Trump อีกครั้งในปี
2568 (Trump 2.0) ด้วยนโยบาย“America
First” ก็แน่นอนว่ายิ่งจะสร้างผลกระทบต่อ
ระบบโลกและโลก 2 ฝ่ายในอนาคตมากขึ้น
โดยเฉพาะกับค่ายคู่แข่งของสหรัฐอเมริกา คือ
จี น -รั ส เซี ย และพั น ธมิ ต ร/BRICS+ (กลุ ่ ม นี้ มี
สมาชิกก่อตั้ง 5 ชาติ บราซิล รัสเซีย อินเดีย จีน
แอฟริกาใต้ ต่อมามีสมาชิกเพิ่มขึ้นอีกรวมไทย
มาเลเซีย และอินโดนีเซีย ด้วย) และไม่ยกเว้น
พั น ธมิ ต รของค่ า ยสหรั ฐ อเมริ ก าเองทั้ ง ทาง
ยุโรป-เอเชีย และคงส่งผลต่อไทย-อาเซียนอย่าง
แน่นอนเช่นกัน
18 เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 18
ดังนั้น การยึดมั่นในหลักการเดิมนั้น จึงยังคงมี
ความส�าคัญและเป็นสิง่ จ�าเป็นส�าหรับอาเซียน ในการ
เจรจาต่อรองบทเวทีโลกปัจจุบัน-อนาคต แต่คน
จ�านวนมากกลับไม่ทราบ ไม่เคยรับรู้มาก่อนว่า
ในอดีตกว่าที่อาเซียนจะก่อตั้งขึ้นและเป็นที่
ยอมรับกันบนหลักการนี้ในเวทีโลกตั้งแต่สมัย
สงครามเย็นนั้น ผู้น�าไทย-อาเซียนต้องผ่าน
ความยากล�าบากไม่น้อย สิ่งนี้จึงเป็นสารตั้งต้น
ที่ชวนคิดย้อนกลับไปในอดีต เพื่อเข้าใจ เข้าถึง
จุดเริ่มต้นของเรื่อง
ในอดีต การเคลื่อนไหวเพื่อก่อตั้งสมาคมอาเซียน
ในปี พ.ศ. 2510 (1967) ซึง่ ริเริม่ โดยประเทศไทยและอีก 4 ชาติในภูมภิ าคนี้
ได้แก่ สิงคโปร์ มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย เพื่อเป้าหมาย
ดั ง กล่ า วในเวลานั้ น มี ร ่ อ งรอยทางข้ อ เท็ จ จริ ง และเรื่ อ งเล่ า จาก
ผู้เกี่ยวข้อง ได้แสดงให้เห็นชัดว่า กว่าที่อาเซียนจะก่อตั้งขึ้นและเป็นที่
ยอมรับกันนั้นกลับมิใช่เรื่องง่ายนัก โดยเฉพาะในช่วงที่สภาวะของ
สงครามเย็นยังมีความตึงเครียดสูง และทางสหรัฐอเมริกาในฐานะเป็น
“พี่ใหญ่” กลับไม่เห็นด้วยกับแนวทางของไทย-อาเซียน และที่ส�าคัญ
คือ เมื่อก่อตั้งสมาคมแล้ว การด�าเนินการของสมาคมอาเซียนก็เป็นไป
อย่างยากล�าบากในช่วง 10-20 ปีแรก เพราะยังไม่เป็นที่ยอมรับจาก
ทุกฝ่ายในยุคนั้น ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายโลกเสรี ค่ายคอมมิวนิสต์ และกลุ่ม
ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (Non-Aligned Movement, NAM)
เมือ่ เบือ้ งหลังของเรือ่ งมีความเป็นมาอย่างยากล�าบากเช่นนี้ ผูอ้ า่ น
ผู้สนใจ หลายท่านก็คงมีคา� ถามในใจไม่น้อยว่า แล้วท�าไมผู้น�าไทยและ
อีก 4 ชาตินั้น จึงคิดริเริ่มก่อตั้งอาเซียน ด้วยแรงผลักดันจากปัจจัยใด
แนวคิดอะไร ใช้กลอุบายแบบไหน มีกลยุทธ์ใดในการต่อสู้ ตั้งรับ และ
ยืนหยัดจนเป็นที่ยอมรับจากฝ่ายต่าง ๆ นั้นมาได้อย่างไร
ผู้อ่านอาจเก็บค�าถามเหล่านี้ไว้ในใจก่อนก็ได้ เพราะค�าตอบของ
เรือ่ งราวนีต้ อ้ งอาศัยหลักฐานข้อเท็จจริงไม่นอ้ ย และในองค์ความรูข้ อง
ไทยก็ยงั ไม่ปรากฏแพร่หลายนัก ทัง้ ในแวดวงวิชาการและผูส้ นใจทัว่ ไป
แต่ผเู้ ขียนกลับพบข้อมูลจ�านวนมากในเอกสารลับของหอจดหมายเหตุ
แห่งชาติ สหรัฐอเมริกา (National Archives & Records Administration, NARA) จึงเป็นที่มาของงานเขียนเอกสารเก่าเล่าเรื่องอาเซียน
จากหอจดหมายเหตุต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ เพื่อน�าร่อง
และเปิดประเด็นของค�าถามและค�าตอบที่เกี่ยวข้องกับเบื้องหลังการ
ก่อตัง้ สมาคมอาเซียนและความยากล�าบากในช่วงต้นให้ได้รบั รูก้ นั อย่าง
ทั่วถึง ด้วยการเผยแพร่เอกสารเก่า ข้อมูลลับที่ส�าคัญนั้นไปสู่ผู้คนใน
วงกว้าง ซึ่งถือเป็นการขยายการรับรู้เอกสารทางประวัติศาสตร์จาก
ต่างประเทศ และองค์ความรู้เรื่องราวความยากล�าบากของอาเซียน
ในช่วงแรก ทีช่ าวไทย-อาเซียนควรต้องรับรูไ้ ว้ จะได้ชว่ ยกันสืบสานต่อ ๆ ไป
ในการน�าร่องและเปิดประเด็นของค�าถามและค�าตอบเหล่านี้
ผู้เขียนจะค่อย ๆ คลี่คลายปมของปัญหาจากความรู้เดิม ข้อสังเกต
ความสงสัย จนไปพบกับเอกสารลับ ข้อมูลใหม่ แล้วได้ข้อสรุปเพื่อน�า
ไปสู่ความรู้ใหม่เกี่ยวกับเบื้องหลังการก่อตั้งสมาคมอาเซียนและความ
ยากล�าบากในช่วงต้น โดยเริ่มด้วย “อาเซียนจากสมาคมสู่ประชาคม :
องค์ ค วามรู ้ ที่ รู ้ กั น มา” เสริ ม ด้ ว ย “ภารกิ จ ของหอจดหมายเหตุ
29/6/2568 BE 22:04
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์” จากนั้นจึงตามด้วย “อาเซียน :
จากการเรียนการสอนสูง่ านสัมมนาและงานเขียนกึง่ วิชาการในเชิงเรือ่ งเล่า”
และจบด้ ว ยการขมวดปมของเนื้ อ หาหลั ก จากเอกสารลั บ ของ
สหรัฐอเมริกา (NARA) “แนวคิดและเนื้อหา
ของเรื่องเล่า”
ำ น ำ
ำ
ำ
ำ ท น ำ
ก า ร ก ่ อ ตั้ ง ส ม า ค ม ป ร ะ ช า ช า ติ
แห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้หรือ “อาเซียน”
เมื่อปี พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967) นั้น ถือเป็น
จุดเริม่ ต้นทีส่ า� คัญของการรวมตัวในประเทศ
ของกลุ่มภูมิภาคนี้ เพื่อต้องการเป็นอิสระ
จากมหาอ�านาจหรือการถ่วงดุลจากระบบ 2 ขัว้ อ�านาจ และการแสวงหา
ความร่วมมือในการอยู่ร่วมกันอย่างสันติกับฝ่ายต่าง ๆ แม้ในช่วงแรก
ได้ประสบพบเจออุปสรรคใหญ่จากระบบ 2 ขั้วนั้น เนื่องจากการ
จัดตั้งอาเซียนยังก้าวไม่พ้นจากอิทธิพลของสหรัฐอเมริกา และยังไม่
เป็นทีไ่ ว้วางใจจากค่ายคอมมิวนิสต์อกี ด้วย แต่ตอ่ มาอาเซียนก็สามารถ
ก้ า วขึ้ น มามี บ ทบาทและอิ ท ธิ พ ลบนเวที โ ลกเรื่ อ ยมาอย่ า งเข้ ม แข็ ง
กลายเป็นเวทีส�าคัญหรือขั้วอ�านาจหนึ่งในยุคหลังสงครามเย็น
ในปั จ จุ บั น อาเซี ย นได้ เ ติ บ โตก้ า วขึ้ น สู ่ ก ารเป็น “ประชาคม
อาเซียน” (AS AN Communit ) นับจากปี 2558 เป็นต้นมา และ
ในฐานะ “ประชาคม” อาเซียนก็มจี ดุ ยืนทีเ่ ด่นชัดบนเวทีโลก ในยุคระบบ
หลายขั้วอ�านาจ แม้ภายหลังการสิ้นสุดของสมัยสงครามเย็นเรื่อยมา
จนถึงปัจจุบันและในอนาคตอันใกล้ ระบบโลกกลับมามีลักษ ะเดิม
ในยคุ 2 ขัว้ ใหญ่ คือฝ่ายหนึง่ มีจนี -รัสเซียและพันธมิตร/BRICS+ กับอีก
ฝ่ายหนึง่ มีพนั ธมิตรตะวันตก-สหรัฐอเมริกา/Trump 2.0 เปน็ แกนกลาง
แต่อาเซียนก็ยังคงมีจุดยืนเช่นเดิม เพื่อเจรจาต่อรองกับขั้วมหาอ�านาจ
กลุ่มประเทศอื่น ๆ ตามเจตนารม ์เมื่อแรก คือ เป็นอิสระ มีเอกราช
มีสันติภาพ และมีอา� นาจต่อรองบนเวทีโลก
“อาเซียน” เมื่อแรกก่อตั้งขึ้นโดยปฏิญญากรุงเทพ (Bang o
Declaration) หรือปฏิญญาอาเซียน (AS AN Declaration) เมื่อวันที่
8 สิงหาคม 2510 นั้น มีวัตถุประสงค์ใหญ่ที่เด่น ๆ คือเพื่อสร้างความ
ร่วมมือในระดับภูมิภาค เพื่อน�าพากลุ่มประเทศตนเองให้รอดพ้นจาก
ภัยสงครามเย็นระหว่าง 2 ค่ายมหาอ�านาจ (คอมมิวนิสต์-โลกเสรี)
และมีสมาชิกเริ่มแรกเพียง 5 ประเทศ (อินโดนีเซีย มาเลเซีย สิงคโปร์
ฟิลิปปินส์ และไทย)
ที่ ม าของ “อาเซี ย น” อั น เป็ น
องค์กรระดับภูมิภาคนี้ มีประวัติ
ความเป็ น มาน่ า สนใจส� า หรั บ คน
ไทยและประเทศไทย เนื่ อ งจาก
ประเทศไทยมีส่วนร่วมก่อตั้งและ
เป็นสมาชิกทีก่ ระตือรือร้นตลอดมา
จนปั จ จุ บั น และในป ี 2568 นี้
อาเซียนได้ก้าวเดินมาจนมีอายุใกล้
6 ทศวรรษแล้ ว และในอนาคต
อันใกล้ก็คงจะได้เห็นอาเซียนเข้าสู่ระยะเปลี่ยนผ่านส�าคัญอีกช่วงหนึ่ง
นั่นก็คือ สมัยของ “ประชาคมอาเซียน” ในบริบทของ BRICS+ กับ
Trump 2.0
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 19
ดังนั้น การย้อนกลับไปทบทวนและท�าความเข้าใจ เข้าถึง จาก
จุดก�าเนิดขององค์การนี้ จึงน่าจะเป็นพื้นฐานทางความรู้ที่ดี เพื่อ
จะช่วยพัฒนาแนวทางให้เราสามารถก้าวเดินต่อไปสู่การประชาคม
ร่วมกันอย่างยั่งยืนและมั่นคงยิ่งขึ้นบนเวที
โลกปั จ จุ บั น -อนาคต ที่ ยั ง คงเต็ ม ไปด้ ว ย
การแข่ ง ขั น ของมหาอ� า นาจ จึ ง เป็ น ที่ ม า
ของงานเขียนเรื่องเล่านี้ ซึ่งส่วนหนึ่งมาจาก
การพบข้อมูลใหม่ ๆ จากเอกสารลับของ
สหรัฐอเมริกา (NARA) ทีเ่ คยน�าเสนอในการจัด
งานสัมมนาเมือ่ ปี 2564 เรือ่ ง 54 ปี การกอ่ ตงั้
“อาเซี ย น” ริ เ ริ่ ม โดยหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ซึ่งได้
รับการสนับสนุนจากโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าและส�านักงาน
การวิจัยแห่งชาติ (วช.)
เพือ่ ช่วยให้การสร้างความรู้ ความเขา้ ใจ เขา้ ถงึ พัฒนาในเรือ่ งการ
ก่อตั้ง “อาเซียน” นี้ เป็นไปอย่างรอบด้าน การจัดสัมมนาเมื่อปี 2564
นั้น จึงได้เปิดประเด็นและมุมมองต่าง ๆ อย่างกว้างขวาง คือเป็นการ
พินจิ พิเคราะห์จากทุกแง่มมุ ในเชิงท่าทีและปฏิกริ ยิ าอย่างกว้าง ทัง้ จาก
ฝ่ายไทย มหาอ�านาจ 2 ค่ายใหญ่ กลุ่ม NAM และเพื่อนบ้าน และยัง
เปิดกว้างให้กบั ทุกมุมมองของเอกสารหอจดหมายเหตุตา่ งประเทศและ
นักวิชาการอาวุโส
ส� า หรั บ ข้ อ มู ล จากมุ ม มองของเอกสารหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศนั้น ในการจัดสัมมนาครั้งนี้ได้พยายามรวบรวมผู้รู้จา� นวน
หนึ่งซึ่งมาจากนักวิชาการทั้งรุ่นเก่าและรุ่นใหม่ จ�านวน 14 ท่าน และ
แต่ละท่านได้เก็บรวบรวม พร้อมทัง้ วิเคราะห์ขอ้ มูลจากหอจดหมายเหตุ
ตา่ งประเทศตามเปา้ หมาย คือการค้นคว้าและเก็บข้อมูลจาก 11 ประเทศ
ได้แก่ เกาหลีใต้ กัมพูชา จีนแดง (สาธาร รัฐประชาชนจีน) ไต้หวัน
เยอรมนี เวียดนาม ฝรั่งเศส รัสเซีย สหรัฐอเมริกา ออสเตรเลีย และ
อินเดีย โดยเน้นประเทศที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับไทยในช่วงการก่อตั้ง
สมาคมอาเซียน รวม
ทั้ ง บ ท บ า ท แ ล ะ
อิทธิพลของสมาคม
นี้ ใ นช่ ว งสิ บ ปี แ รก
2510-2520 (19671977) และหลังจาก
นั้นต่อมา
เอกสารจากหอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ในจา� นวน 11 ประเทศนี้
ครอบคลุมทั้งกลุ่มค่ายโลกเสรี คือ สหรัฐอเมริกา เกาหลีใต้ ไต้หวัน
ฝรั่งเศส ออสเตรเลีย กลุ่มค่ายคอมมิวนิสต์ คือ จีนแดง (สาธาร รัฐ
ประชาชนจีน) กัมพูชา สหภาพโซเวียต (รัสเซีย) เวียดนามและเยอรมนี
(รวมถึงเยอรมนีตะวันออก) และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (Non-Aligned
Movement, NAM) เช่น อินเดีย ซึ่งมีข้อมูลในส่วนของพม่าและ
อินโดนีเซียรวมอยู่ด้วย ทั้งนี้ก็เพื่อให้ได้ข้อมูลมากที่สุดและรอบด้าน
เท่าที่เป็นไปได้ และเป็นไปตามพระราชด�าริของทูลกระหม่อมอาจารย์
ทีท่ รงเน้นให้ตระหนักไว้เสมอว่า “ การหาข้อมูลหรือหลักฐาน ควรหา
หลักฐานให้ได้มากที่สุดและหลากหลาย เพื่อตรวจสอบ ตรวจทาน
กันและกัน ให้มั่นใจว่าจะจ�าลองภาพในอดีตได้ใกล้เคียง ” (ส่วนหนึ่ง
จากบทพระราชนิพนธ์ค�าสอนเรื่อง “ไทยกับเพื่อนบ้าน : จุดมุ่งหมาย
และขอบเขตการศึกษา และวิธีการทางประวัติศาสตร์” วิชาหัวข้อ
พิเศษทางประวัติศาสตร์ไทย : ไทยกับประเทศเพื่อนบ้าน ( I 4106)
0 เมษายน 2556)
อย่างไรก็ตาม เรื่องเล่าอาเซียนนี้จะแนะน�าเพียงเอกสารของ
สหรัฐอเมริกา (NARA) เป็นการน�าร่องก่อน และอยู่ในชุดงานเขียน
เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
19
29/6/2568 BE 22:04
เอกสารเก่าเล่าเรื่อง จากเอกสารลับของหอจดหมายเหตุต่างประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ โดยมีแกนกลางของเรื่องคือ “เบื้องหลังการ
ก่อตั้งสมาคมอาเซียนและความยากล�าบากในช่วง 10-20 ปี
แรก : มุมมองจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา” และ
ยังคงเป็นการด�าเนินการที่ต่อเนื่องในชุดเอกสารเก่า
เล่าเรื่องในสมัยสงครามเย็น จากสงครามเกาหลี
สู่การก่อตั้งสมาคมอาเซียน และคิดว่าน่าจะมี
การผลิตบทความในชุดนี้ต่อไปอีก จากเอกสาร
ส�าคัญในช่วงรอยต่อจากยุคสงครามเย็นไปสู่สมัย
หลังสงครามเย็น หรือจากสมัยสงครามเย็นย้อน
กลับไปในอดีตสมัยสงครามโลกครัง้ ที่ 2 อีกหลายชุด
ด้ ว ยกั น เนื่ อ งจากหอจดหมายเหตุ ต ่ า งประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ ยังมีเอกสารลับที่ส�าคัญและ
น่าสนใจอีกมาก และน่าสนใจอย่างยิ่งโดยเฉพาะส�าหรับ
การศึ ก ษาวิ จั ย เชิ ง ลึ ก ทางประวั ติ ศ าสตร์ ไ ทยสมั ย ใหม่ และ
การเผยแพร่เอกสารเก่า ข้อมูลลับเหล่านี้ ก็นับเป็นภารกิจหนึ่งของ
หอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ทีม่ กี ารด�าเนินการ
มานานมากกว่าสามทศวรรษแล้ว
ำ
ำ
ำ
ท ท
ำ ำ
ตามแนวพระราชด�าริและพระราชประสงค์ของทูลกระหม่อม
อาจารย์ ที่ทรงริเริ่มหอจดหมายเหตุต่างประเทศนี้ เมื่อปี 25 4-25 5
เป็ น ต้ น มานั้ น จุ ด มุ ่ ง หมายและภารกิ จ หลั ก ของหอจดหมายเหตุ
แห่งนี้ มีทั้งด้านการค้นคว้า รวบรวมและจัดเก็บเอกสารส�าคัญทาง
ประวัติศาสตร์ไทยจากต่างประเทศ และการเผยแพร่เอกสารส�าคัญ
ดังกล่าวในรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งมี 5 ด้าน ได้แก่ 1) การจัดงานสัมมนา
ประจ�าปี 2) การแปลเอกสาร ) การวิจัยเชิงลึก งานเขียนสร้างสรรค์
ในเชิงสารคดี 4) การให้บริการความรู้เอกสารต่างประเทศแก่ผู้สนใจ
ทั้งในกรุงเทพ และต่างจังหวัด และ 5) การพัฒนาองค์ความรู้ของ
ระบบเอกสารในรู ป หอจดหมายเหตุ อิ เ ล็ ก ทรอนิ ก ส์ ในฐานะเป็ น
“แบบอย่าง” (e ample) และเพื่อเป็น “ตัวแบบ” (model) ของการ
บริหารจัดการเอกสารต่างประเทศอย่างเป็นระบบครบกระบวนการ
เพื่อเป็นแนวทางให้แก่วงวิชาการและผู้สนใจทั่วไปด้านจดหมายเหตุ
ของไทย-อาเซียนต่อไป
ส�าหรับงานเขียนชุดเอกสารเก่าเล่าเรื่อง จากเอกสารลับของ
หอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ดังเรือ่ ง “เอกสารเกา่
เล่าเรือ่ งอาเซียน เบือ้ งหลังการก่อตัง้ สมาคมและความยากล�าบากในชว่ ง
10-20 ปแี รก” ทีท่ า่ นก�าลังอ่านอยูน่ ี้ ก็จดั เป็นในส่วนหนึง่ ของการเผยแพร่
เอกสารส�าคัญดังกล่าวในรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งอาจอยู่ใน ข้อ ) และ/หรือ
ข้อ 4) ข้างต้นก็ได้ แต่ได้เน้นให้กับผู้อ่าน ผู้รู้ ในแวดวงนักการทหาร
ทหารอาชีพ ทหารวิชาการ ทหารปัญญาชน อาจารย์ทหารและ
นักเรียนนายร้อย เป็นพิเศษ เช่นเดียวกับงานเขียนชุด “เอกสารเก่า
เล่าเรื่อง สงครามเกาหลี” ที่เผย
แพร่ ผ ่ า นมาแล้ว เพื่อให้ผู้อ่าน
ผู้รู้ ในแวดวงนี้ได้รับรู้และทราบ
ความเคลื่ อ นไหวทางข้ อ มู ล
ประวัตศิ าสตร์ใหม่ ๆ จากเอกสารลับ
ของต่ า งประเทศ โดยเฉพาะ
จากสหรัฐอเมริกา (NARA) ซึ่งมี
เอกสารลับ ข้อมูลใหม่ ๆ เผยแพร่
ออกมาใหม่ ทุ ก ปี และมี ค วาม
ส�าคัญต่อการศึกษาประวัตศิ าสตร์
ไทยสมัยใหม่เป็นอย่างยิ่ง
กษา
20 เสนาศึ
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 20
ท�าไมจึงเป็นเช่นนัน้ เหตุผลก็เพราะจุดอ่อนประการหนึง่ ของการ
ศึกษาวิจยั เชิงลึกทางประวัตศิ าสตร์ไทยสมัยใหม่ในแวดวงวิชาการไทย
ยังคงขาดหลักฐานส�าคัญหรือการขาดแคลนข้อมูลจาก
ต่างประเทศอย่างชัดเจน แต่ปจั จุบนั ผูอ้ า่ น ผูร้ ู้ ในแวดวง
ทหาร รวมทัง้ นักวิชาการ นิสติ นักศึกษา ผูส้ นใจทัว่ ไป
สามารถค้นคว้าข้อมูลดังกล่าวได้จาก “คลังข้อมูล”
ดิ จิ ทั ล ของหอจดหมายเหตุ ต ่ า งประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ ได้อย่างสะดวกและทั่วถึง
ทั้งทาง on-site และ ทาง online และเพื่อการ
นีจ้ งึ ได้นา� เสนอและแนะน�าสิง่ ทีน่ า่ สนใจจาก “คลงั
ข้อมูล” ดังกล่าวมาเผยแพร่สู่ผู้อ่าน ผู้รู้ ในแวดวง
ทหารและวิชาการ รวมทั้งผู้สนใจ โดยการคัดเลือก
เอกสารส�าคัญบางส่วนมาเขียนเล่าเรื่อง “เบื้องหลัง
การก่อตั้งสมาคมอาเซียนและความยากล�าบากในช่วง
10 - 20 ปีแรก : มุมมองจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา” เพื่อ
เป็นงานเขียนกึง่ วิชาการชุดสัน้ ๆ ส�าหรับผูส้ นใจทีม่ ใิ ช่นกั ประวัตศิ าสตร์
นักวิชาการ โดยตรง
อันที่จริงแล้ว งานเขียนชุดหนึ่ง ไม่ว่าจะมีความหนาหรือสั้น ๆ
ก็ตาม ผูม้ ปี ระสบการ ย์ อ่ มทราบว่า กว่าจะเขียนและด�าเนินการจัดพิมพ์
จนแล้วเสร็จ ต้องอาศัยพลังงานและใช้เวลาไม่น้อย แต่ก็มีคนไม่น้อยที่
มีเวลาอ่านไม่มากนัก ดังนั้น งานเขียนกึ่งวิชาการชุดสั้น ๆ ในแบบเรื่อง
เล่าแบบนี้ จึงเป็นทางเลือกหนึง่ ทีด่ ี และทีแ่ ปลกใจไม่นอ้ ยก็คอื แทบทุก
วินาทีมีงานเขียนชุดใหม่
เล่ ม ใหม่ ออกมาเสมอ
เสมือนหนึ่งหนังสือ งาน
เขียน กลับมิเคยขาดหาย
ไปไหน คื อ มั น ยั ง คงถู ก
ผลิ ต ออกมามากเช่ น กั น
เพราะการเขียนชุดความ
รู้ในเชิงสารคดี หรืองาน
เขียนเป็นหนังสือวิชาการ
แต่ละเล่มนั้น ต่างล้วนมี
แรงจูงใจเป็นตัวตัง้ และตัวตัง้ นีผ้ เู้ ขียน ผูผ้ ลิต ก็คงคิดคล้ายกันในแง่ทวี่ า่
มิใช่เพียงการขายสินค้าในรูปชุดงานเขียน หนังสือ เท่านั้น หากแต่คือ
การขยายความรู้ออกไปสู่สังคมในวงกว้างเป็นส�าคัญ
จุดประสงค์ของการเขียนงานชุดนี้ก็เช่นกัน แต่นอกเหนือไป
จากการขยายความรู้แล้ว ยังมีเป้าหมายเพื่อการเผยแพร่เอกสาร
ส�าคัญ ข้อมูลลับ โดยเฉพาะเอกสารจากหอจดหมายเหตุต่างประเทศ
ทูลกระหม่อมอาจารย์ ในแบบเรื่องเล่าสั้น ๆ กึ่งวิชาการ ที่มีทั้งด้าน
ข้อมูล ความรู้ตามหลักคิดและวิธีการทางประวัติศาสตร์ พร้อมด้วย
การแนะนา� เอกสารส�าคัญเกีย่ วกับอาเซียน จากเอกสารลับ-ลับทีส่ ดุ ของ
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ สหรัฐอเมริกา (NARA) มาสู่ผู้อ่าน ผู้รู้ ใน
แวดวงทหารและวิชาการ รวมทั้งผู้สนใจทั่วไป โดยการคัดสรรเอกสาร
ส�าคัญบางส่วนมาเล่าเรือ่ งเบือ้ งหลังการก่อตัง้ สมาคมอาเซียนและความ
ยากล�าบากในช่วง 20 ปีแรก พร้อมความเห็นและข้อคิดของผู้เขียน
ในเชิงกึ่งวิชาการ ตามเป้าหมายนั้น ตามแนวพระราชด�าริและพระราช
ประสงค์ของทูลกระหม่อมอาจารย์
ำ น ำ ำ น ำ น ำน นำ
ำน น
ำ ำ น
ำ
อย่างไรก็ดี การน�าเสนอเอกสารส�าคัญพร้อมด้วยความรูใ้ หม่เกีย่ ว
กับสมาคมอาเซียนนี้ นอกจากเป็นภารกิจหนึ่งของหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ แล้ว ยังมีแรงจูงใจพื้นฐานมาจาก
อีกหลายปัจจัยด้วยกัน ทั้งจากที่เคยสอนหัวข้อนี้ในหลายวิชาและ
สอนนานมาหลายปีแล้ว กองวิชาประวัติศาสตร์ ส่วนการศึกษา
โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า และยังเคยไปค้นเอกสารลับของ
NARA มาหลายครั้ ง อี ก ทั้ ง เคยจั ด สั ม มนาทางวิ ช าการประจ� า ปี
29/6/2568 BE 22:04
ของหอจดหมายเหตุตา่ งประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ เมือ่ ปี 2564 เรือ่ ง
“54 ปี การก่อตั้ง “อาเซียน” และปฏิกิริยาจากโลกมหาอ�านาจและ
เพื่อนบ้าน”
แต่ที่ส�าคัญก็คือ จากการจัด
สัมมนาครั้งนี้เมื่อปี 2564
พบว่ า ในองค์ ค วามรู ้
เดิมของไทยยังคงมี
ความรู้ ความเข้าใจ
เข ้ า ถึ ง ส ม า ค ม
อาเซี ย นไม่ ม ากนั ก
โดยเฉพาะในช่วงการ
ก่ อ ตั้ ง และบทบาทและ
อิทธิพลบนเวทีระหว่างประเทศ
ในช่วงแรก ๆ ประมา สองทศวรรษแรก ก่อนที่จะได้รับการรับยอม
จากนานาชาติในระยะต่อมาจนถึงสมัยปัจจุบัน ซึ่งอาเซียนปัจจุบันผิด
ไปจากจุดเริม่ ต้นอย่างชัดเจน เนือ่ งจากช่วงการก่อตัง้ และการด�าเนินการ
ในช่วงแรกนั้น อาเซียนยังไม่เป็นที่ยอมรับของมหาอ�านาจ ทั้งฝ่าย
โลกเสรี ค่ายคอมมิวนิสต์ และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (NAM)
ด้วยเหตุนี้ แทนที่จะให้ความสนใจอาเซียนในสมัยประชาคม
ผู้เขียนกลับเห็นว่า ในช่วงก่อนการก่อตั้งหรือความส�าเร็จในความ
พยายามด�าเนินการในช่วงต้น ๆ นั้น น่าจะมีความหมาย ความส�าคัญ
ไม่นอ้ ยต่อการสร้างการรับรูแ้ ละความเข้าใจสมาชิกผูก้ อ่ ตัง้ สมาคมแห่งนี้
จึงกลายเป็นประเด็นที่มาของการรื้อฟนประวัติของการก่อตั้ง เพื่อ
สร้างความรู้ ความเข้าใจอาเซียนเมือ่ แรกเกิดและในวัยเด็กนัน้ ไทยและ
ประเทศสมาชิกร่วมก่อตั้งอาเซียนนั้นต้องเผชิญกับปัญหาอะไรมาบ้าง
ใช้กลวิธีการใด อย่างไร ท�าไมผ่านพ้นมาได้ด้วยดี ซึ่งค�าถามส่วนนี้
เมื่อรวมเข้าด้วยกันกับบริบทในสมัยสงครามเย็นที่มีสหรัฐอเมริกาเป็น
พี่ใหญ่ จึงเป็นที่มาของการฟน “เบื้องหลังการก่อตั้งสมาคมและความ
ยากล�าบากในช่วง 10-20 ปีแรก” อีกนัยก็คือ “ก�าเนิดอาเซียน :
มุมมองจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา”
ก�าเนิดอาเซียนจากมุมมองของเอกสารลับ สหรัฐอเมริกานี้ มีจุด
มุ่งหมายและล�าดับของการน�าเสนอเป็นไปอย่างง่าย ๆ และตรงตัว คือ
มีความต้องการน�าเสนอท่าทีและปฏิกริ ยิ าจากสหรัฐอเมริกา ทีม่ ตี อ่ ไทย
และเพือ่ นบ้านในการริเริม่ ก่อตัง้ สมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออก
เฉียงใต้หรืออาเซียน (Association o Southeast Asian Nations,
AS AN) จากจุดเริ่มต้นและต่อเนื่องมา โดยจะได้เริ่มจากความเป็นมา
ของการก่อตัง้ สมาคมอาเซียนในปี 2510 (1967) พร้อมทัง้ แสดงประเด็น
ส�าคัญในบริบทของช่วงการก่อตั้ง บทบาทและอิทธิพลของไทยและ
ประเทศสมาชิกอาเซียนในทศวรรษแรก 2510-2520 (1967-1977)
จากมุมมองของมหาอ�านาจและเพือ่ นบ้าน โดยเฉพาะจากสหรัฐอเมริกา
ที่สะท้อนผ่านเอกสารลับ-ลับที่สุด (top secret) จากหอจดหมายเหตุ
แห่งชาติ (NARA)
แม้การน�าเสนอนี้ใช้เอกสารลับ-ลับที่สุดจาก NARA เป็นหลัก
ฐานส�าคัญ ซึง่ น่าจะมีความรูใ้ หม่ ๆ แต่ถา้ ท่านไม่มคี า� ถาม ไม่มขี อ้ สงสัย
เพราะยังไม่ละทิง้ ความรูเ้ ดิมแล้ว ก็ดจู ะไม่มอี ะไรใหม่นกั เพราะในความ
รูเ้ ดิมนัน้ อาเซียนเกิดขึน้ โดยไทยและอีก 4 ชาติ ไดแ้ ก่ มาเลเซีย สิงคโปร์
ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย ต่อมามีบรูไนเข้าร่วม และได้ด�าเนินการ
มาอย่างราบรื่น จนเป็นที่ยอมรับจากนานาชาติในยุคหลังสงครามเย็น
ในนาม “ประชาคมอาเซียน”
แต่ถ้าผู้อ่าน รู้จักการตั้งค�าถามและมีข้อสงสัยในข้อมูลจาก
เอกสารต่างประเทศ ซึ่งถือเป็นข้อส�าคัญประการแรกของการเป็น
นักประวัตศิ าสตร์ทดี่ ี ท่านก็จะพบว่าอาเซียนในช่วงเริม่ แรกนัน้ ตอ้ งพบ
เจอกับอุปสรรคไม่น้อย โดยเฉพาะท่าทีและปฏิกิริยาของมหาอ�านาจ
ในข ะนัน้ ซึง่ รวมถึงสหรัฐอเมริกาอย่างไม่นา่ เชือ่ ทัง้ ๆ ทีส่ หรัฐอเมริกา
เป็นพันธมิตรทีใ่ กล้ชดิ กับไทยในกลุม่ ซีโต้ (S AT ) แต่กลับไม่สนับสนุน
การก่อตั้งสมาคมอาเซียนเลย
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 21
เรื่องนี้ในเอกสารลับของ NARA มีข้อมูลอยู่มาก จึงมีอะไรใหม่
มีขอ้ มูลใหม่ ๆ ทีน่ า่ สนใจยิง่ ทีค่ นไทยส่วนใหญ่ยงั ไม่เคยรับรูก้ นั มาก่อน
และเท่าที่ทราบจากอดีตนักการเมือง-นักการทูตของไทย นักวิชาการ
อาจารย์สอนระดับโรงเรียน มหาวิทยาลัย นิสิตนักศึกษา ประชาชน
ทั่วไป และผู้รู้ในแวดวงทหาร ก็ยังไม่ทราบ ยังไม่เคยรับรู้กันมาก่อน
เช่นกัน คงเพราะยังไม่เคยเห็นเอกสารลับในเรื่องนี้มาก่อน แต่เอกสาร
ลับ-ลับที่สุดนี้บางส่วนได้รับการเปิดเผยแล้ว และจะไปสู่การสร้าง
ความรู้ ความเข้าใจใหม่ ที่ลบล้างความเชื่อและความรู้เดิมของไทยได้
อย่างสิ้นเชิง
โดยทั่วไป ในความเข้าใจและการรับรู้ของคนไทย มักคิดและ
เชื่อกันมาแต่เดิมว่า การก่อตั้งอาเซียนเมื่อปี 2510 นั้น แม้มีจุดเริ่มต้น
จากการริเริม่ ของไทยกับสมาชิกก่อตัง้ อีก 4 ชาตินน้ั ก็ตาม แตม่ หาอา� นาจ
หรือ “พีใ่ หญ่” ของฝ่ายค่ายโลกเสรีในข ะนัน้ คือ สหรัฐอเมริกา ย่อมมี
ส่วนรู้เห็นหรือเห็นดีเห็นงามอยู่ด้วยไม่น้อย เนื่องจากสหรัฐอเมริกา
ในช่วงนัน้ เป็นพันธมิตรทีใ่ กล้ชดิ สนิทกับไทยอย่างมาก สหรัฐอเมริกาจึง
น่าจะสนับสนุนหรืออยู่เบื้องหลังในการก่อตั้งสมาคมอาเซียนนี้ แต่เอา
เข้าจริงแล้ว เอกสารลับ-ลับที่สุดของ NARA โดยเฉพาะในชุด R 59
และชุด R 84 กลับเปิดเผยให้เห็นไปในทิศทางที่ตรงกันข้ามในแบบ
“พลิกหน้ามือเป็นหลังมือ” เลยก็ว่าได้
อันที่จริงแล้ว ก่อนที่จะมีโอกาสไปค้นอ่านและเห็นเอกสาร
ลับ-ลับที่สุดของ NARA ในเรื่องอาเซียนนี้ ผู้เขียนเองก็คิดไม่ต่างไป
จากคนไทยทั่วไป และมิได้สนใจประเด็นนี้มากนัก แม้เคยได้สอนเรื่อง
อาเซียนมานานหลายปี แต่กลับไม่เคยคิดทบทวนเรือ่ งนีอ้ ย่างจริงจังเลย
ทั้งนี้ส่วนหนึ่งคงเพราะอาเซียนปัจจุบันไปไกลจากเดิมมากแล้ว คือ
จากสมาคมไปสูป่ ระชาคมหรือจากช่วงยากล�าบากมาสูช่ ว่ งรุง่ เรืองแล้ว
เราจึงมักลืมช่วงล�าบากไปเสมอ และประเด็นส�าคัญเราที่มักให้ความ
สนใจในการเรียนการสอนของวิชาต่าง ๆ ในปัจจุบันก็มักขยับออกจาก
สมัยสงครามเย็นมาสู่ยุคหลังสงครามเย็นมากกว่า คือมาอยู่ที่ประเด็น
ปัจจุบัน เช่น อาเซียน+ 1 อาเซียน+ และ อาเซียน+ 6
ดังตัวอย่างทีผ่ เู้ ขียนเคยสอนหัวข้ออาเซียน ในวิชาประวัตศิ าสตร์
โลก/ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย ส�าหรับนักเรียนนายร้อยชั้นปีที่ 5 มานาน
ตามหัวข้อคือ “อาเซียนและไทยกับการปรับตัวในโลกร่วมสมัย” และ
มักเน้นในสมัยใหม่ในยุคหลังสงครามเย็น สมัยประชาคมอาเซียน
เป็นส่วนใหญ่ เนื่องจากมีเวลาสอนเพียง 2 คาบ จึงไม่มีเวลาให้กับ
ประวัติศาสตร์ช่วงแรกของอาเซียน คือช่วงการก่อตั้งสมาคมและ
การด�าเนินการในช่วงแรก ๆ ไปโดยปริยาย
นอกจากนี้ ยังเคยสอนประวัตศิ าสตร์ภมู ภิ าคนี้ ในช่วงสมัยรอยต่อ
จากสมัยอา านิคมสูก่ ารประกาศ เอกราช ภายหลังสงครามโลกครัง้ ที่ 2
ตามหัวข้อ คือ “ระบอบอา านิคม ขบวนการชาตินิยมและการได้รับ
เอกราช” นักเรียนนายร้อยชั้นปีที่ 4 ซึ่งมีเวลาสอน คาบ แต่ก็มิได้
มีโอกาสพูดถึงการก่อตั้งสมาคมอาเซียนเช่นเดิม
เพราะประเด็นส�าคัญของประวัติศาสตร์ช่วงนี้ ได ้ เน ้ นด ้า น
ขบวนการชาตินิยมและอิทธิพลของญี่ปุ่น ซึ่งมีข้อถกเถียงมาจาก
เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
21
29/6/2568 BE 22:04
2 ส�านักคิด คือ ศ. ดร. arr . Benda กับ ศ. ดร.Al red . McCo
โดยเฉพาะในประเด็นเรื่อง การเกิดขึ้นของชนชั้นใหม่ (Ne lites)
ในภูมภิ าคนี้ เช่น ผูน้ า� ค ะราษ รของไทย และนักชาตินยิ มทีม่ ชี อื่ เสียง
โ จิมินห์แห่งเวียดนาม เกิดขึ้นจากการสนับสนุนของฝ่ายญี่ปุ่นหรือว่า
มีอยู่แล้วภายใต้ระบอบอา านิคมตะวันตก
เรื่องนี้เป็นข้อถกเถียงใหม่ส�าหรับแวดวงวิชาการไทย แต่มีความ
ส�าคัญในการศึกษาประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จึงให้เวลา
ปูพนื้ ฐานมากหน่อย และมีขอ้ แนะน�าวา่ ถ้าผูอ้ า่ นสนใจ มีเวลา ก็ควรต้อง
ศึกษาหาอ่านจากนักประวัตศิ าสตร์ผมู้ ชี อื่ เสียงทัง้ สองท่านทีก่ ล่าวมาแล้ว
เพราะเป็นเรื่องข้อถกเถียงจากส�านักคิด 2 ค่ายนี้ ที่ถือเป็นเรื่องเด่น
และนักวิชาการ อาจารย์รนุ่ ใหม่ นิสติ นักศึกษาและผูส้ นใจทัว่ ไป รวมทัง้
นักเรียนนายร้อย ทหารอาชีพ นักการทหาร ก็ควรต้องศึกษาหาความรู้
ให้กระจ่าง เพราะเท่าที่ทราบ ข้อโต้แย้งของ ศ. ดร.Al red . McCo
มีนา�้ หนักมากกว่า แต่ผคู้ นโดยเฉพาะนักวิชาการไทยกลับยึดส�านักคิดเดิม
ของ ศ. ดร. arr . Benda ไว้อย่างเหนียวแน่น คงเพราะงานเขียน
ของ ศ. ดร.Al red . McCo ที่เกี่ยวข้องในเรื่องนี้ยังไม่แพร่หลายนัก
ในเมืองไทย
ด้วยเพราะการสอนที่ให้เวลากับเรื่องข้อคิดเชิงทวนกระแสของ
ศ. ดร.Al red . McCo ซึ่งเป็นหัวใจของการท�าความเข้าใจปัญหา
พืน้ ฐานหนึง่ ในประวัตศิ าสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้สมัยใหม่ (รวมทัง้
สมัยสงครามเย็นซึง่ จะได้กล่าวถึงแนวคิดของ ศ. ดร.Al red . McCo
เรื่อง “ความชาญฉลาด” ของผู้น�าไทยและการรู้จักใช้นโยบายในการ
“หลอกลอ่ ” กับชาติมหาอ�านาจในตอนตอ่ ไป) จึงท�าให้การสอนทีผ่ า่ นมา
ในวิชาประวัตศิ าสตร์ของภูมภิ าคนี้ ยังขาดโอกาสเช่นเดียวกับการสอน
ในวิชาประวัติศาสตร์ร่วมสมัย คือไม่มีเวลาได้กล่าวถึงประเด็นก�าเนิด
ของอาเซียนและการด�าเนินการในช่วง 10-20 ปีแรก ซึ่งมีความยาก
ล�าบากและแตกต่างไปจากอาเซียนในช่วงหลังที่คนไทย ชาวอาเซียน
และชาติอื่น ๆ ได้รู้จักและให้ความส�าคัญ นั่นก็คือ ประชาคมอาเซียน
ดังที่เห็นในยุคปัจจุบัน
แต่เหตุผลทีไ่ ม่ได้กล่าวถึงประเด็นส�าคัญของอาเซียนนี้ นอกจาก
เรื่องเวลาการสอนน้อยแล้ว ยังพบว่างานวิจัย ต�ารา วิทยานิพนธ์ระดับ
ปริญญาโทและเอก ส่วนมากหรือเกือบทัง้ หมด มีการศึกษาวิจยั ประเด็นนี้
น้อยมาก เนื่องจากส่วนใหญ่มักสนใจและให้ความส�าคัญกับบทบาท
ของสหรัฐอเมริกาที่มาพร้อมกับซีโต้ (S AT ) เป็นหลักมากกว่า กล่าว
อีกนัยหนึ่งคือ ประวัติศาสตร์ของสมาคมอาเซียนในช่วงแรก ๆ มักถูก
กดทับด้วยเรื่องของซีโต้
ที่ส�าคัญคือ เท่าที่ทราบจากการส�ารวจองค์ความรู้เดิมของไทย
หรือจากการทบทวนวรร กรรมพบว่า นักวิชาการไทยยังไม่มีโอกาส
ได้พบเห็นข้อมูลชัน้ ต้นทีเ่ กีย่ วข้องจากเอกสารต่างประเทศ ทัง้ จากค่าย
โลกเสรี น�าโดยสหรัฐอเมริกา ค่ายคอมมิวนิสต์ที่มีสหภาพโซเวียตและ
จีนเป็นแกนน�า รวมทั้งกลุ่ม NAM เช่น อินเดีย อย่างมากเท่าที่ควรนัก
จึงท�าให้ประวัติศาสตร์ของอาเซียนจากจุดเริ่มต้นและการด�าเนินการ
ในช่วงแรกนั้น ยังคงเป็นเรื่องที่มืดมนต่อเนื่องตลอดมา หรือยังไม่มี
น�า้ หนักอย่างเท่าทีค่ วร เมือ่ เปรียบเทียบกับเรือ่ งราวของซีโต้ เพราะมักมี
กษา
22 เสนาศึ
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 22
แต่เรือ่ งซีโต้ เรือ่ งเล่าจากผูเ้ กีย่ วข้องในสมัยนัน้ แต่ยงั ขาดหลักฐานข้อมูล
อย่างชัดเจนจากฝ่ายสหรัฐอเมริกาโดยตรง
อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้แม้ว่ายังไม่มีโอกาสได้สอน ไม่เคยเห็น
เอกสารจากชาติอื่น ๆ โดยเฉพาะเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา แต่
ความสนใจของผูเ้ ขียนก็ยงั คงมีอยูบ่ า้ ง ทีส่ า� คัญก็คอื จากการมีโอกาสไป
ค้นคว้าเอกสารลับ-ลับทีส่ ดุ ของสหรัฐอเมริกา (NARA) ตามพระราชด�าริ
และพระราชประสงค์ของทูลกระหม่อมอาจารย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง
เมือ่ ครัง้ ปี 2556-2559 ผูเ้ ขียนได้เน้นความสนใจในความสัมพันธ์ระหว่าง
ไทย - รัสเซีย เพือ่ น�าเสนอข้อมูลและความรูเ้ มือ่ ปี 2560 ในเรือ่ ง “120 ปี
ไทย - รัสเซีย : การทบทวนองค์ความรู้สมัยสงครามเย็นตอนต้น
จากมุมมองของนักการทูตและเอกสารลับ ” และการค้นคว้าเมื่อปี
2556-59 นั้น กลับพบว่า มี “ข้อมูลใหม่” ในความสัมพันธ์ระหว่าง
ไทย - สหรัฐอเมริกา และมีความหมาย ความส�าคัญ โดยเฉพาะกับช่วง
การก่อตัวของอาเซียนอีกด้วย
“ข้อมูลใหม่” ที่พบในครั้งนี้ ได้เปิดเผยให้เห็นชัดเจนว่า ภายใต้
ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับรัสเซีย (สหภาพโซเวียต) นั้น ผู้น�าไทย
ไม่พอใจท่าทีและนโยบายของสหรัฐอเมริกาในฐานะพันธมิตรอยูไ่ ม่นอ้ ย
เนื่องมาจากการถูกกีดกันทางการค้าระหว่างไทยกับโลกคอมมิวนิสต์
และปัจจัยอีกด้านหนึ่งก็คือ ไทยและชาติสมาชิกที่ริเริ่มก่อตั้งอาเซียน
นั้น ล้วนต่างไม่มั่นใจท่าทีของสหรัฐอเมริกาในการสกัดกั้นภัยคุกคาม
จากคอมมิวนิสต์ในภูมิภาคนี้
ด้วยเพราะเรื่องทั้งสองนี้ ไทยและประเทศสมาชิกที่ริเริ่มก่อตั้ง
อาเซียน จึงเริม่ แสดงให้เห็นว่า มาตรการของซีโต้ (S AT ) นัน้ อ่อนแอ
เกินไปในการรับมือกับฝ่ายคอมมิวนิสต์ โดยเฉพาะในปัญหาสงคราม
เวียดนาม และในความไม่พอใจนีส้ ง่ ผลให้ผนู้ า� ไทยเริม่ หันไปเข้าหาค่ายโลก
คอมมิวนิสต์ ทั้งรัสเซียและจีนมากขึ้น ในข ะเดียวกันก็พยายาม
หาทางเป็นอิสระจากสหรัฐอเมริกา ซึง่ หนึง่ ในความพยายามนีท้ สี่ ะท้อนถึง
“ความชาญฉลาด” ของผู้น�าไทย-เพื่อนบ้านในฐานะประเทศเล็ก ๆ
และการรูจ้ กั ใช้นโยบายในการ “หลอกลอ่ ” กับชาติมหาอ�านาจนัน้ ก็คอื
การจัดตั้งองค์การความร่วมมือภายในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ต่อมาก็คือ สมาคมอาเซียน นั่นเอง
จากการทีไ่ ด้มโี อกาสไปเห็นข้อมูลลับของ NARA นี้ และตอ้ งการ
เผยแพร่เพื่อให้ชาวไทยได้รับรู้ด้วย จึงชวนกระตุ้นให้เขียนงานเรื่อง
เล่านี้ โดยอาศัยต้นทุนทางข้อมูลและความคิดจากส่วนหนึ่งที่เคยกลับ
ไปทบทวน ค้นคว้า และอ่านเอกสารลับ-ลับที่สุดของ NARA ในช่วง
25 0s-2550s และอีกครัง้ ในช่วงปี 256 -65 เพือ่ งานสัมมนาเรือ่ ง “54 ปี
ไทยกับการก่อตั้ง “อาเซียน” และบทบาทในช่วงสิบปีแรก” ซึ่งได้พบ
“ข้อมูลใหม่” ที่น่าสนใจเกี่ยวกับท่าทีและปฏิกิริยาของสหรัฐอเมริกา
ที่ไม่สนใจไม่รับรู้มากนักต่ออาเซียนในช่วงการก่อตั้งและบทบาทของ
อาเซียนหลังจากนั้นต่อมา แต่การเคลื่อนไหวเรื่องการก่อตั้งสมาคม
อาเซียนนีก้ ลับน่าสนใจยิง่ และยังคงเป็นมรดก บทเรียนทีด่ ขี องแนวทาง
ในการบริหารจัดการต่อกระแสการเมืองโลกในปัจจุบนั -อนาคต เพราะ
แสดงให้เห็นถึงฐานคิด จุดยืนและกลวิธกี ารในการต่อสูอ้ ย่างชาญฉลาด
ของผู้นา� ไทยและเพื่อนบ้านในฐานะประเทศเล็ก ๆ ได้อย่างดียิ่ง
นอกจากนี้ ยังมีกระแสจากภายนอก จากการได้รบั เชิญจากศูนย์
ศึกษาการต่างประเทศ (International Studies Center, ISC) เป็น
วิทยากรพูดคุยในรายการ “วิเทศปริทัศน์” ตอนพิเศษ หัวข้อ “ก�าเนิด
29/6/2568 BE 22:04
อาเซียน : ปฏิกิริยาจากมหาอ�านาจและเพื่อนบ้าน” เมื่อวันที่ 1
สิงหาคม 2564 ซึ่งเป็นรายการสดเผยแพร่ทางหน้า Face oo และ
ช่อง ouTu e ของ ISC เพื่อให้ความรู้กับผู้สนใจทั่วไปและได้รับการ
ตอบรับอย่างดี และมีผสู้ นใจต้องการอ่านหนังสือประกอบการสัมมนา
และการได้อา่ นข้อมูลจากเอกสารลับของสหรัฐอเมริกา (NARA) อีกด้วย
ทั้งหมดที่ได้กล่าวมา ถือเป็นต้นทุนและฐานกระตุ้นทางความ
คิดในการเขียนเรื่องเล่าอาเซียนชุดนี้ และเชื่อว่าถ้าหากมีการเขียน
ประวัตศิ าสตร์ในช่วงก่อตัง้ และต่อเนือ่ งในช่วง 10 - 20 ปีแรกก็นา่ สนใจยิง่
เนื่องจากเป็นเรื่องที่คนไทยทั้งนักวิชาการและคนทั่วไป รวมทั้งผู้รู้ใน
แวดวงทหาร ใหค้ วามสนใจนอ้ ยมาก และแทบจะ
ไม่ได้รับรู้เรื่องความเป็นมาที่ยากล�าบากของ
อาเซียนในช่วงก่อตั้งและการด�าเนินการในช่วง
10 - 20 ปีแรกมากนัก ซึ่งควรจะต้องเน้นไว้
อีกครั้งว่า อาเซียนในสมัยปัจจุบัน มีความแตก
ต่างไปจากจุดเริ่มต้นอย่างชัดเจน เนื่องจากช่วง
การก่อตั้งและการด�าเนินการในช่วงแรก ๆ นั้น
แม้ผู้น�าไทยและประเทศสมาชิกผู้ร่วมก่อตั้งอีก
4 ชาติ ซึ่งมี “ความชาญฉลาด” ในการรู้จักใช้
นโยบายในการ “หลอกลอ่ ” กับชาติมหาอ�านาจ
สหรฐั อเมรกิ า และได้ดา� เนินการส�าเร็จในขัน้ แรก
แต่สมาคมอาเซียนกลับไม่เป็นทีย่ อมรับของชาติ
มหาอ�านาจ ทั้งฝ่ายโลกเสรี ค่ายคอมมิวนิสต์ และกลุ่ม NAM
อย่างไรก็ตาม การเขียนและน�าเสนอเนือ้ หาในงานเขียนเรือ่ งเล่านี้
มิได้จงใจที่จะกล่าวโทษชาติมหาอ�านาจต่าง ๆ ทั้งฝ่ายค่ายโลกเสรี
ค่ายคอมมิวนิสต์และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (NAM) แต่ประการใด
หากต้องการเปิดเผยข้อเท็จจริงทีเ่ คยเกิดขึน้ ในอดีตอย่างตรงไปตรงมา เพือ่
แสดงให้คนไทยได้รบั รูแ้ ละตระหนักไว้วา่ การก่อตัง้ สมาคมอาเซียนและ
กว่าจะพัฒนาไปสู่การยอมรับจากนานาชาติ ทั้งในระดับภูมิภาคและ
ระดับโลก ในรูปแบบที่เห็นและเป็นอยู่ปัจจุบันในนามของประชาคม
อาเซียนนั้น ผู้น�าไทยและผู้น�าของประเทศสมาชิกก่อตั้งอีก 4 ชาตินั้น
ได้ตอ่ สู้ ยืนยัน และฝ่าฟันพาความหวังจนสูค่ วามส�าเร็จให้แก่ชาวเอเชีย
ตะวันออกเฉียงใต้มาได้อย่างไร และสิง่ ทีม่ คี ุ ค่าอันเกิดจากความส�าเร็จนี้
ชาวอาเซียนรุ่นใหม่จะรักษาและสืบสานกันต่อไปอย่างไร จึงหวังว่า
ข้อเขียนชวนคิดจากเรื่องเล่าชิ้นเล็ก ๆ นี้ มีส่วนในการสร้างฐานความรู้
ความเข้าใจ เข้าถึง พัฒนาประชาคมอาเซียนอย่างมั่นคงยั่งยืนต่อไป
น
น ำ
ำ
เนือ้ หาในงานเขียนชุดนีม้ คี วามยาวพอควร และอาจท�าให้ผอู้ า่ น
รู้สึกเหน็ดเหนื่อย/อ่อนล้าในการติดตามแบบม้วนเดียวจบ จึงได้แบ่ง
ซอยแยกย่อยประเด็นต่าง ๆ ออกจากกันซึง่ ประกอบด้วยกันหลายตอน
แต่ยังคงต่อเนื่องกันในหลักการใหญ่ โดยมีจุดเน้นต้องการน�าเสนอ
ปฏิกิริยาจากโลกมหาอ�านาจและเพื่อนบ้าน ที่มีต่อไทยและประเทศ
เพื่อนบ้านในการริเริ่มก่อตั้งสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออก
เฉียงใต้หรืออาเซียน (AS AN) และความเป็นมาของการก่อตั้งสมาคม
อาเซียนในปี 2510 พร้อมทัง้ แสดงประเด็นส�าคัญในบริบทของช่วงการ
ก่อตัง้ บทบาทและอิทธิพลของไทยและประเทศสมาชิกอาเซียนในสอง
ทศวรรษแรก 2510s-2520s จากมุมมองของสหรัฐอเมริกา ที่สะท้อน
ผ่านเอกสารลับ-ลับสุดยอดจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ สหรัฐอเมริกา
(NARA)
ในเอกสารลับ-ลับสุดยอดจาก NARA มีขอ้ มูลเด่น ๆ ทีพ่ บเห็นได้มาก
ก็คือ สหรัฐอเมริกาให้ความส�าคัญ S AT มากกว่า AS AN ในข ะ
ที่มหาอ�านาจอื่น ๆ จากค่ายโลกคอมมิวนิสต์ เช่น รัสเซีย จีนแดง
และเวียดนาม และกลุ่มไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (NAM) เช่น อินเดีย ต่างก็
ไม่ยอมรับ ไมไ่ วว้ างใจ เพราะมักมองผ่านแว่นของสงครามเย็นในแบบ 2 ขัว้
คือมีแต่ขาว-ด�า หรือศัตรู-มิตร จึงเห็นแต่เปลือกนอกว่า อาเซียนเป็น
สมุน-เครื่องมือรับใช้ของสหรัฐอเมริกา ทั้งนี้คงเนื่องมาจาก AS AN
อยู่ภายใต้ร่มเงาของ S AT และสหรัฐอเมริกา ฝ่ายโลกเสรี นั่นเอง
aw-cl-����������-���������-91-2.indd 23
เอกสารลับ-ลับสุดยอดจาก NARA ทีเ่ กีย่ วข้องกับเรือ่ งไทยและอาเซียนนี้
มาจากหลายหมวดในฝ่ า ยทหารและฝ่ า ยพลเรื อ น และปั จ จุ บั น
เอกสารลับ-ลับสุดยอดนี้ส่วนใหญ่ได้รับการเปิดเผย (declassi ed
documents) ให้ประชาชนทั้งชาวอเมริกันและคนทั่วโลกสามารถ
เข้าถึงได้ ทัง้ การอ่านจาก NARA และทางระบบอิเล็กทรอนิกส์ เช่น R 59,
R 84 รวมทั้งบางส่วนจากเอกสารลับของ CIA ในเอกสารของชุด CIA
Records Search Tool (CR ST) ที่เผยแพร่ผ่านทาง online แต่ใน
เรื่องเล่านี้ได้เน้นเฉพาะข้อมูลในชุด R 59 เป็นหลัก ซึ่งเอกสารชุดนี้
ถูกจัดอยู่ในฝ่ายพลเรือนตามระบบการจัดเก็บเอกสารและให้บริการ
ของ NARA ที่มีการแบ่งเป็น 2 ฝ่ายคือ ฝ่าย
ทหารและฝ่ายพลเรือน แต่ข้อมูลในชุด R 59
ก็มีข้อมูลลับด้านการทหาร ความมั่นคง ปรากฏ
อยู่จ�านวนไม่น้อยเช่นกัน
ข้อมูลชุด R 59 ทีค่ น้ คว้าเก็บรวบรวมจาก
NARA นี้ ปัจจุบนั ถูกจัดเก็บไว้ในหอจดหมายเหตุ
ต่างประเทศ ทูลกระหม่อมอาจารย์ ซึ่งมีข้อมูล
ลั บ -ไม่ ลั บ ที่ น ่ า สนใจจ� า นวนมาก และจะได ้
น� า มาเสนอพร ้ อ มหลั ก คิ ด วิ ธี ก ารทาง
ประวัตศิ าสตร์ พร้อมด้วยความเห็น ข้อคิดต่าง ๆ
ตามหัวข้อที่ต่อจากตอนที่ (1) ซึ่งมีเนื้อหาหลัก
อีก 6 ตอน ได้แก่
(2) การก่อตัง้ สมาคม “อาเซียน”: ความเปน็ มาจากฝา่ ยไทย ตามดว้ ย
( ) NARA : ระบบ การให้บริการ และข้อมูลเบื้องต้น (4) ก�าเนิด
“อาเซียน” 2510 : มุมมองจากเอกสาร R 59 ในตอนท้ายก่อนสรุป
คือ บทบาทและอิทธิพลของ “อาเซียน” : ช่วงต้นสิบปีแรก (25102520) จากข้อมูลเด่นและตัวอย่างเอกสารที่น่าสนใจของ R 59 โดย
แบ่งเป็น (5) บทบาทและอิทธิพลของ “อาเซียน”: ช่วงต้น ด่านแรก
สหรัฐอเมริกา โลกเสรี และ (6) บทบาทและอิทธิพลของ “อาเซียน” :
ช่วงต้น ด่านที่สอง ค่ายโลกคอมมิวนิสต์ และ NAM และ (7) บทสรุป
และส่งท้ายของอาเซียน : ข้อคิดทางประวัติศาสตร์ ข้อดีของ NARA
มีข้อมูลมากมายหลากหลายจากฝ่ายอื่น ๆ ทั่วโลก
เนื้อหาหลักอีก 6 ตอนต่อจากนี้ คือผลจากการค้นอ่านเอกสาร
NARA และได้พบข้อมูลใหม่สา� คัญทีเ่ กีย่ วข้องกับอาเซียนจากจุดเริม่ ต้น
และน่าจะน�าไปสู่การสร้างฐานความรู้ ความเข้าใจในบทบาทและ
อิทธิพลของอาเซียนช่วงทศวรรษแรกและต่อมาได้อย่างดี ที่ส�าคัญคือ
มุมมองของสหรัฐอเมริกามีความสอดคล้องกับข้อมูลของประเทศอืน่ ๆ
ในค่ายโลกเสรี และค่ายคอมมิวนิสต์ รวมทั้งกลุ่ม NAM (กลุ่มไม่ฝักใฝ่
ฝ่ายใด เช่น อินเดีย พม่า)
ทั้งหมดนี้ เป็นประเด็นที่เรื่องเล่านี้ต้องการเปิดเผยร่องรอยจาก
มุมมองต่าง ๆ ไว้ให้ได้มากที่สุด เพื่อการสร้างความเข้าใจ เข้าถึง ที่มา
ของการก่อตั้งสมาคมอาเซียน และน�าไปสู่การศึกษาวิจัยในเชิงลึก
อย่างรอบด้านต่อไป โดยเฉพาะมรดกทางฐานคิด จุดยืนและกลอุบาย
กลวิธีการ ในการต่อสู้ของกลุ่มประเทศเล็ก ๆ “อย่างชาญฉลาด”
ในบริบทของการเมืองโลก ทีช่ าวไทย อาเซียนรุน่ ใหม่จา� เป็นต้องเรียนรูไ้ ว้
เพราะโลกในปัจจุบัน-อนาคต ประชาคมอาเซียนก็ยังคงต้องเผชิญ
ปัญหาภายนอกที่ไม่ต่างไปจากสมัยสมาคมอาเซียนมากนัก คือภายใต้
ระบบโลกที่ยังมี 2 ขั้วใหญ่ ระหว่างจีน-รัสเซียและพันธมิตร/BRICS+
กับพันธมิตรตะวันตก-สหรัฐอเมริกา/Trump 2.0 โดยในตอนต่อไป
จะเริ่มจากตอน (2) การก่อตั้งสมาคม “อาเซียน”: ความเป็นมาจาก
ฝ่ายไทย เพื่อเป็นฐานแนวคิดและข้อมูล
เสนาศึกษา
เล่มที่ ๙๑ ตอนที่ ๒ เดือน เมษายน - มิถนุ ายน ๒๕๖๘
23
29/6/2568 BE 22:04
